Қўзилар нега нобуд бўлади: совуқ, оғиз сути ва қўзилашдан кейинги биринчи 72 соат

Йўқотишларнинг катта қисми қўзилашдан кейинги биринчи уч суткага тўғри келади. Қўзига вазнига қараб қанча оғиз сути керак, совқотган қўзи билан соатма-соат нима қилиш керак ва 100 бошли сурувга қўзи ўлими 2026-йилда қанчага тушади.

Янги туғилган қўзилар қўзилашдан кейинги биринчи уч суткада нобуд бўлади, сабаблари деярли доим учта: совқотиш, оғиз сутини ололмагандан очлик ва киндик орқали инфексия. Ветеринария шарҳларига кўра, ажратишгача қўзиларнинг 10–15%и омон қолмайди (Мерcк Ветеринарй Мануал), экстенсив сурувларда эса йўқотиш қўзиларнинг учдан бирига етади. Ирландиялик Теагасc хизмати таҳлилига кўра, барча йўқотишларнинг 74%и биринчи уч суткага тўғри келади: 43%и — ўлик туғилган ёки туғруқнинг ўзида нобуд бўлганлар, яна 31%и — ҳаётининг биринчи 72 соатида. Демак, қўзиларни бешинчи кунлик укол эмас, қуруқ тўшама, биринчи икки соатда иссиқ оғиз сути ва чўпон чўнтагидаги термометр сақлаб қолади.

Қуйида — нега биринчи уч сутка шунчалик хавфли, Ўзбекистонда 2026-йилда 100 бошли совлиқ сурувига қўзи ўлими қанчага тушиши, қўзига вазнига қараб қанча оғиз сути кераклиги ва совқотган қўзи билан соатма-соат нима қилиш кераклиги ҳақида.

Нега янги туғилган қўзилар айнан биринчи 72 соатда нобуд бўлади?

Янги туғилган қўзи ҳўл ҳолда дунёга келади, тана ҳарорати тахминан 39 °C бўлади ва дарров совиб боради — жуни ҳўл, тана юзаси вазнига нисбатан катта, феврал ойида эса қўйхонада кечаси 0 °C ҳам бўлиб қолади. Исинишга ҳеч нарсаси йўқ: қўзида тахминан беш соатлик ҳаётга етадиган жигарранг ёғ захираси бор, ва бу захира қанча совуқ ва шамолли бўлса, шунча тез сарфланади.

Иккинчиси: қўзи антителосиз туғилади. Қўйнинг платсентаси шундай тузилганки, онанинг антителолари ундан ўтмайди — қўзи бутун иммунитетни биринчи соатларда оғиз сути билан олади. Ўз вақтида эммаса, бутун эмизиладиган давр учун клостридиозлар, пневмония ва ичак инфексияларидан ҳимоясиз қолади.

Учинчиси: инфексия учун эшик очиқ. Киндик биринчи суткада қонга тўғридан-тўғри йўл — ифлос тўшама киндик сепсиси ва бўғим яллиғланишини беради, одатда ҳаётининг биринчи-иккинчи ҳафтасида.

Буларнинг барчаси битта ҳалқага айланади: совқотди → турмади → эммади → янада кўпроқ совқотди. Уни фақат қўл билан ва биринчи соатлардаёқ узиш мумкин, шунинг учун қўзилаш мавсуми — кечаси айланиб чиқиш тўғридан-тўғри ўзини оқлайдиган йилнинг ягона даври.

100 бошли совлиқ сурувига қўзи ўлими қанчага тушади?

2026-йил кузида Ўзбекистондаги думбали зотлар суруви — 100 бошли совлиққа ҳисоблаймиз. Яхши хўжалик қочиришга қўйилган 100 совлиқдан 105–115 та қўзи олади. 110 та тирик қўзини оламиз.

Қўзи ажратиш ёши — 3,5–4 ойликда 26–31 кг тортади. Тирик вазннинг эҳтиёткорлик билан олинган нархи килограммига 55 000 сўм бўлганда (2026-йилда Ўзбекистонда қўй тирик вазни 55 000–65 000 сўм/кг дан сотилади, қуйи чегарасини оламиз) битта ажратилган қўзи 1,43–1,71 млн сўм туради. Қайта ҳисоблаш курси — 1 доллар учун 11 839,59 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 19-сентябр).

15% ва 7% орасидаги фарқ — саккизта қўзи, яъни юз бошли сурувга йилига 11–14 млн сўм (950–1 150 $). Бунга фақат шулар керак: термометр, ёд, эмизгичли шиша, қуруқ тўшама ва қўзилашнинг икки ҳафтаси давомида совлиқлар бўлими ёнида тунайдиган одам. Битта йўқотилган қўзидан арзонроқ.

Қўзига қанча оғиз сути керак ва қайси муддатларда?

Оғиз сути — совлиқнинг биринчи қуюқ сути: унда оддий сутда умуман бўлмайдиган миқдорда антитело бор, ёғи деярли икки баравар, оқсили эса тўрт баравар кўп. Қўйчилар таянадиган меъёр: биринчи икки соатда бир марта ичишга тирик вазннинг ҳар килограммига 50 мл оғиз сути (охирги муддат — олти соат) ва биринчи суткага килограммига 180–210 мл, 4–5 мартага бўлиб. Қуйи чегара — иссиқ қўйхонадаги қўзилаш учун, юқориси — қўзи совуқда туғилган бўлса: совуқда у кўпроқ энергия сарфлайди.

Муддат ҳажмдан муҳимроқ. Антителолар ичак девори орқали фақат биринчи соатларда сўрилади: энг яхши сўрилиш — биринчи 2–4 соат, 6–12 соатдан кейин у сезиларли даражада пасаяди, 24 соатга келиб эса ичак «ёпилади» ва оғиз сути кейин шунчаки озиқ-овқат сифатида ишлайди. Кейинги кун кечқурун биринчи марта эмган қўзи расман тирик, лекин иммунитет олмаган, ва кейинчалик биринчи бўлиб айнан у йўталади.

Агар совлиқда оғиз сути бўлмаса, нима қилиш керак:

• худди шу суткада қўзилаган бошқа совлиқдан оғиз сутини соғиб олиш;
• музлатгичда захира сақлаш: оғиз сути 150–200 мл қисмларга бўлиб музлатилади, иссиқ сувда эритилади (микротўлқинли печда ҳам, қайноқ сувда ҳам эмас — антителолар бузилади);
• соғлом сигирнинг оғиз сути ўрнини босиши мумкин, лекин ҳажмини тахминан учдан бир қисмга ошириш керак — у камроқ қуюқ. Бир нечта сигирнинг сутини аралаштириб олган маъқул: алоҳида сигирлар сутида қўй эритротситларига қарши антителолар учрайди, улар қўзида гемолитик анемияга сабаб бўлиши мумкин;
• ветдорихонадаги қўй оғиз сути ўрнини босувчи восита — охирги вариант, ундаги антителолар камроқ, ва маҳсулотлар сифати бўйича жуда фарқ қилади.

Оғиз сутини иссиқ ҳолда, 38–40 °C да, эмизгичли шишадан бериш керак. Қизилўнгачга зонд — аллақачон исинган ва ютаётган, лекин ҳали эмизгични олмаётган қўзи учун усул, уни фақат ветеринар ўргатган одам қилиши керак. Ютиш рефлекси йўқ совқотган қўзига зонд билан сут бериб бўлмайди: оғиз сути ўпкага тушиб кетади ва қўзи нобуд бўлади.

Қўзи совқотаётганини қандай билиш мумкин ва нима қилиш керак?

Янги туғилган қўзида совқотиш белгилари: оғзи ичидан совуқ (тоза бармоқни тиқиб кўринг — агар оғзи совуқ бўлса, қўзи совқотган), боши осилган, гавдаси букчайган, елинга интилмайди, совлиқдан четда туради. Аниқ жавобни фақат ректал термометр беради, ва у қўзилаш мавсумида ёддан кам керак эмас.

Қўзи 37–40 °C иссиқ ҳаволи ёпиқ қутида иситилади, албатта аввал қуритилиб, ва ҳарорат ҳар ярим соатда ўлчанади: 40 °C дан юқори ҳаво аллақачон хавфли, ортиқча қизиб кетиш ҳам совуқдан кам ўлдирмайди. Нима қилиш мумкин эмас: иссиқ сувга тиқиш, печ ёнига ёки фен шамолига тутиб туриш — бунда куйиш олинади, қутқарилган қўзи эмас; лампа эса фақат бир томонини иситади. Қўзи 38 °C гача исиб, оёққа тургач, уни совлиққа қайтаришади — айрилиқ қанча узоқ давом этса, совлиқ уни қабул қилмаслиги хавфи шунча юқори бўлади.

Киндик, эгизаклар ва босиб қолинган қўзилар — яна нима қўзиларни олиб кетади?

Киндик. Туғилгандан кейинги биринчи ўн беш дақиқада киндик 7–10% ли ёд эритмасига ботирилади — айнан банкачага ботирилади, чўтка билан суртилмайди ва сепилмайди, ва 2–4 соатдан кейин такрорланади. Дезинфексия қилинмаган киндик одатда ҳаётининг биринчи-иккинчи ҳафтасида, баъзан кечроқ, бир ойликкача, киндик сепсиси ва бўғимларнинг йирингли яллиғланишини беради. Бундай қўзи вазн ортишида энди орқасини тўлдиролмайди.

Эгизаклар. Эгизак қўзилар яккаларга қараганда енгилроқ туғилади ва камроқ сут олади, шунинг учун кўпроқ нобуд бўлади. Қоида оддий: эгизак биринчи дақиқаданоқ хавф гуруҳи ҳисобланади — совлиқ белгиланади, вазни текширилади ва ҳар куни иккаласининг ҳам қорни пайпасланади. Агар бири сезиларли орқада қолса, уни қўзисидан жудо бўлган совлиққа қўшиб қўйишади ёки шишадан қўшимча боқишади. Думбали зотларда — ғисор, эдилбой, жайдари — эгизаклар кам, шунинг учун ҳар бир эгизакни қўл билан сақлаб қолиш реал.

Босиб қолинган қўзилар. Тиқилинч ва умумий уюмда совлиқ қўзи устига ётиб қолади. Шунинг учун туғиш станоклари керак: думбали совлиққа қўзилари билан тахминан 1,5×1,5 м (≈ 2,2 м²), ҳар 8–10 совлиққа битта станок, ва унда биринчи бир-икки сутка ушлаб турилади — шунда совлиқ қўзига кўникади ва уни босиб қўймайди. Станоксиз тиқилинч қўйхонада йўқотишнинг бир қисми соф механик бўлиб, ҳеч қандай дори билан даволанмайди.

Совлиқнинг воз кечиши. Кўпинча биринчи марта қўзилаган совлиқларда учрайди: улар тажрибали совлиқларга қараганда ўз қўзисини ёмонроқ ва секинроқ танийди. Совлиқ станокда ёки юларда маҳкамланади ва қўзига кунига икки марта 10–15 дақиқадан эмишга рухсат берилади — одатда боғланиш мустаҳкамлангунича 3–5 сутка.

Агар совлиқ нобуд бўлса ёки қўзини қабул қилмаса, биринчи суткадан кейин алоҳида иш бошланади: қўзини бошқа совлиққа қўшиш ёки сутдан ажратишгача шишадан суғориш. Ҳафталар бўйича сут меъёри ва харажатлар ҳисоби — онасиз қўзини қандай боқиб катта қилиш ҳақидаги мақолада.

Қўзилашдан олдин, ҳали куздаёқ нималар ҳал қилинади?

Сентябр-октябр — қочириш, демак қўзилаш феврал-мартга тўғри келади. Туғилгандаги бақувват қўзи — ундан ойлар олдин қилинган ишнинг натижаси:

1. Совлиқларнинг қочиришга семизлиги. Ориқ совлиқ майда қўзи ва кам оғиз сути беради. Қочириш олдидан қўзилаш кўрсаткичини қандай ошириш мумкинлиги қўйларни қочиришга тайёрлаш мақоласида ёритилган.
2. Бўғозликнинг охирги 6 ҳафтасида емлаш. Шу олти ҳафтада ҳомила туғилишдаги вазнининг тахминан 70%ини тўплайди, ва совлиқни етарли боқмаслик — бу дарров майда қўзи ва бўш елин дегани. Муддатлар ва рацион тафсилотлари — қўйлар бўғозлиги таҳлилида. Арпа, кепак ва пахта шротини бу давр учун олдиндан, нарх қишда кўтарилмай туриб, олиб қўйинг: арпа ва пахта шроти сотиб олиш — нархи ва тумани кўрсатилган эълонлар.
3. Совлиқларни қўзилашдан 4–6 ҳафта олдин эмлаш. Шу муддатда совлиққа қилинган клостридиозлар ва энтеротоксемияга қарши эмлаш оғиз сутида антитело тўплашга улгуради ва қўзига етиб боради — у ўзининг ҳали ҳимояси йўқ бўлган тахминан 12 ҳафталиккача ҳимояланган бўлади. Аниқ муддатни конкрет ваксина йўриқномасидан кўринг ва ветеринар врач билан келишинг.
4. Қўзилашдан олдин елин ва дум атрофидаги жунни қирқиш: шунда қўзи ифлос жун тутамини эмас, эмчакни топади.
5. Қуруқ қўйхона ва станоклар. Тўшама қуруқ, полдаги шамоллатиш йўқ, станоклар қўзилаш бошланишидан олдин, биринчи қўзилаш тунида эмас, тайёрлаб қўйилган.

Ким қанча қўзи берди, ким йўқотди ва қайси совлиқда қўзи ўлими иккинчи йил қаторасига такрорланаётгани — бу бракка қилиш учун керак бўладиган маълумот. Буни дафтарга эмас, иловага ёзиб борсангиз, кейинги қочиришга қайси совлиқ барқарор қўзи бераётгани ва қайси бири сурувда бекорга тургани кўринади. QoyHunter — қўйлар ҳисобини юритиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори; ҳар бир гуруҳ бўйича эмлаш ва ишловлар муддатлари сурув эмлаш ва ишловлар журналида юритилади, ўсиб қолган ёш молни эса кузда қўй ва қўчқорлар сотувда жойлаштиришади.

Охирги олти ҳафтада эгизакли совлиқларни етарли озиқлантирмаслик фақат қўзиларга зарар бермайди: у кетозни бошлаб юборади ва совлиқ қўзилашдан олдиноқ ётиб қолади. Белгилари, даволаш ва ҳафталар бўйича арпа меъёрлари — бўғоз қўйларда кетоз ҳақидаги мақолада.

Қўзиларнинг бир қисми биринчи нафасидан олдин — чўзилиб кетган туғишда нобуд бўлади. Совлиққа қачон ёрдам кераклиги, қўзини қандай тортиш ва ветеринарни қачон чақириш совлиқда қийин қўзилаш ҳақидаги мақолада кўриб чиқилган.

Дастлабки уч суткадан омон қолган қўзи ҳам сувсизланишдан нобуд бўлиши мумкин. Сабабни ёшга қараб қандай аниқлаш ва қанча эритма ичириш кераклиги қўзиларда ич кетишини нима билан даволаш мақоласида ёзилган.

Кўп бериладиган саволлар

Янги туғилган қўзига қанча оғиз сути керак?

Туғилгандан кейин биринчи икки соат ичидаги биринчи ичишга вазннинг ҳар килограммига тахминан 50 мл (охирги муддат — олти соат) ва биринчи суткага килограммига 180–210 мл, 4–5 мартага бўлиб. 4 кг вазнли қўзи учун бу дарров 200 мл ва суткасига 720–840 мл дегани. Иссиқ ҳолда, 38–40 °C да, ичирилади.

Қўзи кучсиз туғилиб, тура олмаса, нима қилиш керак?

Қуритиш, ректал термометр билан ҳароратни ўлчаш ва шунга қараб ҳаракат қилиш керак. 37 °C дан юқори бўлса — иссиқ оғиз сути 50 мл/кг бериб, совлиққа қайтариш. 37 °C дан паст бўлиб, қўзи бошини тутиб турса — аввал иссиқ қутида иситиш, кейин овқатлантириш. 37 °C дан паст, бошини тутолмаса ва беш соатдан кўп вақт ўтган бўлса — ветеринарни чақириш керак: бундай қўзига аввал глюкоза керак, глюкозасиз иситиш эса ўлдиради.

Қўзилашдан кейин меъёрда қанча қўзи нобуд бўлади?

Ветеринария шарҳларига кўра, ажратишгача қўзиларнинг 10–15%и омон қолмайди (Мерcк Ветеринарй Мануал), экстенсив сурувларда эса бундан сезиларли кўп. Ирландиялик Теагасc хизмати таҳлилига кўра, барча йўқотишларнинг 74%и биринчи уч суткага тўғри келади, улардан 43%и — ўлик туғилганлар ва туғруқнинг ўзида нобуд бўлганлар. Қўзилаш пайтида кечаси айланиб чиқувчи, қуруқ қўйхонали ва оғиз сути назорат қилинадиган хўжалик қўзи ўлимини 5–8% доирасида ушлаб туради — бу энг яхши хорижий сурувлар даражаси (АҲДБ маълумотларига кўра, Британия фермаларининг юқори чораги биринчи уч ҳафтада тахминан 6%ни йўқотади).

Қўзи киндигига нима билан ишлов бериш керак?

Туғилгандан дарҳол кейин киндик 7–10% ли ёд эритмасига ботирилади, 2–4 соатдан кейин ишлов такрорланади. Банкачага ботириш устидан суртишдан ишончлироқ: эритма киндик қолдиғининг ичига кириши муҳим. Бу одатда ҳаётининг биринчи-иккинчи ҳафтасида намоён бўладиган киндик сепсиси ва бўғимларнинг йирингли яллиғланишидан энг арзон суғурта.

Қўзига сигир оғиз сутини бериш мумкинми?

Ҳа, агар қўй оғиз сути бўлмаса, соғлом сигирнинг оғиз сути ишлайдиган ўринбосар. У камроқ қуюқ ва қўй касалликларига қарши антителолар ундан камроқ, шунинг учун ҳажми қўй меъёрига нисбатан тахминан учдан бир қисмга оширилади. Бир нечта сигирнинг оғиз сутини аралаштириб олган маъқул: алоҳида сигирларда қўй эритротситларига қарши антителолар учрайди, улар қўзида гемолитик анемияга сабаб бўлиши мумкин. Ветдорихонадаги оғиз сути ўрнини босувчи восита учинчи ўринга қўйилади: у энергияни қоплайди, лекин тўлиқ ҳимоя бермайди.