Онасиз қўзини қандай боқиш керак 2026: қўшиб қўйиш, ҳафталар бўйича сут ва харажат ҳисоби

Етим қўзини аввал бошқа совлиққа қўшиб қўйишга ҳаракат қилинади, чиқмаса — суғориб боқилади: 6 ҳафтада 45–55 л сут, сутдан ажратиш 5–6 ҳафталикда, вазни 11–15 кг бўлганда. Ҳафталик меъёрлар, нима билан суғориш ва ҳисоб: сигир сутида боқиш 0,4–0,6 млн сўм (≈ 32–50 $) туради.

Онасиз қолган қўзини икки йўл билан боқишади: сутли бошқа совлиққа қўшиб қўядилар ёки 5–6 ҳафталик сутдан ажратиш ёшигача шишачадан боқадилар. Қўшиб қўйиш бепул ва қўзи энг яхши ўсади, шунинг учун аввал шу усул синалади. Агар чиқмаса, етим қўзига олти ҳафтада 45–55 литр сут, биринчи икки ҳафтада кунига 4–5 марта эмизиш ва биринчи ҳафтадан бошланғич ем керак бўлади. Сигир сутида бундай боқиш Ўзбекистонда 2026-йил кузида тахминан 0,4–0,6 млн сўмга (≈ 32–50 $) тушади, қўзи эса 4 ойлигида 1,4–1,7 млн сўм туради. Агар етим қўзи тенгдошларидан қолишмаса, боқиш харажати ортиғи билан қопланади.

Қуйида — қўзини бошқа совлиққа қандай қўшиб қўйиш, уни нима билан суғориш, ҳафталар бўйича қанча сут бериш, қачон сутдан ажратиш ва бу 2026-йил сентябрида қанчага тушиши ҳақида.

Сурувда етим қўзилар қаердан пайдо бўлади?

Етим қўзи (хўжаликларда уни «сунъий боқув қўзиси» ҳам дейишади) — ўз онаси эмизмаётган қўзи. Бунинг тўртта сабаби бор:

• совлиқ нобуд бўлади — қўзилаганда ёки ундан кўп ўтмай;
• совлиқ қўзини қабул қилмайди — кўпинча бу биринчи марта қўзилаган совлиқ бўлиб, у боласидан чўчиб, уни ҳайдаб юборади;
• ҳаммага сут етмайди — елини кучсиз совлиқда экиз ёки учиз қўзи бўлади, биттаси доим оч қолади;
• елин касал — мастит, ундан кейин елиннинг ярми сут бермай қолади.

Думбали зотларда (ҳисор, эдилбой, жайдари) экизлар кам бўлади, шунинг учун ҳар юз совлиққа қўзилаш мавсумида бир неча бош етим қўзи тўғри келади. Лекин бундай ҳар бир қўзи — уни тортиб олсангиз, кузга бориб 1,4–1,7 млн сўм, қўл силтаб қўяверсангиз — нол.

Етим қўзининг биринчи суткаси ҳар қандай янги туғилган қўзиникидек ўтади: биринчи икки соатда оғиз сути, тирик вазнига қараб 50 мл/кг, иситиш, киндикка ёд томизиш. Буларнинг барчаси қўзилар нега нобуд бўлади мақоласида батафсил ёритилган. Бу ерда эса иккинчи кундан сутдан ажратишгача нима қилиш кераклиги ҳақида гап боради.

Етим қўзини бошқа совлиққа қандай қўшиб қўйиш мумкин?

Қўшиб қўйиш — етим қўзи учун энг яхши ечим: сут бепул, чўпонга қўшимча иш йўқ, қўзи эса оддий қўзидек ўсади. Мос она-совлиқ — яқинда ўз қўзисидан жудо бўлган ёки битта қўзи туғиб, сути мўл бўлган совлиқ. Совлиқ ўз қўзисини ҳиди орқали танийди, шунинг учун қўшиб қўйишнинг барча усуллари етим қўзини худди ўзиникидек ҳидлатишга қаратилган.

Тери ва станок билан қўшиш усуллари Огаё штати университетининг майда кавш қайтарувчи ҳайвонлар бўйича жамоаси қўлланмасида тасвирланган. Қўзи станокда турган пайтда кунига икки марта у ҳақиқатан ҳам эмаётганини текширинг, шунчаки елин ёнида турибдими эмас: оч қўзининг биқинлари ичига ботган бўлади ва у маърайди.

Қўшадиган совлиқ бўлмаса, онасиз қўзини нима билан боқиш керак?

Агар етим қўзини қўшадиган совлиқ бўлмаса, уни суғориб боқишади. Учта вариант бор, ва улар тенг эмас.

Қўзилар учун сут ўрнбосари. Қуруқ аралашма, уни қадоқдаги кўрсатмага қатъий риоя қилиб сувда эритиш керак: ортиқча кукун қабзият ва қорин димлашини, етишмаса — очликни беради. Орегон штати университетининг маълумотларига кўра, битта қўзини сутдан ажратишгача боқиш учун 9–11 кг қуруқ ўрнбосар (20–25 фунт) кетади. Айнан қўзилар учун ўрнбосар керак: қуруқ моддада қўй сутида ёғ тахминан 39%, сигир сутида — тахминан 29% (Огаё штати университети маълумотлари), бузоқлар учун ўрнбосар эса қўзи учун ёғ ва оқсилга жуда камбағал. 2026-йил сентябрида Тошкентда очиқ савдода бизга фақат бузоқлар учун ўрнбосар учради, айнан қўзилар учун ўрнбосарни нархи билан топиб бўлмади — ветдорихоналардан қўзилаш бошланишидан олдин сўраб қўйинг.

Эчки сути. Ёғ миқдори бўйича эчки сути сигир сутига яқин, қўй сутига эмас, лекин қўзилар уни яхши қабул қилади: Орегон штати университети қўлланмаси уни ишлайдиган алмаштирувчи деб атайди. Фақат соғлом эчкилардан олинган сутни беринг.

Бутун сигир сути. Қўзилар учун ўрнбосар бўлмаганда захира вариант, аммо Ўзбекистонда энг арзон топиладигани: 2026-йил сентябрида Тошкентда бир литри тахминан 8 000–10 000 сўм туради, қишлоқда қўшнидан арзонроқ. Сигир сутидаги қўзи қўй сутидагига ёки қўзилар учун ўрнбосардагига қараганда секинроқ ўсади: ёғи камроқ. Шунинг учун сигир сутида боқилганда қўзини бошланғич емга эрта ўргатиш айниқса муҳим.

Сутни 38–40 °C иссиқликда, эмизгичли шишачада беринг; шиша ва эмизгични ҳар бир эмизишдан кейин ювинг. Нордон сут ва ифлос шиша — сунъий боқув қўзиларида ич кетишининг кўп учрайдиган сабаби.

Қўзига ҳафталар бўйича қанча сут бериш керак?

Етим қўзи учун меъёр — суткасига тирик вазнининг 10–15%и миқдорида сут, бир неча эмизишга бўлинган ҳолда (Огаё штати университети ва Британиянинг Якоб қўйлари жамияти қўлланмалари). Бир мартада кўпроқ берманг: тўлиб кетган ширдон — бу димлаш, у эса очликдан тезроқ ўлдиради.

Олти ҳафтада тахминан 45–55 литр сут кетади. Рақамлар 4–5 кг вазнда туғилган қўзи учун тахминий: йирик ҳисор қўзисига юқори чегарага яқинроқ, экиздан чиққан заиф қўзига — пастки чегарага яқинроқ миқдор керак. Асосий мўлжал — қўзи бардам, биқинлари ботмаган, ахлати шаклланган бўлиши.

Етим қўзига ем ва пичанни қачон бериш керак?

Етим қўзига бошланғич ем биринчи ҳафтадан қўйилади: ундаги протеин 18–20% бўлиши, майдаланиши йирик ёки гранула шаклида бўлиши керак (Огаё штати университети). Ўзбекистон шароитида бу — йирик майдаланган арпа ва соя шроти аралашмаси ёки қўзилар учун тайёр омухта ем. Пахта кунжарасини қўзиларга бермаган маъқул: унда ёш мол учун заҳарли госсипол бор. Қўзи аввал фақат татиб кўради, аммо айнан ем 4–5 ҳафталикда сутнинг ўрнини босади ва рубетсни ривожлантиради. Қўзилар учун комбикорм ва майдаланган арпани қаердан сотиб олиш мумкин — қўзилар учун омухта ем нархлари билан эълонларни кўринг: 2026-йил августида Тошкент вилоятида қўчқорлар учун омухта ем 1 килограмми 4 600 сўмдан, дон ва шротдан ўзи тайёрлаган аралашма эса тахминан 3 750 сўмдан турган; қўзилар учун аралашмага кўпроқ шрот солинади ва у қимматроқ чиқади.

Тоза сув — доим, биринчи кунлардан бошлаб: фақат сут ичадиган қўзи қуруқ емни ёмон ейди. Пичанни одатда уч ҳафталикдан бериш тавсия этилади: ундан олдин у сунъий боқув қўзисида димлаш чақириши мумкин.

Етим қўзини қачон сутдан ажратиш керак?

Етим қўзи сутдан емга 5–6 ҳафталикда ўтказилади, қуйидаги учта шарт бир вақтда бажарилганда:

1. ёши камида 35 кун;
2. вазни камида 11–15 кг (турли қўлланмаларда: Огаё штати университетида 25–30 фунт, Якоб қўйлари жамиятида 15 кг);
3. қўзи суткасига камида 250 г бошланғич ем ейди.

Сут дарҳол, бир кунда тўхтатилади. Уни охирги ҳафта суюлтириш шарт эмас: Орегон штати университети тажрибасига кўра, бунда қўзи емга ёмонроқ ўтади. Асосийси — шу кунга келиб у аллақачон 250 г бошланғич ем еяётган бўлсин. Сутдан ажратилгандан кейин қўзи ёлғиз эмас, тенгдошлари билан сақланади: гуруҳда у емни иштаҳа билан ейди. Одатдаги сурувда қўзилар онадан қандай ажратилишини ва ажратилган қўзилар неча килограмм фарқ қилишини қўзиларни онадан қачон ажратиш керак таҳлилида солиштириш мумкин.

Ўз вақтида оғиз сути ичмаган етим қўзи клостридиоз касалликларидан ёмонроқ ҳимояланган. Огаё штати университети қўлланмаси бундай қўзиларга энтеротоксемия ва қоқшолга қарши эмлашни одатдагидан эрта, 3–4 ҳафталикда қилишни маслаҳат беради; аниқ муддатни ваксина кўрсатмасига кўра ветеринар билан келишинг.

Етим қўзини боқиш қанчага тушади ва бу оқланадими?

Битта етим қўзини сигир сутида 6 ҳафталик сутдан ажратишгача боқиш харажатини ҳисоблаймиз, нархлар 2026-йил сентябр ҳолатига, долларга қайта ҳисоблаш курси — Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 26-сентябрдаги курси бўйича 11 825,40 сўм.

Тортиб олинган қўзи қанчага арзийди: 3,5–4 ойлик ажратилган қўзи 26–31 кг тортади ва тирик вазн нархи 55 000 сўм/кг бўлганда туради 1,43–1,71 млн сўм (≈ 121–145 $) — биз буни қўзилар ўлими ҳақидаги мақолада шундай ҳисоблаган эдик. Сут ва бошланғич ем харажатини айирсангиз — ҳар бир қўзидан 0,8–1,3 млн сўм қолади, сутдан ажратишдан кейинги ем ҳисобга олинмаган ҳолда. Бу ҳисоб тўғри бўлиши учун етим қўзи 3,5–4 ойликка келиб тенгдошларидан қолишмаслиги керак: сигир сутида қўзи бир неча килограмм орқада қолиши мумкин.

Ҳисобда йўқ нарса — сизнинг вақтингиз. Икки ҳафта кетма-кет кунига беш марта эмизиш — бу ҳақиқий иш, ва катта хўжаликда буни битта одамга топшириш маъқул. Бир-иккита етим қўзи учун дафтар ва шишачанинг ўзи етарли. Сунъий боқув қўзилари ўнтага етганда, уларни алоҳида юритиш қулайроқ: QoyHunter — қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — тизимида ҳар бир қўзининг онаси ва вазн графиги кўрсатилган ҳайвон карточкаси бор, тортишлар бўйича эса қайси етим қўзи орқада қолаётгани дарҳол кўринади. Шу ерда қайси совлиқ иккинчи йил кетма-кет қўзисини ташлаб қўяётгани ҳам кўринади — уни кейинги қочиришгача бракка чиқариш маъқул.

Кўп бериладиган саволлар

Қўзини сигир сути билан суғориш мумкинми?

Ҳа, қўй сути ва қўзилар учун ўрнбосар бўлмаганда захира вариант сифатида. Сигир сутида ёғ қўй сутидагидан камроқ (қуруқ моддада тахминан 29% га қарши 39%), шунинг учун етим қўзи бунда секинроқ ўсади. Уни 38–40 °C иссиқликда, суткасига қўзи вазнининг 10–15%и миқдорида бир неча эмизишга бўлиб беринг ва биринчи ҳафтадан бошланғич ем қўйинг.

Онасиз қўзини кунига неча марта боқиш керак?

Биринчи ҳафта — суткасига 5–6 марта кичик порсияларда, иккинчи ҳафтадан — 4 марта, учинчи-тўртинчи ҳафтада — 3 марта, олтинчи ҳафтада — сутдан ажратишдан олдин 2 марта. Суткалик сут ҳажми — қўзи тирик вазнининг 10–15%и: 5 кг вазнли қўзи учун бу суткасига 0,5–0,75 литр дегани.

Совлиқни бегона қўзини қабул қилишга қандай мажбур қилиш мумкин?

Совлиқ қўзини ҳиди орқали танийди, шунинг учун етим қўзи она-совлиқ қўзилагандан дарҳол кейин унинг қуюқ суви билан беланади ёки бир неча кун унинг нобуд бўлган қўзисининг териси кийдирилади. Ёрдам бермаса, совлиқ боши қисқичга солинган станокка қўйилади, у ерда еб-ича олади, лекин қўзини ҳайдаб юбора олмайди, ва қабул қилгунча 3–5 кун ушлаб турилади.

Етим қўзини қачон сутдан ажратиш мумкин?

5–6 ҳафталикда, қўзи камида 11–15 кг вазнга етганда ва суткасига камида 250 г бошланғич ем еяётганда. Сут олдиндан суюлтирилмасдан, дарҳол, бир кунда тўхтатилади.

Бузоқлар учун сут ўрнбосари қўзиларга тўғри келадими?

Йўқ. Бузоқлар учун ўрнбосар бузоққа мўлжалланган, унда қўзи учун ёғ ва оқсил жуда кам: қўзи бунда ёмон ўсади. Қўзилар учун ўрнбосар бўлмаса, эчки ёки бутун сигир сутини бериш маъқулроқ.