Қўйнинг қийин қўзилаши: пуфакдан кейин қанча кутиш, қўзини қандай тўғрилаш ва ветеринарни қачон чақириш

Совлиқ 30 дақиқа зўр бериб ҳам қўзи силжимаса — ёрдам бериш вақти. Қўзилаш босқичлари меъёри, қўзининг нотўғри ётишлари жадвали ва ҳар бирида нима қилиш, қўзилаш тўплами, 2026-йил октябрдаги олх.уз совлиқ нархлари ва кечикиш қанча туриши.

Қўйнинг қийин қўзилаши — бу совлиқ зўр бериб қисқаради, лекин қўзи чиқмайдиган туғруқ: меъёрда қўзи биринчи сув пуфаги ёрилгандан кейин бир соат ичида туғилади. Агар совлиқ 30 дақиқа зўр бериб ҳам қўзи силжимаса, ташқарида фақат бош ёки битта оёқ кўриниб турса — қўл билан текшириш вақти келди. Ўз ёрдамингизнинг 10–15 дақиқасида қўзи силжимаса, ветеринарни чақиринг. Қуйида: меъёрни хавфдан қандай ажратиш, қўзини қандай тўғрилаш ва кечикиш қанча туриши.

Қўйларда оддий қўзилаш қандай кечади?

Қўзилаш уч босқичда ўтади, ҳар бирининг ўз муддати бор.

Қўзи тўғри «шўнғувчи» каби келади: аввал иккала олд туёқ таги пастга қараган ҳолда, уларнинг устида бурун ётади. Эгизакнинг иккинчи қўзиси одатда биринчисидан 10–60 дақиқа кейин туғилади; бир соатдан ошса-ю иккинчиси келмаса — текширинг (Британия ветеринария хизмати НАДИС маълумотига кўра).

Биринчи босқичнинг асосий қоидаси — ҳалақит бермаслик. Доимо тегиб, жойини ўзгартираверилган совлиқда туғруқ секинлашади: у зўр беришни тўхтатади.

Қўзилашда совлиққа қачон ёрдам керак?

Қуйидаги белгилардан камида биттасини кўрсангиз, ёрдам бериш керак:

• совлиқ 30 дақиқа зўр беради, қўзи эса силжимайди;
• сув пуфаги ёрилганига бир соатдан ошди, қўзи йўқ;
• оёқсиз фақат бош, фақат битта оёқ ёки оёқлар таги тепага қараган ҳолда кўринади;
• оёқсиз дум кўринади;
• совлиқ зўр берди-ю ташлади, ҳолсиз турибди;
• биринчи қўзидан бир соатдан кўп ўтди, қоринда иккинчиси борлиги сезилиб турибди.

Ўзбекистонда қанча қўзилаш ёрдам билан ўтишини ҳеч ким санамаган. Аммо кечикиш нимага тушиши маълум: Бруcе ва ҳаммуаллифларининг метатаҳлилига кўра (2021, 11 та тадқиқот, 14 413 та ёриб кўриш), қийин туғруқ қўзилар ўлимининг 47 %, якка қўзиларда эса 59 % сабабчиси. Ёрдам кўпинча биринчи қўзилашдаги тўқлиларга, 4,5 ёшдан ошган совлиқларга ва йирик якка қўзига керак бўлади (Австралия тармоқ ташкилоти МЛА маълумотига кўра).

Совлиққа қўзилашда қандай ёрдам бериш керак: олдиндан нимани тайёрлаш?

Қўзилаш тўпламини мавсум бошланишидан олдин йиғишади, совлиқ аллақачон ётиб қолган тунда эмас. Ҳаммаси битта челакка сиғади.

Ёрдамдан олдин тирноқлар қисқа олинади. Совлиқнинг ташқи жинсий аъзолари илиқ совунли сув ёки антисептик эритмаси билан ювилади, қўлқопли қўл мўл суркалади. Сурковсиз туғруқ йўллари девори қурийди ва ҳар бир ҳаракат шиллиқ қаватни йиртади.

Қўзи нотўғри келса, уни қандай тўғрилаш керак?

Аввал ичкарида айнан нима борлигини аниқланг: нечта оёқ, олд ёки орқа, бош қаерда. Олд оёқ тилча бўғимида одамнинг қўли каби «олдинга» букилади; орқа оёқ — тизза ости бўғимида, ўткир бурчак билан орқага. Нимани ушлаб турганингизни тушунмагунча ҳеч нарсани тортманг.

Тортиш фақат қисқариш билан бирга мумкин: аввал орқага, кейин пастга, элин томон ёй бўйлаб, ўзингизга қараб тўғри эмас. Кўкрак чиққач, қўзини тахминан 30° буринг, шунда сонлар чаноқда тиқилиб қолмайди.

Ўз уринишларингизнинг 10–15 дақиқасида қўзи силжимаса, тўхтанг ва ветеринарни чақиринг; нимани пайпаслаганингизга ишончингиз комил бўлмаса — дарров чақиринг. Йўллари йиртилган чарчаган бачадон яна бир соатлик «ёрдам»дан кейин ветеринар эрта чақирилгандагидан кўра тез-тез нобуд бўлади.

Қийин қўзилашдан кейин дарров нима қилиш керак?

• Қўзининг бурни ва оғзини шилимшиқдан тозалаш. Нафас олмаса — кўкрагига, оёқларини букиб ётқизинг, сомон ёки мато билан кучли ишқаланг, бурун тешигини сомон билан қитиқланг, қулоғига совуқ сув сепин. Орқа оёқларидан осиб, силкитиш керак эмас: ички аъзолар диафрагмага босади ва нафас олиш қийинлашади. «Оғиздан бурунга» сунъий нафас берилмайди: қўзидан хламидиоз ёки Ку-иситма юқиши мумкин.
• Бачадонда яна бир қўзи йўқлигини қўл билан текшириш.
• Киндикни ёд билан ишлаш.
• Қўзи туриб, эмганини кузатиш. Кучли қўзи биринчи соатдаёқ ўзи эмади. Биринчи 6 соатда унга камида вазн килограммига 50 мл оғиз сути, суткада эса тахминан 200 мл/кг керак (Ирландия Теагасc институти тавсияси): вазни 4 кг қўзига дастлабки 6 соатда 200 мл. Заиф ёки узоқ тиқилиб қолган қўзини дастлабки 2 соатда зонд орқали ичиришади.
• Йўлдошни кутиш. Меъёрда у охирги қўзидан кейин 2–3 соатда тушади. Совлиққа йўлдошни едирманг. Осилиб турган йўлдошни тортманг: уни қон кетиши билан узиб юбориш мумкин.
• Қўл билан ёрдамдан кейин антибиотикни кўпинча буюрадилар: туғруқ йўлларига инфексия тушган. Керакми, қайси препарат ва қандай дозада — буни ветеринар ҳал қилади; гўшт ва сут учун кутиш муддати — препарат йўриқномаси бўйича.

Қўзилашдан кейин бачадон тушиши — совлиқ орқасида бўртмали катта тўқ қизил халта — кутишни кечирмайди. Совлиқни тоза ётоққа ётқизинг, уни тинч тутинг, итлардан узоқроқда. Бачадонни тоза нам мато ёки плёнкага ўраб, вулва даражасида ушлаб туринг. Ветеринарни дарҳол чақиринг.

Агар қийин туғруқдан кейин совлиқ кучанишда давом этса ва бачадон ташқарига чиқса, бу ветеринар учун шошилинч ҳолат: у етиб келгунча нима қилиш кераклиги совлиқда қин ва бачадон тушиши мақоласида ёзилган.

Вақт бой берилса, қийин қўзилаш қанча туради?

Кечикиш нархи — жонли пул. 2026-йил октябрида олх.уз сайтида бўғоз совлиқ 4,2–6,5 млн сўм (≈ $348–539), 7 ойлик қўчқорча — 2,5–4,5 млн сўм (≈ $207–373) туради. Чўзилган қийин қўзилаш кўпинча қўзини ўлдиради, йиртилиш ва инфексия бўлса — совлиқни ҳам. Битта бош ҳисобида 6,7–11 млн сўм (≈ $556–912) хавф остида: совлиқ ва ўстирилган қўзи шунча турарди, уни боқиш харажатларисиз. Курс — Ўзбекистон MB бўйича 17.10.2026 даги 1 доллар учун 12 055,90 сўм.

Дорихонадаги қўзилаш тўплами — қўлқоп, вазелин, ёд — битта қўзидан беқиёс арзон. Эълонларда ветеринарнинг чақируви одатда «келишув асосида» бўлади: нарх ва телефонни мавсумдан олдин билиб қўйган маъқул, туннинг соат иккисида эмас.

Аралашув билан тугаган қўзилашни ёзиб қўйган яхши. Сабаб бачадонда бўлса — тор бачадон бўйни, қўзилашдан олдин қин тушиши, такрорланувчи қийин қўзилаш — бундай совлиқ брак қилинади. Сабаб йирик қўзида бўлса, алмаштириш керак бўлгани қўчқор, совлиқ эмас. Ёрдам, препарат ва ветеринар нархини ёзиб боринг — қўйларни даволаш ва ветеринария ишловлари журнали кейинги қочиришда қайси совлиқни қолдирмасликни кўрсатади.

Подада қийин қўзилашлар сонини қандай камайтириш мумкин?

• Қўчқорни совлиқларга мослаб танланг. Майда маҳаллий тўқлиларда йирик гўштли қўчқор оғир якка қўзи беради — бу биринчи туғувчиларда қийин қўзилашларнинг асосий сабаби. Тўқлилар учун худди шу ёки майда зотли қўчқорни олинг; катта совлиқларни қайси қўчқор билан қочириш ва чатиштириш қанча қўшиши қўй зотларини чатиштириш ҳақидаги мақолада ёритилган. Қўчқорни алмаштирсангиз, кузги қочиришгача олдиндан кўриб чиқиш қулай: қўчқор-наслчилар сотилади — эълонлар.
• Совлиқларни семиртирманг ва очликка қўйманг. Семиз совлиқ йирик қўзи кўтаради ва ёмонроқ зўр беради, озиб кетгани эса туғруқда тез чарчайди.
• Бўғоз совлиқларни ҳаракатлантиринг. Охирги ҳафталаргача яйлов ва сайр мушакларни тонусда тутади.
• Тўқлиларни ёшига эмас, вазнига қараб қочиринг — етилмаган тўқли оғирроқ туғади.
• Қўзилаш — назорат остида. Қўзилаш авжида ҳар 2–3 соатда тунги айланиб чиқиш ҳар қандай доривордан кўпроқ қўзини сақлаб қолади. Янги туғилганлар муваффақиятли туғруқдан кейин ҳам дастлабки уч суткада нега нобуд бўлишини алоҳида таҳлил қилганмиз — қўзилар нега нобуд бўлади мақоласида.

QoyHunter — қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — ҳар бир совлиқ бўйича қўзилаш ва даволаш тарихини сақлайди: ундан кимда қийин туғруқ такрорланаётгани кўринади.

Кўп бериладиган саволлар

Совлиқдан пуфак чиқди-ю қўзи йўқ, қанча кутиш керак?

Меъёрда қўзи биринчи сув пуфаги ёрилгандан кейин бир соат ичида туғилади, кучли қисқаришлар одатда қўзини 5–10 дақиқада беради. Совлиқ 30 дақиқа зўр беради-ю қўзи силжимаса ёки пуфакдан кейин бир соат ўтса — совлиқни қўлқопли қўл билан кўришади. Ўз ёрдамингизнинг 10–15 дақиқасида қўзи силжимаса, ветеринарни чақиришади.

Қўзини оёқларидан тортса бўладими?

Бўлади, лекин фақат қўзи тўғри ётганда — иккита олд оёқ ва уларнинг устида бош, ёки иккита орқа оёқ — ва фақат бачадон қисқариши билан бирга. Аввал орқага, кейин пастга, элин томон ёй бўйлаб тортиш керак, ўзингизга қараб тўғри эмас; орқаси билан келган қўзини — силлиқ, силтамасдан. Боши бурилган ёки оёғи букилган қўзини тортиб бўлмайди: аввал уни тўғрилашади.

Қўйларда қўзилашда ветеринарни қачон чақириш керак?

Ветеринарни ўз ёрдамингизнинг 10–15 дақиқасида қўзи чиқмаса, бачадон бўйни фақат 3–5 см очилиб чўзилмаса, қўзи тосга сиғмаса, бачадон тушиб кетса ёки қўзилашдан кейин совлиқда қон кетса, шунингдек йўлдош бир суткада тушмаса чақиришади. Узоқроқ кутиш — ҳам қўзини, ҳам совлиқни хавфга қўйиш демак.

Қийин қўзилашдан кейин совлиққа антибиотик керакми?

Кўпинча ҳа, лекин ҳал қилувчи — ветеринар: қўл билан ёрдамда туғруқ йўлларига инфексия тушади ва даволанмаса бачадонда яллиғланиш (метрит) бошланиши мумкин. Керакми, қайси препарат ва неча кунга — бу унинг қарори. Антибиотикдан кейин гўшт ва сутдан препарат йўриқномасидаги кутиш муддати тугагунча фойдаланиб бўлмайди.

Қийин қўзилашдан кейин совлиқни қолдириш керакми?

Сабабга боғлиқ. Қўзи йирик бўлган ёки нотўғри ётган бўлса, совлиқ қолдирилади: кейинги сафар туғруқ нормал ўтиши мумкин. Совлиқда бачадон бўйни очилмаган, қин ёки бачадон тушган бўлса ёки қийин қўзилаш такрорланса, бундай совлиқ қўзилар сутдан ажратилгандан кейин брак қилинади.