Qoʻzilar nega nobud boʻladi: sovuq, ogʻiz suti va qoʻzilashdan keyingi birinchi 72 soat

Yoʻqotishlarning katta qismi qoʻzilashdan keyingi birinchi uch sutkaga toʻgʻri keladi. Qoʻziga vazniga qarab qancha ogʻiz suti kerak, sovqotgan qoʻzi bilan soatma-soat nima qilish kerak va 100 boshli suruvga qoʻzi oʻlimi 2026-yilda qanchaga tushadi.

Yangi tugʻilgan qoʻzilar qoʻzilashdan keyingi birinchi uch sutkada nobud boʻladi, sabablari deyarli doim uchta: sovqotish, ogʻiz sutini ololmagandan ochlik va kindik orqali infeksiya. Veterinariya sharhlariga koʻra, ajratishgacha qoʻzilarning 10–15%i omon qolmaydi (Merck Veterinary Manual), ekstensiv suruvlarda esa yoʻqotish qoʻzilarning uchdan biriga yetadi. Irlandiyalik Teagasc xizmati tahliliga koʻra, barcha yoʻqotishlarning 74%i birinchi uch sutkaga toʻgʻri keladi: 43%i — oʻlik tugʻilgan yoki tugʻruqning oʻzida nobud boʻlganlar, yana 31%i — hayotining birinchi 72 soatida. Demak, qoʻzilarni beshinchi kunlik ukol emas, quruq toʻshama, birinchi ikki soatda issiq ogʻiz suti va choʻpon choʻntagidagi termometr saqlab qoladi.

Quyida — nega birinchi uch sutka shunchalik xavfli, Oʻzbekistonda 2026-yilda 100 boshli sovliq suruviga qoʻzi oʻlimi qanchaga tushishi, qoʻziga vazniga qarab qancha ogʻiz suti kerakligi va sovqotgan qoʻzi bilan soatma-soat nima qilish kerakligi haqida.

Nega yangi tugʻilgan qoʻzilar aynan birinchi 72 soatda nobud boʻladi?

Yangi tugʻilgan qoʻzi hoʻl holda dunyoga keladi, tana harorati taxminan 39 °C boʻladi va darrov sovib boradi — juni hoʻl, tana yuzasi vazniga nisbatan katta, fevral oyida esa qoʻyxonada kechasi 0 °C ham boʻlib qoladi. Isinishga hech narsasi yoʻq: qoʻzida taxminan besh soatlik hayotga yetadigan jigarrang yogʻ zaxirasi bor, va bu zaxira qancha sovuq va shamolli boʻlsa, shuncha tez sarflanadi.

Ikkinchisi: qoʻzi antitelosiz tugʻiladi. Qoʻyning platsentasi shunday tuzilganki, onaning antitelolari undan oʻtmaydi — qoʻzi butun immunitetni birinchi soatlarda ogʻiz suti bilan oladi. Oʻz vaqtida emmasa, butun emiziladigan davr uchun klostridiozlar, pnevmoniya va ichak infeksiyalaridan himoyasiz qoladi.

Uchinchisi: infeksiya uchun eshik ochiq. Kindik birinchi sutkada qonga toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl — iflos toʻshama kindik sepsisi va boʻgʻim yalligʻlanishini beradi, odatda hayotining birinchi-ikkinchi haftasida.

Bularning barchasi bitta halqaga aylanadi: sovqotdi → turmadi → emmadi → yanada koʻproq sovqotdi. Uni faqat qoʻl bilan va birinchi soatlardayoq uzish mumkin, shuning uchun qoʻzilash mavsumi — kechasi aylanib chiqish toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzini oqlaydigan yilning yagona davri.

100 boshli sovliq suruviga qoʻzi oʻlimi qanchaga tushadi?

2026-yil kuzida Oʻzbekistondagi dumbali zotlar suruvi — 100 boshli sovliqqa hisoblaymiz. Yaxshi xoʻjalik qochirishga qoʻyilgan 100 sovliqdan 105–115 ta qoʻzi oladi. 110 ta tirik qoʻzini olamiz.

Qoʻzi ajratish yoshi — 3,5–4 oylikda 26–31 kg tortadi. Tirik vaznning ehtiyotkorlik bilan olingan narxi kilogrammiga 55 000 soʻm boʻlganda (2026-yilda Oʻzbekistonda qoʻy tirik vazni 55 000–65 000 soʻm/kg dan sotiladi, quyi chegarasini olamiz) bitta ajratilgan qoʻzi 1,43–1,71 mln soʻm turadi. Qayta hisoblash kursi — 1 dollar uchun 11 839,59 soʻm (Oʻzbekiston Markaziy banki, 2026-yil 19-sentyabr).

15% va 7% orasidagi farq — sakkizta qoʻzi, yaʼni yuz boshli suruvga yiliga 11–14 mln soʻm (950–1 150 $). Bunga faqat shular kerak: termometr, yod, emizgichli shisha, quruq toʻshama va qoʻzilashning ikki haftasi davomida sovliqlar boʻlimi yonida tunaydigan odam. Bitta yoʻqotilgan qoʻzidan arzonroq.

Qoʻziga qancha ogʻiz suti kerak va qaysi muddatlarda?

Ogʻiz suti — sovliqning birinchi quyuq suti: unda oddiy sutda umuman boʻlmaydigan miqdorda antitelo bor, yogʻi deyarli ikki baravar, oqsili esa toʻrt baravar koʻp. Qoʻychilar tayanadigan meʼyor: birinchi ikki soatda bir marta ichishga tirik vaznning har kilogrammiga 50 ml ogʻiz suti (oxirgi muddat — olti soat) va birinchi sutkaga kilogrammiga 180–210 ml, 4–5 martaga boʻlib. Quyi chegara — issiq qoʻyxonadagi qoʻzilash uchun, yuqorisi — qoʻzi sovuqda tugʻilgan boʻlsa: sovuqda u koʻproq energiya sarflaydi.

Muddat hajmdan muhimroq. Antitelolar ichak devori orqali faqat birinchi soatlarda soʻriladi: eng yaxshi soʻrilish — birinchi 2–4 soat, 6–12 soatdan keyin u sezilarli darajada pasayadi, 24 soatga kelib esa ichak «yopiladi» va ogʻiz suti keyin shunchaki oziq-ovqat sifatida ishlaydi. Keyingi kun kechqurun birinchi marta emgan qoʻzi rasman tirik, lekin immunitet olmagan, va keyinchalik birinchi boʻlib aynan u yoʻtaladi.

Agar sovliqda ogʻiz suti boʻlmasa, nima qilish kerak:

• xuddi shu sutkada qoʻzilagan boshqa sovliqdan ogʻiz sutini sogʻib olish;
• muzlatgichda zaxira saqlash: ogʻiz suti 150–200 ml qismlarga boʻlib muzlatiladi, issiq suvda eritiladi (mikrotoʻlqinli pechda ham, qaynoq suvda ham emas — antitelolar buziladi);
• sogʻlom sigirning ogʻiz suti oʻrnini bosishi mumkin, lekin hajmini taxminan uchdan bir qismga oshirish kerak — u kamroq quyuq. Bir nechta sigirning sutini aralashtirib olgan maʼqul: alohida sigirlar sutida qoʻy eritrotsitlariga qarshi antitelolar uchraydi, ular qoʻzida gemolitik anemiyaga sabab boʻlishi mumkin;
• vetdorixonadagi qoʻy ogʻiz suti oʻrnini bosuvchi vosita — oxirgi variant, undagi antitelolar kamroq, va mahsulotlar sifati boʻyicha juda farq qiladi.

Ogʻiz sutini issiq holda, 38–40 °C da, emizgichli shishadan berish kerak. Qiziloʻngachga zond — allaqachon isingan va yutayotgan, lekin hali emizgichni olmayotgan qoʻzi uchun usul, uni faqat veterinar oʻrgatgan odam qilishi kerak. Yutish refleksi yoʻq sovqotgan qoʻziga zond bilan sut berib boʻlmaydi: ogʻiz suti oʻpkaga tushib ketadi va qoʻzi nobud boʻladi.

Qoʻzi sovqotayotganini qanday bilish mumkin va nima qilish kerak?

Yangi tugʻilgan qoʻzida sovqotish belgilari: ogʻzi ichidan sovuq (toza barmoqni tiqib koʻring — agar ogʻzi sovuq boʻlsa, qoʻzi sovqotgan), boshi osilgan, gavdasi bukchaygan, yelinga intilmaydi, sovliqdan chetda turadi. Aniq javobni faqat rektal termometr beradi, va u qoʻzilash mavsumida yoddan kam kerak emas.

Qoʻzi 37–40 °C issiq havoli yopiq qutida isitiladi, albatta avval quritilib, va harorat har yarim soatda oʻlchanadi: 40 °C dan yuqori havo allaqachon xavfli, ortiqcha qizib ketish ham sovuqdan kam oʻldirmaydi. Nima qilish mumkin emas: issiq suvga tiqish, pech yoniga yoki fen shamoliga tutib turish — bunda kuyish olinadi, qutqarilgan qoʻzi emas; lampa esa faqat bir tomonini isitadi. Qoʻzi 38 °C gacha isib, oyoqqa turgach, uni sovliqqa qaytarishadi — ayriliq qancha uzoq davom etsa, sovliq uni qabul qilmasligi xavfi shuncha yuqori boʻladi.

Kindik, egizaklar va bosib qolingan qoʻzilar — yana nima qoʻzilarni olib ketadi?

Kindik. Tugʻilgandan keyingi birinchi oʻn besh daqiqada kindik 7–10% li yod eritmasiga botiriladi — aynan bankachaga botiriladi, choʻtka bilan surtilmaydi va sepilmaydi, va 2–4 soatdan keyin takrorlanadi. Dezinfeksiya qilinmagan kindik odatda hayotining birinchi-ikkinchi haftasida, baʼzan kechroq, bir oylikkacha, kindik sepsisi va boʻgʻimlarning yiringli yalligʻlanishini beradi. Bunday qoʻzi vazn ortishida endi orqasini toʻldirolmaydi.

Egizaklar. Egizak qoʻzilar yakkalarga qaraganda yengilroq tugʻiladi va kamroq sut oladi, shuning uchun koʻproq nobud boʻladi. Qoida oddiy: egizak birinchi daqiqadanoq xavf guruhi hisoblanadi — sovliq belgilanadi, vazni tekshiriladi va har kuni ikkalasining ham qorni paypaslanadi. Agar biri sezilarli orqada qolsa, uni qoʻzisidan judo boʻlgan sovliqqa qoʻshib qoʻyishadi yoki shishadan qoʻshimcha boqishadi. Dumbali zotlarda — gʻisor, edilboy, jaydari — egizaklar kam, shuning uchun har bir egizakni qoʻl bilan saqlab qolish real.

Bosib qolingan qoʻzilar. Tiqilinch va umumiy uyumda sovliq qoʻzi ustiga yotib qoladi. Shuning uchun tugʻish stanoklari kerak: dumbali sovliqqa qoʻzilari bilan taxminan 1,5×1,5 m (≈ 2,2 m²), har 8–10 sovliqqa bitta stanok, va unda birinchi bir-ikki sutka ushlab turiladi — shunda sovliq qoʻziga koʻnikadi va uni bosib qoʻymaydi. Stanoksiz tiqilinch qoʻyxonada yoʻqotishning bir qismi sof mexanik boʻlib, hech qanday dori bilan davolanmaydi.

Sovliqning voz kechishi. Koʻpincha birinchi marta qoʻzilagan sovliqlarda uchraydi: ular tajribali sovliqlarga qaraganda oʻz qoʻzisini yomonroq va sekinroq taniydi. Sovliq stanokda yoki yularda mahkamlanadi va qoʻziga kuniga ikki marta 10–15 daqiqadan emishga ruxsat beriladi — odatda bogʻlanish mustahkamlangunicha 3–5 sutka.

Agar sovliq nobud boʻlsa yoki qoʻzini qabul qilmasa, birinchi sutkadan keyin alohida ish boshlanadi: qoʻzini boshqa sovliqqa qoʻshish yoki sutdan ajratishgacha shishadan sugʻorish. Haftalar boʻyicha sut meʼyori va xarajatlar hisobi — onasiz qoʻzini qanday boqib katta qilish haqidagi maqolada.

Qoʻzilashdan oldin, hali kuzdayoq nimalar hal qilinadi?

Sentyabr-oktyabr — qochirish, demak qoʻzilash fevral-martga toʻgʻri keladi. Tugʻilgandagi baquvvat qoʻzi — undan oylar oldin qilingan ishning natijasi:

1. Sovliqlarning qochirishga semizligi. Oriq sovliq mayda qoʻzi va kam ogʻiz suti beradi. Qochirish oldidan qoʻzilash koʻrsatkichini qanday oshirish mumkinligi qoʻylarni qochirishga tayyorlash maqolasida yoritilgan.
2. Boʻgʻozlikning oxirgi 6 haftasida yemlash. Shu olti haftada homila tugʻilishdagi vaznining taxminan 70%ini toʻplaydi, va sovliqni yetarli boqmaslik — bu darrov mayda qoʻzi va boʻsh yelin degani. Muddatlar va ratsion tafsilotlari — qoʻylar boʻgʻozligi tahlilida. Arpa, kepak va paxta shrotini bu davr uchun oldindan, narx qishda koʻtarilmay turib, olib qoʻying: arpa va paxta shroti sotib olish — narxi va tumani koʻrsatilgan eʼlonlar.
3. Sovliqlarni qoʻzilashdan 4–6 hafta oldin emlash. Shu muddatda sovliqqa qilingan klostridiozlar va enterotoksemiyaga qarshi emlash ogʻiz sutida antitelo toʻplashga ulguradi va qoʻziga yetib boradi — u oʻzining hali himoyasi yoʻq boʻlgan taxminan 12 haftalikkacha himoyalangan boʻladi. Aniq muddatni konkret vaksina yoʻriqnomasidan koʻring va veterinar vrach bilan kelishing.
4. Qoʻzilashdan oldin yelin va dum atrofidagi junni qirqish: shunda qoʻzi iflos jun tutamini emas, emchakni topadi.
5. Quruq qoʻyxona va stanoklar. Toʻshama quruq, poldagi shamollatish yoʻq, stanoklar qoʻzilash boshlanishidan oldin, birinchi qoʻzilash tunida emas, tayyorlab qoʻyilgan.

Kim qancha qoʻzi berdi, kim yoʻqotdi va qaysi sovliqda qoʻzi oʻlimi ikkinchi yil qatorasiga takrorlanayotgani — bu brakka qilish uchun kerak boʻladigan maʼlumot. Buni daftarga emas, ilovaga yozib borsangiz, keyingi qochirishga qaysi sovliq barqaror qoʻzi berayotgani va qaysi biri suruvda bekorga turgani koʻrinadi. QoyHunter — qoʻylar hisobini yuritish uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bozori; har bir guruh boʻyicha emlash va ishlovlar muddatlari suruv emlash va ishlovlar jurnalida yuritiladi, oʻsib qolgan yosh molni esa kuzda qoʻy va qoʻchqorlar sotuvda joylashtirishadi.

Oxirgi olti haftada egizakli sovliqlarni yetarli oziqlantirmaslik faqat qoʻzilarga zarar bermaydi: u ketozni boshlab yuboradi va sovliq qoʻzilashdan oldinoq yotib qoladi. Belgilari, davolash va haftalar boʻyicha arpa meʼyorlari — boʻgʻoz qoʻylarda ketoz haqidagi maqolada.

Koʻp beriladigan savollar

Yangi tugʻilgan qoʻziga qancha ogʻiz suti kerak?

Tugʻilgandan keyin birinchi ikki soat ichidagi birinchi ichishga vaznning har kilogrammiga taxminan 50 ml (oxirgi muddat — olti soat) va birinchi sutkaga kilogrammiga 180–210 ml, 4–5 martaga boʻlib. 4 kg vaznli qoʻzi uchun bu darrov 200 ml va sutkasiga 720–840 ml degani. Issiq holda, 38–40 °C da, ichiriladi.

Qoʻzi kuchsiz tugʻilib, tura olmasa, nima qilish kerak?

Quritish, rektal termometr bilan haroratni oʻlchash va shunga qarab harakat qilish kerak. 37 °C dan yuqori boʻlsa — issiq ogʻiz suti 50 ml/kg berib, sovliqqa qaytarish. 37 °C dan past boʻlib, qoʻzi boshini tutib tursa — avval issiq qutida isitish, keyin ovqatlantirish. 37 °C dan past, boshini tutolmasa va besh soatdan koʻp vaqt oʻtgan boʻlsa — veterinarni chaqirish kerak: bunday qoʻziga avval glyukoza kerak, glyukozasiz isitish esa oʻldiradi.

Qoʻzilashdan keyin meʼyorda qancha qoʻzi nobud boʻladi?

Veterinariya sharhlariga koʻra, ajratishgacha qoʻzilarning 10–15%i omon qolmaydi (Merck Veterinary Manual), ekstensiv suruvlarda esa bundan sezilarli koʻp. Irlandiyalik Teagasc xizmati tahliliga koʻra, barcha yoʻqotishlarning 74%i birinchi uch sutkaga toʻgʻri keladi, ulardan 43%i — oʻlik tugʻilganlar va tugʻruqning oʻzida nobud boʻlganlar. Qoʻzilash paytida kechasi aylanib chiquvchi, quruq qoʻyxonali va ogʻiz suti nazorat qilinadigan xoʻjalik qoʻzi oʻlimini 5–8% doirasida ushlab turadi — bu eng yaxshi xorijiy suruvlar darajasi (AHDB maʼlumotlariga koʻra, Britaniya fermalarining yuqori choragi birinchi uch haftada taxminan 6%ni yoʻqotadi).

Qoʻzi kindigiga nima bilan ishlov berish kerak?

Tugʻilgandan darhol keyin kindik 7–10% li yod eritmasiga botiriladi, 2–4 soatdan keyin ishlov takrorlanadi. Bankachaga botirish ustidan surtishdan ishonchliroq: eritma kindik qoldigʻining ichiga kirishi muhim. Bu odatda hayotining birinchi-ikkinchi haftasida namoyon boʻladigan kindik sepsisi va boʻgʻimlarning yiringli yalligʻlanishidan eng arzon sugʻurta.

Qoʻziga sigir ogʻiz sutini berish mumkinmi?

Ha, agar qoʻy ogʻiz suti boʻlmasa, sogʻlom sigirning ogʻiz suti ishlaydigan oʻrinbosar. U kamroq quyuq va qoʻy kasalliklariga qarshi antitelolar undan kamroq, shuning uchun hajmi qoʻy meʼyoriga nisbatan taxminan uchdan bir qismga oshiriladi. Bir nechta sigirning ogʻiz sutini aralashtirib olgan maʼqul: alohida sigirlarda qoʻy eritrotsitlariga qarshi antitelolar uchraydi, ular qoʻzida gemolitik anemiyaga sabab boʻlishi mumkin. Vetdorixonadagi ogʻiz suti oʻrnini bosuvchi vosita uchinchi oʻringa qoʻyiladi: u energiyani qoplaydi, lekin toʻliq himoya bermaydi.