Бўғоз қўйларда кетоз: белгилари, даволаш ва қўзилашдан 6 ҳафта олдин совлиқларга қанча арпа бериш керак

Бўғоз қўйлардаги кетоз (токсикоз) қўзилашдан олдинги охирги 6 ҳафтада эгизакли совлиқларни йиқитади. Уни кунлар бўйича ва кетонометр билан қандай аниқлаш, нима билан ичириш (пропиленгликол, кунига икки марта 60 мл) ва ҳафталар бўйича арпа меъёрлари: совлиқ бошига 68 минг сўм (≈ 5,8 $) — 5,4 млн сўм (≈ 455 $) йўқотишга қарши.

Бўғоз қўйларда кетоз (ҳомиладорлик токсикози, «эгизак касаллиги») — қўзилашдан олдинги сўнгги 4–6 ҳафтада совлиқда энергия етишмаслиги: ҳомила, кўпинча икки-учта, глюкозани совлиқ озуқадан олганидан тезроқ тортиб олади, организм ўз ёғини ёқа бошлайди ва кетон таначаларидан заҳарланади. Совлиқ ҳолдан тояди, емдан бош тортади, кўр бўлиб қолади, ётиб қолади ва даволанмаса бир неча кунда, одатда қўзилари билан бирга, ҳалок бўлади. Кетознинг олдини деярли тўлиқ боқиш билан олиш мумкин: сўнгги олти ҳафтада арпа қўшимчаси эгизакли совлиққа тахминан 68 минг сўм (≈ 5,8 $) туради, бундай совлиқнинг иккита қўзиси билан бирга нобуд бўлиши эса хўжаликка тахминан **5,4 млн сўм (≈ 455 $)**га тушади — 2026-йил кузи нархларида.

Ўзбекистонда хавф чўққиси қишловнинг охирига тўғри келади. Октябр–ноябрда қочирилганда қўзилаш март–апрелга тўғри келади, бўғозликнинг сўнгги олти ҳафтаси эса феврал–мартга тушади — қўтондаги пичан аллақачон энг ёмон ҳолатда бўлган, арпа эса энг қиммат турган пайт. Шунинг учун кетозга ҳозир, кузда тайёргарлик кўриш керак: совлиқларни қайта санаш, эгизакларни топиш ва дон сотиб олиш.

Бўғоз қўй қўзилашдан олдин нега кетозга чалинади?

Бўғоз қўй кетозга чалинади, чунки ҳомиладорликнинг охирида унинг энергияга эҳтиёжи у ея оладигандан тезроқ ўсади. Қўзи вазнининг тахминан 70 %и бўғозликнинг тахминан 150 кунидан сўнгги олти ҳафтасида тўпланади. Сақлаш меъёрига нисбатан совлиқнинг энергияга эҳтиёжи бу даврда тахминан 50 %га, эгизакли совлиқда эса тахминан 75 %га ўсади. Шу билан бирга рубетс ҳомиладорлик билан сиқилади, ва қўй жисмонан кўпроқ ҳажмли ем ея олмайди.

Агар рационда фақат пичан ёки сомон бўлса, энергия етишмайди. Совлиқ ўз ёғини сарфлай бошлайди, жигар уни қайта ишлашга улгурмайди, ва қонда кетон таначалари — атсетон ва бета-гидроксибутират — тўпланади. Улар айнан мияни заҳарлайди: шундан кўрлик, титраш ва ғалати хатти-ҳаракат келиб чиқади.

Кетоз кўпроқ қайси совлиқларни уриб кетади?

Бўғоз қўйларда кетоз деярли ҳеч қачон тасодифий бўлмайди. Хавф гуруҳида беш хил совлиқ бор:

• Эгизак ва учизак кўтарган совлиқлар. Асосий омил: иккита ҳомилага битта ҳомиладагидан деярли икки баробар кўп глюкоза керак, ва эгизакли совлиқда энергия эрта ҳамда кучлироқ етишмай қолади.
• Озғин совлиқлар. Беш баллик шкала бўйича семизлик 2,5дан паст — ёғ захираси кам, энергия пасайиши эса эрта бошланади.
• Жуда семиз совлиқлар. Семизлик 4дан юқори — ички ёғ рубетсни сиқади, совлиқ камроқ ейди, ёғ сафарбар бўлганда жигар тезроқ ортиқча юкланади.
• Ёши катта, тишлари ёмон совлиқлар: улар охурда улгурмайди ва дағал емни ёмонроқ чайнайди.
• Стрессдан кейинги совлиқлар: ҳайдаш, ташиш, қирқим, кескин совуқ, қор ёғиши, озуқа алмашиши, гижжа инвазияси. Бўғозликнинг охирида эгизакли совлиқда бир-икки кун нормал емсиз қолиш ҳам кетозни ишга тушириши мумкин.

Алоҳида ҳолат — тор охур олдидаги уятчан совлиқ. Агар бош бошига 40–45 смдан кам охур фронти тўғри келса, энг бақувват қўйлар заифларнинг улушидаги арпани ҳам еб қўяди, ва «сурув бўйича» ўртача меъёр ҳеч нарсани англатмайди.

Бўғоз қўйда кетозни қандай билиш мумкин: кунлар бўйича белгилар

Кетоз бир неча кун ичида ривожланади, ва эрта босқичда уни ҳали тўхтатиш мумкин. Белгилар тахминан шундай тартибда кетади:

Асосий қоида: қишлов охирида ётиб қолган бўғоз совлиқ — акси исботланмагунча кетоз ҳисобланади. Шунга ўхшаш манзарани гипокалтсиемия (калтсий етишмаслиги) ҳам беради, ва ветеринарлар кўпинча калтсийни глюкоза билан бирга юборади, чунки бу икки касаллик кўпинча бирга келади.

Қўйни лабораториясиз кетозга қандай текшириш мумкин?

Қўйда кетоз қондаги ёки сийдикдаги кетон таначалари бўйича текширилади, ва бунга лаборатория керак эмас. Диабетли одамлар фойдаланадиган асбобларнинг ўзи ҳам мос келади:

• Бета-гидроксибутират (BGB) учун тест-полосалари бор глюкометр-кетонометр. Қулоқдан бир томчи қон, натижа 10 сонияда тайёр. Буюк Британия ветеринария хизматлари ва MSD Ветеринарй Мануал маълумотномаси бўйича, бўғоз совлиқда BGB даражаси 0,8 ммол/л гача — меъёр, 0,8–1,6 ммол/л — энергия аллақачон етишмаяпти ва гуруҳга қўшимча озуқа бериш вақти келди, 1,7–3,0 ммол/л — юқори хавф, 3 ммол/л дан юқори — клиник кетоз.
• Сийдикдаги кетонларга тест-полосалар. Арзонроқ, лекин аниқлиги паст: полосанинг ранги белгилари бор қўйда кетозни тасдиқлайди, лекин гуруҳни нозик баҳолаш учун ярамайди.

Асбобнинг энг фойдали қўлланиши — битта касал қўйга ташхис қўйиш эмас, балки танлаб текшириш. Агар қўзилашдан 3–4 ҳафта олдин эгизакли 8–10 та совлиқдан қон олинса ва улардан икки-учтасида BGB 0,8дан юқори чиқса, бутун гуруҳ энергияни етарли олмаяпти, ва арпани дарҳол кўпайтириш керак, биринчи ётиб қолган қўйни кутмасдан.

Бўғоз қўйда кетозни қандай даволаш керак?

Бўғоз қўйда кетозни даволаш совлиқ оёқда турган ва ҳеч бўлмаса озгина еяётган пайтда ишлайди. Ветеринария маълумотномалари (жумладан, MSD Ветеринарй Мануал) асосий деб атайдиган схема:

1. Ичишга пропиленгликол — кунига икки марта 60 мл, 3 кун; ундан кўпроқ — ветеринар қарорига кўра. Бу глюкоза ҳосил бўлишидан олдинги суюқлик; у игнасиз шприс ёки шишадан оғиз бурчагига, секин-аста, қўй бўғилиб қолмаслиги учун берилади. Илиқ сув билан аралаштириш мумкин.
2. Томир орқали глюкоза ва калтсий — ветеринар юборади, айниқса совлиқ кўрмай қолган ёки гандираклаётган бўлса.
3. Сабабни йўқотиш: совлиқни сув бор илиқ қўрага ажратиш, энг яхши пичан ва у ейиши мумкин бўлган озгина арпа бериш.
4. Совлиқни қўзилардан озод қилиш. Энг таъсирли даволаш — бўғозликни тугатиш: агар қўзилашгача бир неча кун қолган бўлса, ветеринар дори билан туғишни чақириши ёки кесар кесиш қилиши мумкин. Ҳомилаларсиз қўйнинг моддалар алмашинуви тикланади.

Дорилар, айниқса гормонал дорилар дозасини фақат ветеринар белгилайди: туғишни жуда эрта чақириш қўзиларни йўқотиш демакдир. Агар совлиқ бир суткадан кўпроқ ётиб қолган бўлса, фақат озчилиги тирик қолади, ва айнан шунинг учун кетоз иқтисодиёти — бу профилактика иқтисодиёти.

Қўзилашдан 6 ҳафта олдин бўғоз совлиққа қанча арпа бериш керак?

Эгизак кўтарган бўғоз совлиққа сўнгги олти ҳафтада олтинчи ҳафтада суткасига 250 г дан қўзилашдан олдинги охирги ҳафтада 600 г гача арпа берилади, битта қўзи кутаётган совлиққа эса — 150дан 400 г гача. Рубетс донга кўникиши учун ҳафтасига 50–100 г қўшиб, аста-секин кўпайтирилади. Бу рақамлар етарли миқдорда яхши пичан бор рацион учун ҳисобланган; агар асосий озуқа сомон бўлса, дон кўпроқ керак бўлади, агар яхши беда бўлса — қуйи чегарада тўхташ мумкин.

2026-йил сентябрида арпа тахминан 3 800 сўм/кг туради — бу нархни қўйни йилига боқиш ҳисобида ҳам олган эдик. Арпанинг бир қисмини пахта шроти билан алмаштириш мумкин: шрот совлиққа оғиз сути учун керак бўладиган оқсилни беради, лекин дон энергиясини тўлиқ ўрнини босолмайди.

Уларсиз меъёр ишламайдиган учта тарқатиш қоидаси:

• Суткасига 500 г дан кўп дон — икки мартага бўлинади, эрталаб ва кечқурун. Арпанинг йирик бир марталик порсияси рубетс атсидозини келтириб чиқаради — бу ҳақда батафсил атсидоз ва сийдик-тош касаллиги таҳлилида.
• Совлиқ бошига 40–45 см охур, шунда уятчан ва ёши катта қўйлар ҳам ўз улушини олади.
• Сувни ҳатто қишда ҳам чекламанг: сувсиз қўй камроқ ейди.

Бутун давр учун донни кузда, нарх февралга кўтарилмасдан туриб, сотиб олиш осонроқ. Учдан бир қисми эгизак кўтарадиган юзта совлиққа олти ҳафтага тахминан 1,4 тонна арпа керак бўлади. Таклифлар сотувчи нархи ва тумани кўрсатилган арпа ва омухта ем сотиш эълонларида кўринади.

Эгизакли совлиқларни олдиндан қандай топиш мумкин?

Эгизакли совлиқлар УЗИ (ултратовуш) ёрдамида топилади. Бўғозликни УЗИ билан сканерлаш қочиришдан 45–90 кун кейин ўтказилади: бу муддатда бўш совлиқлар ҳам, ҳомилалар сони ҳам кўринади. Кейин сурув уч гуруҳга бўлинади — бўш, битта қўзили, эгизакли — ва уларга турлича озуқа берилади. Сканерлашсиз иккита ёмон вариант қолади: ҳаммани эгизак меъёри бўйича боқиш (донга ортиқча пул кетади ва битта қўзили совлиқларда ортиқча ёғ тўпланади) ёки ҳаммани битта қўзи меъёри бўйича боқиш (эгизакли совлиқларда кетоз).

Агар УЗИ мавжуд бўлмаса, хавф гуруҳи билвосита белгилар бўйича ажратилади: ўтган йили эгизак кўтарган совлиқлар ва қўзилашдан 5–6 ҳафта олдин қорнининг сезиларли катталиги билан ажралиб турган совлиқлар. Бу аниқ эмас, лекин бутун сурув учун битта меъёрдан яхшироқ.

Иккинчи восита — семизликни қўл билан баҳолаш: охирги қовурға ортидаги белни пайпаслаш. Қўзилашга мақсад — 5 баллдан 3–3,5 балл. Озғин совлиқларни (2,5дан паст) эрта, қўзилашдан 8-ҳафта олдин қўшимча озуқага ўтказишади; семиз совлиқларни (4дан юқори) бўғозликнинг охирида очлик рационига ўтказмайди — семиз совлиқда озуқанинг кескин камайиши айнан кетозни ишга туширади.

Совлиқни кетоздан йўқотиш қанчага тушади ва олдини олиш қанчага тушади?

Эгизак кўтарган битта совлиқнинг кетоздан нобуд бўлиши хўжаликка тахминан **5,4 млн сўм (≈ 455 $)**га, профилактикаси эса тахминан **68 минг сўм (≈ 5,8 $)**га тушади. Ҳисоб 2026-йил кузи нархларида (курс тахминан 1 доллар учун 11 800 сўм):

Қўзининг ажратишгача соф даромади (1,18 млн сўм) ва тирик вазн нархи 55 000 сўм/кг бизнинг қўйни йилига боқиш ҳисобидан олинган. Йўқотишга даволаш, ветеринар иши ва оғир кетоздан кейин бракка қилинган совлиқлар киритилмаган, шунинг учун реал рақам юқорироқ.

Эгизакли гуруҳга қўшимча озуқа бериш, саксон совлиқдан биттасини қутқарса ҳам, ўзини оқлайди. Учдан бир қисми эгизак кўтарадиган юзта совлиқли сурувда, барча бўғоз совлиқларга қўшимча арпа тахминан 5,2 млн сўм (≈ 440 $) туради — бу иккита қўзиси билан нобуд бўлган битта совлиқнинг нархига деярли тенг.

Сурувда қўшимча озуқа муддатларини қандай ўтказиб юбормаслик керак

Кетознинг қийинлиги даволашда эмас, тақвимда: турли ҳафталарда қочирилган совлиқларда қўзилашгача олти ҳафта турли кунларда бошланади, ва бутун сурув учун битта меъёр ишламайди. 10–20 бошлик кичик хўжалик учун дафтар етарли: ҳар бир совлиқнинг қочирилган санаси, УЗИ натижаси ва арпани қўшиб бошлаш санаси. Юзта совлиқда дафтар ёзувларни йўқота бошлайди, ва буни дастурда юритиш осонроқ.

QoyHunter — қўй ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори. Бу ерда ем меъёри ва қолдиқ чегараси билан омборга киритилади, сарфи эса озуқалантириш журналида белгиланади — қолдиқ ўзи ечилади, ва бўғоз совлиқларга қанча арпа кетаётгани ҳамда захира қачон тугаши кўриниб туради. Бу қандай ишлаши фермада озуқа ҳисоби саҳифасида кўрсатилган.

Қўзилашдан кейин биринчи уч суткада қўзиларни йўқотмаслик учун улар билан дарҳол нима қилиш кераклиги ҳақида — нега янги туғилган қўзилар нобуд бўлади таҳлилида.

Кўп бериладиган саволлар

Кетозда ветеринар яқин жойда бўлмаса, қўйга нима ичириш керак?

Пропиленгликол билан: кунига икки марта 60 мл ичга, 3 кун, игнасиз шприсдан секин-аста оғиз бурчагига. Шу билан бир вақтда совлиқ сув, яхши пичан ва озгина арпаси бор илиқ қўрага ажратилади. Агар қўй кўрмай қолган, гандираклаётган ёки ётиб қолган бўлса, фақат пропиленгликол етарли эмас — томир орқали глюкоза ва ветеринарнинг туғиш ҳақидаги қарори керак.

Бўғоз қўйга пропиленгликол ўрнига шакар ёки асал бериш мумкинми?

Қўйга ичирилган шакар ва асал асосан рубетсда ачийди ва қонга глюкоза сифатида деярли етиб бормайди, шунинг учун кетозда улар кучсиз ёрдам беради. Пропиленгликолни эса рубетс ачитмайди, у сўрилиб жигарда глюкозага айланади — айнан шунинг учун у қўлланилади.

Совлиқларга арпани бўғозликнинг қайси муддатидан қўшиш керак?

Қўзилашдан олтинчи ҳафта олдин, яъни 150 кунлик бўғозликнинг тахминан 105-кунидан бошлаб. Эгизакли совлиққа суткасига 250 г арпадан бошланади ва охирги ҳафтага 600 г гача етказилади, битта қўзили совлиққа — 150дан 400 г гача. Озғин совлиқларни эрта, саккизинчи ҳафтадан қўшимча озуқалантира бошлашади.

Қўзилашдан кейин қўйларда кетоз бўладими?

Бўлади, лекин камроқ: лактациянинг биринчи ҳафталарида сут кўп берадиган қўйларда, айниқса улар ёмон пичанда эгизакни боқаётган бўлса. Белгилари худди шундай — бепарволик, дондан бош тортиш, атсетон ҳиди. Профилактикаси ҳам худди шундай: рационда энергия ва эгизак эмизаётган совлиқларга арпа.

Кетоз сабабли мажбуран сўйилган қўйнинг гўштини ейиш мумкинми?

Мажбурий сўйиш ва гўштдан фойдаланиш ҳақидаги қарорни ветеринар тана гўштини кўрикдан ўтказгандан кейин қабул қилади. Ҳолдан тойган, дори билан даволанган ёки ўлган қўйнинг гўшти овқатга ишлатилмайди; агар совлиқ сўйилган бўлса, тана гўшти ветеринария-санитария экспертизасидан ўтказилади.