Қўзиларда ич кетиши: янги туғилганларни нима билан даволаш, қандай эритма ичириш ва сабабни ёшига қараб қандай аниқлаш

Янги туғилган қўзиларда ич кетиши: ёшга қараб сабаблар, қанча эритма ичириш, нега сутни тўхтатмаслик керак, антибиотик ва ветеринар қачон керак, 100 бош совлиқ учун йўқотишлар ҳисоби.

Янги туғилган қўзиларнинг ич кетиши биринчи навбатда эритма ичириб даволанади: қўзини сув ва туз йўқотилиши ўлдиради, шунинг учун илиқ электролит эритмасини дарров, эмизиш ораларида берадилар, сутни эса тўхтатмайдилар. Сабабни ёш кўрсатади: дастлабки кунларда кўпинча ичак таёқчаси, иккинчи ҳафтадан криптоспоридиялар ва ротавирус, тўртинчи ҳафтадан коксидиялар. Антибиотик ҳар бир ич кетишида керак эмас, препарат ва дозани ветеринар белгилайди.

Қуйида ёшга қараб сабаблар жадвали, ичириш ҳажмлари, уй давоси етмайдиган белгилар ва Ўзбекистонда 100 бош совлиқли сурувдаги йўқотишлар ҳисоби. Ҳозир ноябр: қўзилаш феврал-март ойларида бўлса, қўзиларнинг ичак касалликларига қарши асосий қарор ноябр охири ва январга тўғри келади. Нархлар 2026-йил кузига тегишли, қайта ҳисоблаш курси 1 доллар учун 12 055,90 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 17-октябр).

Ич кетиши янги туғилган қўзини нега бунчалик тез ўлдиради?

Янги туғилган қўзи ич кетишидан сувсизланиб ўлади: суюқ нажас билан сув ва тузлар чиқиб кетади, қон қуюқлашади ва кислоталашади, шок бошланади. MSD Ветеринарй Мануал маълумотига кўра, ичак таёқчаси билан касалланган бузоқ бир неча соатда тана вазнининг 12% дан кўпини суюқлик сифатида йўқотади ва 12–24 соатда нобуд бўлиши мумкин. Қўзилар учун алоҳида рақамлар йўқ, лекин қўзиларда ичак таёқчасининг худди шундай турлари учрайди ва даволаш ёндашуви ҳам бир хил.

Шунинг учун ҳисоб соатлар билан кетади. Эрталаб ич кетаётгани сезилган қўзига эрталабданоқ эритма ичиришни бошлайдилар, кечқурун ветеринар дорихонасига бориб келгандан кейин эмас.

Қўзининг ёшига қараб ич кетишининг қайси сабаби кўпроқ эҳтимолли?

Қўзининг ёши биринчи ишора, ташхис эмас. Қуйидаги муддатлар асосан MSD маълумотларидан (бузоқлар бўйича) олинган, дизентерия даври эса WикиВет ветеринария қўлланмасидан: қўзилар бўйича қўлланмалар камроқ рақам беради, хўжаликларда бу даврлар сурилиб туради. Битта қўзида кўпинча икки сабаб бирга учрайди. Аниқ жавобни нажас таҳлили ва нобуд бўлган қўзини ёриб кўриш беради.

Коксидиозни алоҳида батафсил ёзганмиз: онасидан ажратилган қўзилар нега ич кетади ва боқувда вазн олмайди.

Ич кетиши билан кўпинча «ҳўл оғиз» (wатерй моутҳ) аралаштирилади. Ҳўл оғиз (wатерй моутҳ) — дастлабки кунлардаги қўзилар касаллиги, бунда ичак таёқчаси ичакдан қонга ўтади. Қўзи эмишни тўхтатади, сўлаги оқади, қорни шишади, ич кетиши эса айнан шу касалликда бўлмайди. MSD маълумотига кўра, қўзиларнинг 30% гача қисми касалланиши мумкин, ўлим 80% дан ошиши ҳам мумкин, шунинг учун бундай қўзини дарров ветеринарга кўрсатадилар.

Ич кетаётган қўзига нима ва қанча ичириш керак?

Ич кетаётган қўзига ёш моллар учун тайёр электролит эритмаси ичирилади: кукун фақат йўриқнома бўйича эритилади ва илиқ, тахминан 37–39 °C да берилади. Шундай кукунлардан бирининг (Ревиве, Вирбаc) ёрлиғида қўзилар учун бир марта 100–200 мл, суткасига 3–5 марта кўрсатилган, яъни суткасига 300 мл — 1 л; бошқасида (Вйтрате) — суткасига уч марта 150 мл. Кукунлар турлича эритилади ва турлича берилади, шунинг учун аниқ ҳажмни ўзингиздаги кукун ёрлиғидан кўринг. Бу эритма сутдан ташқари берилади.

Ичиришнинг тўртта қоидаси:

1. Сутни тўхтатмайдилар. MSD маълумотига кўра, электролитлар бузоқнинг энергияга бўлган эҳтиёжини қопламайди, шунинг учун сутни бекор қилмаслик керак. Қўзи совлиқ ёнида қолади ва эмади, эритмани эса эмизиш ораларида олади.
2. Эритма ва сутни алмаштириб берадилар, аралаштирмайдилар. Жуда қуюқ аралашманинг ўзи ич кетишига сабаб бўлади: MSD уни осмотик деб атайди.
3. Уйда «кўзда чамалаб» аралашма қилмайдилар. Ветеринария хизматлари текширган, қўзилар учун уй ретсептини топа олмадик, нотўғри қуюқлик эса зарар қилади. Кукун пакетини олдиндан, қўзилашдан олдин сотиб олинг. У бўлмаса, нима билан алмаштириш мумкинлигини ветеринардан шу соатнинг ўзида телефон орқали сўранг.
4. Ёнида тоза сув бўлсин. Ўзи ичаётган каттароқ қўзига эркин сув тузни ошириб юбормасликка ёрдам беради.

Ётиб қолган қўзига эритмани оғзидан қуйишмайди: ютиш рефлекси бўлмаса, у ўпкага кетади. Ревиве ёрлиғида аниқ ёзилган: шокда эритмани оғиз орқали берманг.

Қўзида ич кетганда ветеринар қачон шошилинч керак?

Уй шароитида ичириш етмайди, агар қўзи ётиб қолган ва эммаса. MSD маълумотига кўра, тана вазнининг 8% идан сувсизланган, ётган ёки ичмаётган бузоқларга суюқлик томир ичига юборилади, бу эса ветеринар иши. Қўзи учун мантиқ худди шундай.

Қуйидаги белгилардан камида биттасини кўрсангиз, ветеринар шифокорга дарров қўнғироқ қилинг:

• қўзи турмайди, эммайди ёки ютмайди;
• кўзлари чўккан, бўйиндаги тери бурмаси секин текисланади, оғзи совуқ;
• ҳарорат 37 °C дан паст: агар қўзи бошини кўтара олмаса ёки 5 соатдан катта бўлса, дарров ветеринарга, чунки аввал глюкоза керак; бошини кўтарса ва 5 соатдан кичик бўлса, иситиб, кейин ичириш керак, буни янги туғилган қўзилар нега нобуд бўлади мақоласида ёзганмиз;
• нажасда қон бор;
• бир суткада бир нечта қўзи касалланди ёки бақувват қўзи бирдан нобуд бўлди;
• эритма ичиришга қарамай ич кетиши камаймаяпти ёки қўзи ҳолсизланмоқда.

Нобуд бўлган қўзини ташлаб юбормай, ветеринарга кўрсатинг: ёриб кўриш ва таҳлил қолганларга нима хавф солаётганини кўрсатади. Ветеринар куйдиргини (сибир ярасини) инкор этмагунча, бирдан нобуд бўлган қўзини ўзингиз ёрманг.

Ич кетганда қўзига антибиотик керакми?

Ич кетишининг ўзи антибиотик учун сабаб эмас: MSD қўлланмаси буни тўғридан-тўғри ёзади. Укол қилинадиган антибиотик инфексия қонга ўтганда кўрсатма бўлади: қўзи ҳолсиз, эммайди, қиздирмаси бор ёки аксинча, танаси совуқ. Бузоқлар учун MSD бир рақам келтиради: ич кетиши ва умумий зарарланиши бор бузоқларнинг камида 30% ининг қонида бактериялар бўлади. Ротавирус ва криптоспоридияларни антибиотик даволамайди, вирусли ич кетиши эса одатда эритма ичиришда бир неча кунда ўтади.

Препаратни танлаш, доза ва сўйишгача кутиш муддати ветеринар шифокор қарорига боғлиқ. «Ҳамма нарсага қарши» антибиотикни янги туғилган қўзига оғиздан бериш фақат зарар қилиши мумкин: у меъёрий ичак микрофлорасига ҳам уради, вирус ва криптоспоридияларда эса пул беҳуда кетади.

Криптоспоридиоз бўйича қўзиларда ўтказилган дала синовида галофугинон лактат ёрдам берган: у ич кетиши частотасини ва паразит ажралишини камайтирган, етти кунлик курс уч кунликка қараганда ич кетишининг олдини яхшироқ олган, аммо вазн ортишига таъсир қилмаган. Препарат сизнинг туманингизда борми ва керакми, буни ветеринар айтади.

100 бош совлиқли сурувда ич кетиши авж олиши қанча туради?

Ўзбекистонда 100 бош совлиқли сурувда ич кетиши авж олганда кеч эритма ичириш тирик вазн килограмми 55 000 сўмдан 14–17 млн сўм йўқотишга олиб келиши мумкин, эрта ичириш эса шундан 11–14 млн сўмни (≈ 950–1 130 $) сақлаб қолади. Ҳисоб шартли: бу мисол учун фараз, касаллик статистикаси эмас.

Қўзилар нобуд бўлиши ҳақидаги таҳлилимиздаги рақамларнинг ўзини оламиз: 100 совлиққа 110 қўзи, онасидан ажратилган қўзи 26–31 кг тортади, яъни 1,43–1,71 млн сўм туради (≈ 119–142 $).

Устунлар фарқи — саккизта қўзи, яъни 11,4–13,7 млн сўм. Даволанган қўзи ҳам ўсишдан орқада қолиши мумкин, шунинг учун уни онасидан ажратиш пайтида тортиб кўрган маъқул ва дарров тўла қимматли деб ҳисобламанг.

Худди шу 100 совлиқни йўриқномасида қўзилар дизентерияси (Cлостридиум перфрингенс Б тури) кўрсатилган ваксина билан эмлаш дозаси тахминан 5 000 сўмдан, икки доза билан тахминан 1 млн сўм (≈ 83 $) туради. Бу битта онасидан ажратилган қўзи нархидан кам. Лекин у қўзилар дизентериясини ёпади, ичак таёқчаси, ротавирус ёки криптоспоридияларни эмас: улардан оғиз сути ва тозалик ҳимоя қилади.

Қайси қўзи касаллангани, қайси ёшда ва нима билан даволангани ҳақида шу куннинг ўзида ёзиб қўйиш яхши. QoyHunter (қўйларни ҳисобга олиш CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори) тизимида қўйларни даволаш ва эмлаш журнали сана, препарат ва кутиш муддатини ҳайвон карточкасида сақлайди, шунинг учун кейинги қўзилашга келиб ич кетиш даври сизда қайси кундан бошланиши кўриниб туради. Кичик сурувда буни дафтарда ҳам юритиш мумкин, агар ёзувлар йўқолмаса.

Ич кетишининг олдини қўзилашдан олдин қандай олиш мумкин?

Қўзиларда ич кетишининг олдини оғиз сути, совлиқларни эмлаш ва қўзилаш учун тоза жой билан оладилар. Дорилар бу рўйхатда асосий эмас: инфексия қўзилаш бўлимида аллақачон айланиб юрса, ҳаммасини даволаб бўлмайди.

1. Дастлабки соатларда оғиз сути. Меъёр — дастлабки 2 соатда (охирги муддат 6 соат) ҳар кг вазнга 50 мл ва биринчи суткада ҳар кг вазнга 180–210 мл. Оғиз сути олмаган қўзи ичак инфексияларидан деярли ҳимояланмаган.
2. Совлиқларни эмлаш. Поливалент ваксина ҳар доим ҳам қўзилар дизентериясини ёпавермайди: йўриқномада кўрсатилганини текширинг. Муддат ҳам ваксинага боғлиқ: MDH поливалент ваксиналаридан бирининг йўриқномасига кўра, дизентерия кўрсатилган, ноқулай хўжаликларда бўғоз совлиқлар қўзилашдан 1,5–2 ой олдин эмланади, икки доза 20–25 кун оралиғида, бошқа ваксиналар эса қўзилашга яқинроқ қилинади. Феврал-март қўзилашида бундай схема бўйича ноябр охиридан январгача бошлаш керак. Ҳимоя қўзига оғиз сути орқали ўтади. Ичак таёқчасига қарши ваксиналар ҳам чиқарилади, лекин туманингизда борлиги ва қайси схема билан қилинишини ветеринардан аниқланг.
3. Қўзилашдан олдин тўқ совлиқлар. Ориқ совлиқ оғиз сутини оз беради. Бўғозликнинг охирги олти ҳафтаси учун ем захирасини олдиндан йиғиб қўйиш яхши, қўзилаш дорихонаси каби: арпа, кепак ва ферма учун товарларни қаердан сотиб олиш.
4. Қўзилаш бўлимида қуруқ остилма. Ичак таёқчаси видал.ру қўлланмасига кўра, гўнгда, тупроқда ва хона сувида 1–2 ой яшайди. Остилмани тез-тез янгилайдилар, туғиш станокларини ҳар совлиқдан кейин тозалайдилар.
5. Катталар янги туғилганлардан алоҳида. MSD қўлланмаси қўзилаш жойларини, ёш мол гуруҳларини ва касаллар қўрасини ажратишни ва катталарни янги туғилганлар билан аралаштирмасликни маслаҳат беради. Касал қўзини совлиқ билан алоҳида станокка ўтказадилар.
6. Қўл ва поябзал. Аввал соғломларни, кейин касалларни суғорадилар. Криптоспоридия оосисталари хлорга чидамли, шунинг учун хлорли оҳак улардан қутқармайди: буғ билан тозалаш ва фаол кислородли воситалар, масалан, 3% водород пероксид ёрдам беради.

Криптоспоридиоз одамга юқади: MSD қўлланмасига кўра, у фақат бир ҳайвон турига боғлиқ эмас. Ич кетаётган қўзилар билан ишлагандан кейин қўлни совун билан ювинг, айниқса болалар ичириш билан шуғулланса.

Бу матн кўрикни алмаштирмайди: қўзини даволашни ҳар доим ветеринар шифокор билан келишинг.

Кўп бериладиган саволлар

Янги туғилган қўзининг ич кетишини уйда нима билан даволаш керак?

Аввало эритма ичириш билан: йўриқнома бўйича эритилган, ёш моллар учун илиқ электролит эритмаси, тахминан бир марта 100–200 мл, суткасига 3–5 марта, эмизиш ораларида. Совлиқнинг сутини тўхтатмайдилар. Уйда «ҳар эҳтимолга қарши» антибиотик бермайдилар: уни инфексия қонга ўтганда ветеринар белгилайди. Қўзи ётиб қолган ва эммаса, оғзига қуйманг ва дарров ветеринарни чақиринг.

Ич кетганда қўзини онасидан ажратиш керакми?

Йўқ. MSD Ветеринарй Мануал маълумотига кўра, электролитлар ёш молнинг энергияга бўлган эҳтиёжини қопламайди, шунинг учун сутни бекор қилмайдилар. Қўзини совлиқни эмишга қолдирадилар, эритмани эса эмизиш ораларида, сутга аралаштирмасдан берадилар. Касал қўзини қолганларга юқтирмаслик учун совлиқ билан алоҳида станокка ўтказган яхши.

Қўзи бақувват эди-ю бирдан нобуд бўлди, ич кетиши деярли йўқ эди, нега?

Ҳаётининг дастлабки кунларидаги бақувват қўзида шундай тарзда қўзилар дизентерияси намоён бўлиши мумкин, уни Cлостридиум перфрингенс Б тури чақиради: кўпинча уни фақат бирдан нобуд бўлиш сифатида кўрадилар, баъзан нажасда қон билан. Даволашга камдан-кам улгурилади, ҳимоя қиладигани эса йўриқномасида қўзилар дизентерияси кўрсатилган ваксина билан бўғоз совлиқларни шу йўриқнома бўйича белгиланган муддатда эмлашдир. Нобуд бўлган қўзини ветеринарга кўрсатинг, ўзингиз ёрманг.

Ич кетаётган қўзидан юқтириб олиш мумкинми?

Ҳа, криптоспоридиялар қўзилардан одамга ўтади, ич кетишининг сабаби эса кўз билан кўринмайди. Шунинг учун касал қўзилар билан ишлагандан кейин қўлни совун билан ювинг, овқатдан олдин айниқса, ва ичиришга ёрдам берадиган болаларни кузатиб туринг. Хлорли оҳак криптоспоридия оосисталарига деярли таъсир қилмайди.

Совлиқларни қўзилар дизентериясига қарши эмлаш қанча туради?

100 совлиққа тахминан 1 млн сўм (≈ 83 $), дозаси тахминан 5 000 сўмдан, қўзилар дизентерияси кўрсатилган ваксинанинг икки дозаси билан, 2026-йил кузи нархларида ва 1 доллар учун 12 055,90 сўм курсида. Нархни ветеринар дорихонасида аниқланг. Солиштириш учун: вазни 26–31 кг бўлган битта онасидан ажратилган қўзи тирик вазн килограмми 55 000 сўмдан 1,43–1,71 млн сўм туради.