95 ўрнига 115 қўзи: сурувни қочиришга қандай тайёрлаш керак

Қўзи чиқиши қўзилашда эмас, қочиришдан олти ҳафта олдин ҳал бўлади. Совлиқлар кондисиясини, қочириш олдидан қўшимча эм беришни (флашинг), қўчқорларни тайёрлашни ва қўчқор эффектини кўриб чиқамиз — 2026-йил август нархларида 100 совлиққа ҳисоб-китоб билан.

Сурув баҳорда неча қўзи бериши қўзилашда эмас, қочиришдан олти ҳафта олдин ҳал бўлади. Ўртача кондисиядаги ва қочириш олдидан суткасига 300–500 грамм контсентрат оладиган совлиқ қизиқишга тезроқ ва бир вақтда киради ҳамда кўпроқ эгизак кўтаради: юзта совлиқда бу — тахминан 95 ва 110–115 қўзи ўртасидаги фарқ. Юзта совлиқни тайёрлаш 8,6 млн сўм (≈ 720 $) атрофида туради, ўн бешта ортиқча қўзи эса қарийб 19,5 млн сўм (≈ 1 630 $) келтиради — яъни сарфланган пул икки баравардан кўпроқ қайтади.

Ҳозир август, Ўзбекистонда эса қўчқорлар одатда сентябрдан ноябргача, кўпинча сентябр–октябрда сурувга қўйилади, шунда қўзилаш феврал–март ойларига тўғри келади. Демак, тайёргарлик учун айнан керакли вақт қолди. Мақоладаги нархлар — 2026-йил август ҳолатига, қайта ҳисоблаш курси — ≈ 11 950 сўм 1 доллар учун, тирик вазн — 55 000 сўм/кг.

Сурув неча қўзи бериши керак?

Серпуштлик оддий ҳисобланади: қўчқор остига қўйилган 100 совлиқдан неча қўзи олингани. Бу рақамга неча совлиқ қисир қолгани ҳам, неча совлиқ эгизак кўтаргани ҳам киради.

Маълумотномаларда зот серпуштлиги юқорироқ кўринади — масалан, гиссар қўйи 115–120 % деб баҳоланади. Лекин у ерда қўзилаган совлиқларга нисбатан ҳисобланади, жадвалда эса — қочиришга қўйилган юзта совлиққа, қисир қолганлари ва нобуд бўлганлари билан бирга. Фермер учун айнан иккинчи рақам муҳим: сотишгача етиб борадиган қўзи сони айнан шу.

Ўзбекистон қўйчилиги таянадиган думбали зотлар генетик жиҳатдан кам серпушт — гиссар қўйидан ҳеч қандай қўшимча эм билан учта қўзи ололмайсиз. Аммо «юзта совлиққа 95 қўзи» билан «юзта совлиққа 115 қўзи» ўртасидаги фарқ — тўлиқ хўжайин қўлида. Биринчи рақам ўнта совлиқ бўш қолганини ва эгизаклар деярли бўлмаганини билдиради. Иккинчиси — бўшлар уч-тўртта, ҳар бешинчи совлиқ эса эгизак кўтарганини.

Юзта совлиқда йигирмата қўзи фарқи — битта мавсумда тахминан 26 млн сўм (≈ 2 175 $) демакдир, агар буни битта қисир совлиқ нархи — йилига 1,3 млн сўм бўйича ҳисобласак. Шундай сумма учун бир ярим ойни тайёргарликка сарфлашга арзийди.

Нега ҳаммасини қочиришдан олдинги ҳафталар ҳал қилади?

Қўйда овуляция уни йил давомида қандай боққанингизга эмас, қизиқишдан олдинги сўнгги уч-тўрт ҳафтада танасида нима бўлаётганига боғлиқ. Тана икки нарсани текширади: захира борми (кондисия) ва у ҳозир ўсаяптими (вазн қўшилиши).

Қочиришга озиб борадиган совлиқ буни ёмон йил деб «ўқийди» ва битта тухум ҳужайра чиқаради — ёки умуман чиқармайди. Вазн қўшаётган совлиқ эса кўпинча иккитасини чиқаради. Зоотехниклар флашинг деб атайдиган усул айнан шунга қурилган: қўчқордан 2–3 ҳафта олдин совлиқларга қўшимча эм берилади ва бу қочириш бошланганидан кейин яна 2–3 ҳафта давом эттирилади.

Шундан асосий амалий қоида келиб чиқади: қўчқорлар аллақачон сурувда бўлган сентябрда иш бошлаш кеч. Ишлаш августда керак.

Совлиқ кондисиясини қўл билан қандай баҳолаш мумкин?

Думбали қўйнинг кондисиясини кўз билан аниқлаб бўлмайди — жун ва думба алдайди. Уни пайпаслаб кўриш керак: кафт охирги қовурғадан кейинги белга қўйилади ва умуртқаларнинг тикан ҳамда кўндаланг ўсимталари қанчалик пайпасланиши баҳоланади. Шкала — 1 дан 5 баллгача.

Сурувдан йигирмата совлиқни пайпаслаб кўринг — умумий манзарани тушуниш учун шу етади. Қочириш бошланишига мақсадли ҳолат — 3–3,5 балл.

Лифетиме Эwе Манагемент дастури таянадиган австралиялик Лифетимеwоол лойиҳаси маълумотларига кўра, қочиришга қўшилган ҳар бир қўшимча кондисия балли ўртача 100 совлиққа тахминан 20 та қўзи қўшади, ва бу ўсиш 1,5 дан 4,5 баллгача чизиқли давом этади. Сурувлар орасидаги фарқ катта — 7 дан 36 қўзигача, бу рақамлар меринос зотида олинган. 3–3,5 балл мақсад қилиб олинишининг сабаби ундан юқориси ишламаслигида эмас: 4 баллдан бошлаб оғир туғиш хавфи ошади ва семиз совлиқни янада семиртиришга кетган эм ўзини оқламайди. Думбали зотларда жавоб мериносникига қараганда анча камтарин — уларнинг эгизак бериш чегараси генетика билан белгиланган.

Шундан қўшнида ишлаган худди шу қўшимча эм сизда нега ишламагани ҳам маълум бўлади: қўшнининг суруви иккилиқда эди ва эмдан ўсарди, сизники эса тўртликда турарди ва ўсадиган жойи қолмаганди. Қўшимчани бераётган дон ўзи эмас, совлиқнинг шу эм билан қочиришдан олдин вазн қўшиши.

Флашинг нима ва қанча бериш керак?

Флашинг — бу қочиришдан олдин ва унинг бошланишидан кейинги дастлабки ҳафталарда совлиқларга бериладиган қўшимча контсентрат эм. Схема оддий:

• қўчқорлар қўйилишидан 2–3 ҳафта олдин бошлаш;
• қочириш бошланганидан кейин яна 2–3 ҳафта давом эттириш;
• кескин тўхтатмаслик — уруғланишдан кейинги дастлабки кунларда эмбрионлар айнан боқишдаги кескин пасайишдан нобуд бўлади; меъёрни бир ҳафта давомида аста пасайтириш керак.

Меъёр — одатдаги рациондан ташқари бош бошига суткасига 300–500 г контсентрат. Нима бериш — сизнинг туманингизда нима арзонроқ эканига боғлиқ.

Консентрат нархларини олдиндан солиштириб кўрган маъқул: ёзда арпа ва кунжарани улгуржи сотиб олиш қочириш авжида қопма-қоп докуп қилишдан арзонроқ тушади.

Арпани эзилган ёки майдаланган ҳолда бериш ва 7–10 кун давомида аста-секин киритиш керак: донга кескин ўтиш рубетс атсидозини беради, ва қўзи ўрнига сиз касал совлиқларга эга бўласиз. Агар сурув яхши беда отавасида боқилиб, совлиқлар шу ерда вазн қўшаётган бўлса — контсентратнинг бир қисмини бермаса ҳам бўлади, вазн қўшилишининг ўзи ишлайди.

Иссиқ августдаги сурув учун алоҳида банд: қўшимча эм эрта тонгда ёки кечқурун берилади. Пешин иссиғида қўй барибир кам ейди, охурдаги дон эса биринчи келганларга тегади.

Қочиришдан икки ой олдин қўчқор билан нима қилиш керак?

Ёмон тайёрланган битта қўчқор мавсумни ўнта озғин совлиқдан кўра тезроқ бузади: у бутун гуруҳни қочиради, ва хато гуруҳ катталигига кўпаяди.

Сперматозоидлар тахминан етти ҳафта давомида етилади, шунинг учун қўчқорда июлда нима бўлган бўлса — иссиқлик, касаллик, ҳолдан тойиш — буларнинг барчаси сентябр қочиришида сезилади. Ҳозир нимани текшириш керак:

• кондисия 3,5–4 балл — қўчқор қочириш давомида вазнининг 10–15 % ини йўқотади, унга озғин ҳолда кириш мумкин эмас;
• мояклар — зич, эгилувчан, бир хил ўлчамда, қаттиқлашиш ва оғриқсиз; гўшт зотидаги вояга етган қўчқорда мояк халтасининг айланаси 32 см дан катта бўлиши керак — бу яхши уруғ ишлаб чиқаришнинг ишончли белгиси;
• туёқлар — бир ой олдин тозаланг: чўлоқ қўчқор қочирмайди;
• соя ва сув — +40 °C да мояклар қизиб кетади, ва уруғ сифати ҳафталарга пасаяди; кундузи қўчқорлар сояда сақланади;
• қўшимча эм — қўчқорга контсентратлар қочиришдан 6–8 ҳафта олдин берилади, унинг биринчи кунида эмас.

Эркин қочиришда битта ишлаб чиқарувчига юклама — вояга етган қўчқорга 30–40 совлиқ, бир ярим ёшлисига 15–20. Агар битта қўчқорга 60 та совлиқ тўғри келса, уларнинг бир қисми беҳуда қизиқишга киради, ва буни фақат баҳорда билиб оласиз.

Агар шу ҳисоб бўйича қўчқор етишмаса, иккинчисини олдиндан танлаган маъқул: сентябрда наслдор қўчқорлар сотувда камаяди, нарх эса аксинча кўтарилади.

Қўчқор эффекти қўзилашни қандай икки ҳафтага сиқади?

Бу усул «қўчқор эффекти» номи билан танилган: агар совлиқлар камида 4 ҳафта, ишончлироқ бўлиши учун эса 6 ҳафта давомида қўчқорларни кўрмаса, эшитмаса ва ҳидини билмаса, уларнинг тўсатдан пайдо бўлиши сурувнинг бир қисмида бир неча кун ичида овуляцияни ишга туширади. Қўчқорларни чиндан ҳам алоҳида — бир-икки километр узоқликда сақлаш керак, қўшни қўрада эмас: тўсиқ орқали ҳам ҳид ва овоз етиб боради, ва усул ишламайди.

Муҳим эслатма: бу усул совлиқлар ҳали ўзлари жинсий мавсумга кирмаган пайтда ишлайди. Эрта қочиришда — август охири ва сентябрда — жавоб кучли, ноябрдаги қочиришда эса кучсиз: сурув ўша пайтга келиб қўчқорсиз ҳам сикллай бошлайди.

Бу хўжаликка нима беради:

• қизиқиш икки тўлқинда, қўчқорлар қўйилганидан тахминан 18- ва 25-кунларда ўтади, ва бутун қўзилаш бир ярим ой ўрнига икки-уч ҳафтага сиғади — қўрада навбатчилик ва қўзилар билан ишлаш бир йўла ўтади;
• қўзилар ёши бўйича текис чиқади, уларни битта гуруҳ сифатида боқиш ва битта партия қилиб сотиш осонроқ;
• қайси кунлари тунда қўрада одам кераклигини олдиндан биласиз.

Бир нозик жиҳати бор: қўчқорлар қўйилгандан кейинги биринчи қизиқиш баъзи совлиқларда ташқи белгиларсиз, «жим» ўтади. Шунинг учун қўчқорлар бир ҳафтадан кейин чиқарилмайди — улар сурувда икки тўлиқ сикл, яъни тахминан 35 кун ушлаб турилади.

Қочиришгача яна нималарга улгуриш керак?

Шу билан бир вақтда саралашни ўтказинг: беш-олти ёшдан катта, тишлари ўчган, елини касал совлиқлар ва кетма-кет иккинчи йил қисир қолаётганлар янги қочиришга қўйилмайди. Уларни қишда боқиш — тўғридан-тўғри зарар, унинг нархини қисир совлиқлар ҳақидаги материалда ҳисоблаб чиққан эдик.

Қўчқорлар қўйилган сана ва гуруҳ рақамини дарҳол ёзиб қўйинг — баҳорда шу бўйича бу кимнинг қўзиси ва қайси совлиқ эгизак кўтарганини биласиз. Қочириш ва қўзилаш ҳисоби иловасида бунинг учун ҳайвон ва ҳодиса карточкаси бор: августда қочириш ва кондисияни белгиладингиз — февралда қайси совлиқ эмни қоплаётганини, қайси бири қопламаётганини кўрасиз.

Бу қанча туради ва нима беради?

Юзта совлиқли сурув учун август нархларида ҳисоблаймиз. Харажатлар: 45 кунлик қўшимча эм — 6,8 млн сўм, сурув учун минерал лизунетс — тахминан 0,6 млн сўм, ишловлар — тахминан 1,2 млн сўм. Жами ≈ 8,6 млн сўм (≈ 720 $).

Тушумни эҳтиёткорлик билан, қуйи чегара бўйича ҳисоблаймиз: йигирмата эмас, ўн бешта қўшимча қўзи. Ҳар бир ортиқча қўзи — бу бола берган совлиқ билан бўш совлиқ ўртасидаги фарқ, йилига тахминан 1,3 млн сўм: иккаласи ҳам бир хил ейди, лекин кузда сотадиган нарса фақат биттасида бор. Демак, қўшимча 19,5 млн сўм (≈ 1 630 $) ни ташкил қилади.

Фарқ — мавсумга соф ҳолда қарийб 11 млн сўм (≈ 910 $), ва бу камайтириб ҳисобланган ҳолда. Яхши натижада эса қайтим икки баравар юқори.

Тайёргарлик қачон ўзини оқламайди?

Усулнинг чегаралари ҳақида очиқ гапирамиз — акс ҳолда пулингизни беҳуда сарфлайсиз:

• Сурув аллақачон семиз (4 балл ва ундан юқори). Бундай совлиқларда флашинг умуман ишламайди, ортиқча дон эса модда алмашинуви муаммолари ва оғир туғишга олиб келади.
• Совлиқлар касал ёки гижжа босган. Эм паразитларга кетади. Аввал ветеринар белгилаган даволаш, кейин қўшимча эм.
• Гап совлиқларда эмас, қўчқорда. Агар ўтган мавсумда сурувнинг 20–30 % и бўш қолган бўлса, масала деярли аниқ ишлаб чиқарувчида ёки унга тушган юкламада, ва совлиқларга қўшимча эм бу ерда ҳеч нарсани ўзгартирмайди.
• 10–15 бошли хўжалик. Ўзингизга ҳисоблаб кўринг: 45 кунлик қўшимча эм ўнта совлиқда 0,7 млн сўмдан ўн бештасида 1 млн сўмгача туради, қўшимча эса бир-иккита қўзи бўлади. Усул барибир фойдали, лекин мўъжиза бўлмайди — бу ҳолатда ҳолдан тойган совлиқларни қўчқор остига қўймасликнинг ўзи анча муҳимроқ.

Кўп бериладиган саволлар

Қўйларни қочиришга қачон тайёрлашни бошлаш керак?

Қўчқорлар қўйилишидан олти-саккиз ҳафта олдин. Қочириш кўпинча сентябр–октябрда ўтадиган ўзбек хўжаликлари учун бу август ўртаси дегани. Аввал совлиқларни пайпасланг ва сурувни ажратинг, кейин қўшимча эмни бошланг — қўчқорлардан 2–3 ҳафта олдин.

Қочиришдан олдин қўйларга қанча дон бериш керак?

Одатдаги рациондан ташқари бош бошига суткасига 300 дан 500 граммгача контсентрат: 0,4 кг майдаланган арпа, ёки 0,35 кг маккажўхори, ёки 0,5 кг кепак. Юзта совлиққа 45 кунда бу, арпа нархи килограммига 3 800 сўм бўлганда, тахминан 6,8 млн сўм (≈ 570 $) бўлади. Дон 7–10 кун давомида аста-секин киритилади, акс ҳолда атсидоз бўлади.

Битта қўчқорга қанча совлиқ бериш мумкин?

Эркин қочиришда вояга етган соғлом ишлаб чиқарувчига — 30–40 совлиқ, бир ярим ёшлисига — 15–20. Юклама катта бўлса, совлиқларнинг бир қисми қопланмай қолади, ва буни фақат баҳорда, улар қўзиламаганда билиб оласиз.

Қўшимча эмдан эгизаклар кўпроқ бўлиши ростми?

Эгизакка мойил зотларда — ҳа, қўшимча сезиларли. Думбали гиссар ва эдилбой қўйларида эгизаклар генетик жиҳатдан кам учрайди, асосий эффект эса бошқача: қисир совлиқлар камаяди ва қизиқиш бир вақтда ўтади. Умумий ҳисобда бу — юзта совлиққа худди шу 10–20 та қўшимча қўзи.

Қочиришдан олдин қўчқорларни сурувдан ажратиш керакми?

Ҳа, камида 4 ҳафтага, ишончлироқ бўлиши учун 6 ҳафтага, ва уларни бир-икки километрга олиб кетиш керак: қўшни тўсиқ орқали совлиқлар қўчқорларни эшитади ва ҳидини билади, усул эса ишламайди. Шунда қўчқорларнинг пайдо бўлиши сигнал сифатида ишлайди: совлиқларнинг бир қисми дастлабки кунларда қизиқишга киради, қўзилаш эса бир ярим ой ўрнига икки-уч ҳафтага сиғадиган ихчам бўлади. Эслатма: бу энг кучли эрта қочиришда ишлайди, сурув ҳали ўзи жинсий мавсумга кирмаган пайтда.

Биринчи йилги ёш совлиқларни ҳам қўчқор остига қўйса бўладими?

Бўлади, агар ёш совлиқ катта совлиқ вазнининг 65–70 %ига етган бўлса: эдилбойда тахминан 45 кг, гиссарда 55 кг. Шунда у биринчи қўзисини бир йил олдин беради. Катта совлиқ вазнининг 60 %идан енгил ёш совлиқ ҳеч қандай ҳолатда қўчқор остига қўйилмайди — у шундай майда бўлиб қолади. Зотлар бўйича чегаралар ва 50 бошга ҳисоб-китоб — ёш совлиқни қайси ёшда қочириш керак мақоласида.

Совлиқдан йилига бир мартадан кўп қўзи олса бўладими?

Думбали зотларда — йўқ: бўғозлик 5 ой давом этади, куйикиш эса фақат кузда келади. Зичлаштиришнинг чегараси — икки йилда уч марта қўзилатиш, яъни 8 ойлик оралиқ, ва бу қўра, йил бўйи ем ҳамда қўзиларни эрта ажратишни талаб қилади. Бундай схема юз совлиққа одатдаги 95 та ўрнига камида 106 та қўзи бергандагина ўзини оқлайди — батафсил ҳисоб-китоб қўй йилига неча марта туғади мақоласида.