Қўй бўғозлиги: муддати, белгилари ва қўзилашга тайёргарлик

Совлиқ бўғозлиги қанча давом этади, бўғозликни қандай аниқлаш, онани триместрлар бўйича қандай боқиш ва қўтонни қўзилашга қандай тайёрлаш — фермер учун амалий қўлланма.

Қўй бўғозлиги қанча давом этади

Бўғозлик — совлиқнинг ҳомиладорлиги. Қўйларда у 145–155 кун, яъни тахминан беш ой давом этади; ўртача 150 кунга мўлжал қилинг. Аниқ муддат зотга, онанинг ёшига ва ҳомилалар сонига боғлиқ: тез етиладиган ва кўп туғадиган зотлар кўпинча бир неча кун олдин қўзилайди, битта йирик қўзи кўтарган совлиқ эса бироз кечроқ. Маҳаллий думбали зотларда (ҳисор, эдилбай) бўғозлик ўша ~150 кунга тўғри келади ва совлиқ одатда битта қўзи келтиради; романов зоти кўпинча эгиз ва учтадан қўзи кўтаради.

Қочирилган (жуфтланган) санани билсангиз, қўзилаш санасини ҳисоблаш осон: унга 5 ой минус 5 кун қўшинг. Ҳар бир совлиқ бўйича бу санани ёзиб қўйинг — шунда қўтонни олдиндан тайёрлайсиз ва қўзилашни ўтказиб юбормайсиз.

Совлиқ бўғозлигини қандай аниқлаш мумкин

Энг ишончлиси — бир неча белгини бирга ҳисобга олиш.

• Куюкишга қайтмаслик. Қўйнинг жинсий сикли — тахминан 16–17 кун. Агар қочирилгандан 3 ҳафта ўтиб совлиқ яна куюкмаса, бу бўғозликнинг биринчи ва энг осон белгиси.
• УЗИ (ултратовуш). Энг аниқ усул. Сканерлаш учун энг қулай муддат — бўғозликнинг 45–90-куни: 45–50-куни ҳомилалар яхши кўринади ва уларнинг сонини (битта, эгиз) санаш мумкин; бу даврда аниқлик 95–100 %га яқин. Ҳомилалар сонини билиш боқиш учун муҳим.
• Пайпаслаб кўриш. 3-ойдан кейин тажрибали хўжайин ётган совлиқнинг қорин девори орқали ҳомилани пайпаслаб билиши мумкин — кейинги муддатларда қўзилар сезиларли тепади. Буни эҳтиёткорлик билан ва оч қоринга қилинг.
• Хулқ ва кўриниш. Бўғоз совлиқ босиқроқ, яхши ейди ва вазн олади; муддат охирига бориб қорни (ўнг томондан) яққол юмалоқлашади, елини тўлади.

Бўғоз совлиқни триместрлар бўйича парваришлаш

Бўғозлик шартли равишда уч даврга бўлинади. Дастлабки иккитасида совлиққа одатдаги қувватлаб турувчи боқиш етарли; талабнинг асосий сакраши — охирги 6 ҳафтада, ҳомила энг тез ўсганда.

Бутун муддат учун умумий қоидалар: емни кескин ўзгартирманг, доимо тоза сув ва туз-ялағич бўлсин, музлаган ёки моғорлаган ўтда боқманг. Бўғоз совлиқларни алоҳида гуруҳга ажратинг ва стрессдан асранг.

Боқиш ва токсикоз профилактикаси

Ҳомила ўсишининг 70 %и бўғозликнинг охирги 6 ҳафтасига тўғри келади. Бу даврда совлиқнинг энергияга бўлган эҳтиёжи 30–50 %га, эгиз кўтарганда эса 70–75 %га ортади. Буни ёлғиз пичан билан қоплаб бўлмайди, шунинг учун рационга консентрат (арпа, маккажўхори, дон аралашмаси) ва сифатли беда қўшилади; пахта кунжараси ёки шроти оқсил беради. Консентратни бир неча марта, бўлиб-бўлиб беринг.

Охирги олти ҳафтага консентратни пичан билан бирга олдиндан ҳисобланг: кузда совлиқлар учун кунжара ва консентрат сотиб олиш февралдагидан арзонроқ — эҳтиёж аллақачон ошган пайтдан кўра.

Совлиқни ўртача семизликда сақланг — ориқ ҳам, ҳаддан ташқари семиз қўй ҳам бир хилда хавфли. Бўғозлик охирида энергия етишмаса, айниқса эгиз кўтарган, кекса ёки жуда семиз совлиқларда бўғозлик токсикози (кетоз, «эгизлик касаллиги») ривожланади. Белгилари: қўй лўқиллайди, сурувдан орқада қолади, тишини ғичирлатади, гандираклайди, айланиб юради, деворга тиралади, кейинроқ ўрнидан тура олмайди. Бу хавфли ҳолат — биринчи белгилардаёқ зудлик билан ветеринарни чақиринг; даволаш фақат эрта босқичда самарали. Энг яхши ҳимоя — охирги 6–8 ҳафтада тўғри боқиш.

Қишда қўралаб боқишда А, Д, Э витаминлари ва минералларга эътибор беринг; Ўзбекистоннинг баъзи ҳудудларида тупроқ селенга камбағал, бу қўзиларда оқ мушак касаллигига олиб келиши мумкин. Аниқ қўшимчалар ва меъёрлар — ветеринар тавсияси бўйича.

Совлиқдаги кетозни кунлар бўйича қандай таниш, нима билан ичириш ва битта қўзили ҳамда эгизакли совлиқларга ҳафталар бўйича қанча арпа беришни алоҳида ҳисобладик: бўғоз қўйларда кетоз — белгилари, даволаш ва қўзилашдан 6 ҳафта олдинги қўшимча озиқлантириш.

Бола ташлаш (аборт) профилактикаси

Оммавий бола ташлашнинг энг кўп сабаби — инфексиялар: хламидиоз (энзоотик аборт), токсоплазмоз, брутселлёз, кампилобактериоз, листериоз. Уларнинг кўпи бўғозликнинг охирги ҳафталарида аборт ва ўлик ёки кучсиз қўзи туғилишига сабаб бўлади. Алоҳида хавфли — брутселлёз: у одамга ҳам юқади ва ветеринария хизматига мажбурий хабар беришни талаб қилади. Бола ташлаган совлиқни ва ҳомилани ажратиб қўйинг, яланғоч қўл билан ушламанг ва сабабини аниқлаш учун ветеринарга мурожаат қилинг.

Юқумсиз чоралар ҳам аборт хавфини камайтиради: бўғоз совлиқларни қувламанг ва чўчитманг, тор дарвозадан оломон бўлиб сиқиб ўтказманг, кескин ҳайдаш ва ташишлардан сақланинг, емни бирдан ўзгартирманг. Эмлаш жадвалини (жумладан клостридиоз ва энтеротоксемияга қарши) ветеринар билан келишинг: эмлаш одатда қўзилаш пайтига онада кўп антитана бўладиган қилиб қилинади — уларнинг бир қисми қўзига оғиз сути (уйиз) билан ўтади. Одатда бу қўзилашдан 2–4 ҳафта олдин; биринчи марта қўзилайдиганларга икки марта эмлаш керак.

Муддат силжиб кетмаслиги учун бўғоз совлиқлар эмлаш жадвалини хотирада эмас, эслатма билан юритган қулайроқ — қўзилашдан 2–4 ҳафта олдинги ойна тор.

Қўтон ва анжомларни қўзилашга тайёрлаш

Тахминий санадан 1–2 ҳафта олдин жойни тайёрланг:

• Қуруқ, тоза қўтон — шамол ўтмайдиган, лекин ҳавоси алмашинадиган; бинони тозалаб дезинфексия қилинг.
• Янги тўшама — қуруқ сомон (похол), қатламини янгилаб туринг.
• Қўзилаш катакчалари (базлар) — совлиқ ва янги туғилган қўзи учун, битта онага тахминан 1,2–1,5 м², у қўзиларни босиб қўймаслиги ва уларга ўрганиши учун.
• Анжомлар: тоза латта ва сочиқ, киндикка ишлов бериш учун ёд, қайчи, илиқ сув, совун, дорихона; эҳтиёт учун резина қўлқоп. Совуқ ҳавода — қўзиларни иситиш учун лампа.
• Оғиз сути ёки қўшимча озуқа захира — совлиқ қўзини қабул қилмаса ёки сути кам бўлса.

Туғишнинг ўзи ва янги туғилган қўзиларни парваришлаш — алоҳида мақола мавзуси; бу ерда асосийси — қўзилашни тайёр ҳолда кутиб олиш.

Қўзилашдан кейинги биринчи уч сутка ҳақида алоҳида — қўзилар нега совқотишдан ва оғиз сути етишмаслигидан нобуд бўлади ва соатма-соат нима қилиш керак — қўзилар нега нобуд бўлади таҳлилида.

Шу қутига қўзилашда ёрдам бериш учун тўпламни ҳам қўйинг: узун қўлқоплар, вазелин ёки акушерлик гели, юмшоқ арқон ва ветеринарнинг ёзиб қўйилган телефон рақами. Сув пуфаги чиққандан кейин қанча кутиш ва нотўғри келаётган қўзини қандай тўғрилаш совлиқда қийин қўзилашда нима қилиш керак деган мақолада кўриб чиқилган.

Бўғозликнинг охирги ойида совлиқларни орқа томондан кўздан кечиринг: қин тушиши тахминан 1% қўйда учрайди ва уни эрта сезиш муҳим. Ҳаракатлар тартиби совлиқда тушиш бўлганда нима қилиш керак мақоласида.

Қўзилаш яқинлашувининг белгилари

Қўзилашдан бир неча кун олдин совлиқ ўзгаради:

• елин тўлади, оғиз сути пайдо бўлади;
• ташқи жинсий аъзо шишади ва қизаради, шиллиқ ажралади;
• дум тагидаги бойламлар бўшашади, қорин пастга тушади, биқинлар ичга тортади;
• совлиқ сурувдан ажралади, безовталанади, тўшамани титади, тез-тез ётиб-туради, иштаҳасини йўқотади.

Шу белгилар пайдо бўлганда совлиқни тоза катакка ўтказинг ва кузатув остида ушланг. Хотиржам, тўқ ва ўз вақтида тайёрланган совлиқ осонроқ қўзилайди, қўзилари эса бақувват туғилади.