Нима учун қўй қўзиламайди: қисир совлиқ нархи ва қочиришдан олдин кимни саралаш

Ҳар бешинчи совлиқ қочиришдан кейин қисир қолиб, бутун йил бекорга эм ейиши мумкин. Бунинг сабаблари, бўш совлиқнинг сўмдаги нархи, уни 45–90 кунда қандай топиш ва қочиришдан олдин кимни саралаб ташлаш кераклигини кўриб чиқамиз.

Фермер бошларни санайди: «менинг юзта совлиқим бор». Лекин сурувнинг пули бошлар билан эмас, ўша совлиқлар берган қўзилар билан ҳисобланади. «Юзта совлиқ» билан «юзта қўзи» ўртасида ҳар йили яхшигина пул йўқолади: қўйларнинг бир қисми қисир қолади. Улар худди шу пичанни ейди, қўрада жой эгаллайди, худди шу даволашлардан ўтади — ва ҳеч нарса бермайди.

Рақамларда кўриб чиқамиз: юзта совлиқ неча қўзи бериши керак, битта қисир қўй бир йилда қанча харажатга тушади, у нега уруғланмайди ва бўш совлиқларни туғишдан ойлар олдин — март ойида қўра ёнида эмас — қандай топиш мумкин. Нархлар — 2026-йил июл, қайта ҳисоблаш учун курс тахминан 12 050 сўм/доллар. Мавзу мавсумий: қочириш бизда октябр–ноябрда ўтади, унинг натижаси эса август–сентябрда ҳал бўлади — яъни айнан ҳозир.

Меъёр: юзта совлиқ неча қўзи бериши керак

Уруғлантиришнинг асосий кўрсаткичи — 100 совлиққа қўзи чиқиши: қочиришга қўйилган юзта совлиқ ҳисобига ажратишгача неча қўзи олиб, сақлаб қолганингиз.

Ўрта Осиёнинг думбали зотларида — гиссар, эдилбой, жайдари — эгизаклар кам учрайди, одатда совлиқ битта қўзи беради. Маълумотномаларда гиссар қўйининг серпуштлиги 115–120% деб баҳоланади, яъни туғилган юзта совлиққа тахминан 115–120 қўзи тўғри келади; эдилбой ва жайдари ҳам яқин рақамлар беради. Шу сабабли бу ерда чегара кўп қўзили зотларга қараганда камтарроқ, ва қочиришга қўйилган 100 совлиққа ажратишда 105–115 қўзи — бу эҳтиёткор хўжаликнинг яхши натижаси ҳисобланади.

Амалда-чи? Қочириш ўз ҳолига ташлаб қўйилган жойда, чиқиш кўпинча 100 совлиққа 70–85 қўзигача тушиб кетади. 85 билан 110 ўртасидаги фарқ — бу ҳар юзта совлиқдан 25 та қўзи, ва у учта йўқотишдан йиғилади:

• совлиқ умуман уруғланмаган (қисир қолган);
• совлиқ ҳомилани йўқотган (аборт, яширин инфексия, ҳолдан тойиш);
• қўзи туғилиб, ажратишгача нобуд бўлган.

Биринчи йўқотишни деярли ҳеч ким ҳисобламайди, чунки у кўзга ташланмайди: қисир қўй оддий қўйдек кўринади, оддийдек ейди ва ҳаммаси билан бирга қишловга кетади.

Битта қисир совлиқ қанча туради

2026-йил июл нархларида ҳисоблаймиз. Боқиш меъёрларини қишга эм захираси ҳақидаги таҳлилимиздан, нархларни эса вазн қўшимчаси таннархи ҳақидаги мақоладан оламиз.

Вояга етган совлиқ бир йилда нима ейди (турғун давр — 135 кун, қолгани — яйлов):

Яйловни ҳисобга олмаймиз — агар у ўзиники бўлса, у «бепул»; ижарага олинган ёки ортиқча юкланган бўлса, яна қўшинг.

Энди ҳисобнинг иккинчи ярми. Ажратишга — 3,5–4 ойлигида — совлиқ берган қўзи 26–31 кг вазндаги ёш мол беради (ажратиш ҳақида батафсил). Тирик вазн нархи 55 000 сўм/кг бўйича бу 1,4–1,7 млн сўм ($116–141). Бундан эмизикли совлиққа қўшимча эм (~250 минг сўм) ва қўзининг ўзига қўшимча боқиш (~110 минг сўм) айирилади.

Фарқ — ҳар бир қисир бош учун тахминан 1,3 млн сўм (≈ $108). Битта бўш совлиқнинг нархи айнан шу.

Кейинги ҳисоб оддий. 100 бошли, қисирлиги 20% бўлган сурув билан қисирлиги 8% бўлган худди шундай сурув: 12 бошлик фарқ йилига тахминан 15,5 млн сўм (≈ $1 280) беради. Худди шу эм, худди шу меҳнат ва худди шу яйлов эвазига.

Бу — тўғридан-тўғри харажатлар. Сув, амортизация, ишлаб чиқарувчи қўчқор улуши, биркалар ва чўпон меҳнати билан йиллик тўлиқ ҳисоб деярли икки баравар кўпроқ чиқади: қўйни йилига боқиш қанча туради. Шу ерда қайси қўзи чиқишида совлиқлар суруви нолга чиқиши ҳам ҳисобланган.

Совлиқ нега қисир қолади

Сабаблар унчалик кўп эмас, ва деярли барчаси бошқариладиган.

1. Совлиқнинг семизлик ҳолати. Жуда ориқ қўй қизиқишга ёмон киради ва ёмон уруғланади; жуда семизи ҳам худди шундай. Қочиришга совлиқ ўртача ишчи семизлик ҳолатида бўлиши керак: қовурғалар юпқагина ёғ қатлами остида пайпасланади, бел ва дум тугуни тўлган, лекин шишмаган. Сурувдан ўнта совлиқнинг белини пайпаслаб кўринг — умумий манзарани тушуниш учун шу етади.

2. Флашинг йўқ. Қочиришдан 2–3 ҳафта олдин совлиқлар кучайтирилган боқишга ўтказилади: энг яхши яйлов плюс бош бошига суткасига 300–500 г контсентрат, ва бу қочириш бошлангандан кейин яна 2–3 ҳафта давом эттирилади. Семизлиги кўтарилаётган совлиқ қизиқишга тезроқ киради, тухум ҳужайра чиқиши ҳам фаолроқ боради. Муҳим эслатма: флашинг ўртача ва ўртачадан паст семизликдаги совлиқларда ишлайди — аллақачон семиз сурувда қўшимчадан фойда бўлмайди, фақат ортиқча дон харажати бўлади.

3. Қўчқор. Қочириш натижасининг ярми — айнан у, ва бу ҳақда пастда алоҳида гаплашамиз.

4. Инфексиялар. Оммавий абортлар, ўлик туғилишлар, заиф қўзилар — бу «омадсиз йил» эмас, бу сигнал. Бунинг ортида одатда брутселлёз, кампилобактериоз, хламидиоз ёки токсоплазмоз туради. Брутселлёз билан алоҳида эҳтиёт бўлиш керак: у одамга юқади ва ўта хавфли касалликлар қаторига киради, у билан кураш давлат вет хизмати томонидан олиб борилади. Қоида битта: сурувда аборт бўлса — ҳомила ва йўлдошни яланг қўл билан ташламанг, совлиқни ажратинг ва ветеринарни чақиринг. Ўта хавфли касалликларга қарши мажбурий эмлашларни Ўзбекистонда давлат эмлаш гуруҳи бепул ўтказади — эмлаш календарида батафсил.

5. Паразитлар ва минераллар. Гижжа босган қўй вазн қўшимчасининг 20–40 фоизини йўқотади, қизиқишга ёмонроқ киради ва тез-тез аборт қилади. Қочиришдан олдин дегелминтизация — мажбурий банд; препарат, дозаси ва муддатларини йўриқнома ва ўз ветеринарингиздан олинг, қўшнининг маслаҳатидан эмас. Селен, кобалт ва ёд етишмаслиги ҳам уруғланишга зарба беради: бу лизунетс ва минерал қўшимча билан ёпилади. Мис билан эҳтиёт бўлинг: қўйлар унга ўта сезгир ва ортиқчасидан заҳарланади — минерал қўшимчаларни айнан қўйлар учун мўлжалланганидан олинг ва уларга йирик шохли мол учун премикс ва лизунетс ҳеч қачон берманг.

6. Ёши. 5–7 ёшга келиб (зот ва яйлов шароитига қараб) совлиқ эскиради: тишлари ўчади ва тушиб қолади, у ёмонроқ яйловда юради, семизлигини йўқотади ва тез-тез қисир қолади. Бу касаллик эмас, бу хизмат муддати. Ёшни тишдан қандай аниқлаш ва ўрнига нечта ёш совлиқ қолдириш кераклиги — қари совлиқларни брак қилиш ҳақидаги алоҳида мақолада.

Қўчқор — сурувнинг ярми

Битта қўчқор 25–50 та совлиқни қоплайди, демак унинг шахсий муаммолари дарҳол ўнлаб бошнинг қисирлигига айланади. Уни октябрда эмас, ҳозир текшириш керак.

Иссиқлик. Бизнинг шароитимизда бу асосий ва энг кам баҳоланадиган омил. Қўчқорда сперматозоидлар шаклланишининг тўлиқ сикли тахминан етти ҳафта давом этади, ва шу даврдаги қизиб кетиш уруғ сифатини кескин ёмонлаштиради: ҳаракатчанлик пасаяди, нуқсонли сперматозоидлар улуши ошади. Июл-август иссиғини соясиз ўтказган қўчқор октябр қочиришига деярли уруғлантирмайдиган уруғ билан келиши мумкин — ва бу ташқи кўринишда ҳеч қандай сезилмайди, у сурув билан юради ва совлиқларни қоплайди, улар эса шунчаки бўш қолади. Иссиқлик зарбасидан кейин тикланиш ҳафталаб давом этади, шунинг учун қоида оддий: қочиришдан 8–10 ҳафта олдин ишлаб чиқарувчига энг иссиқ соатларда соя, салқин сувга эркин кириш ва иссиқда ҳеч қандай ташиш керак эмас.

Семизлик ҳолати ва оёқлар. Ориқ ёки, аксинча, семириб кетган қўчқор ёмон ишлайди. Чўлоқ қўчқор умуман ишламайди: у қизиқишдаги совлиқ ортидан шунчаки юрмайди. Туёқларни кўздан кечиринг, тозаланг, керак бўлса даволанг.

Юклама ва захира. Эркин қочиришда битта ишлаб чиқарувчига 25–50 та совлиқ, ёш қўчқорга — камроқ. Бутун сурувга ягона қўчқорни сақлаш хавфли: агар у яроқсиз чиқса, буни фақат беш ойдан кейин — бўш қўрадан билиб оласиз.

Бўш совлиқларни ўз вақтида қандай топиш мумкин

Эрта диагностиканинг маъноси оддий: декабрда топилган бўш совлиқ — бу бутун қишлов учун бир оғиз камайиши ва хўжаликка қайтган пул. Мартда топилган худди шу совлиқ эса эм захирасини бекорга еган бўлади.

1. Қўчқорга белги. Оддий усул: қўчқорнинг кўкрагига бўёқ ёки рангли малҳам сурилади — қопланган совлиқнинг орқасида доғ қолади. Шундай кимни ва қачон қоплаганини кўриш мумкин. Рангни ҳар 16–17 кунда алмаштиринг (бу қўйнинг жинсий сиклининг узунлиги): сикл оралиғида икки марта белги олган совлиқ биринчи сафар уруғланмаган бўлади.
2. Қайта қизиқишга кириш. Агар 16–17 кундан кейин совлиқ яна қизиқишга кирса — қоплаш муваффақиятсиз бўлган. Битта қайтиш — меъёр, оммавий қайтишлар — хавотир белгиси: қўчқорга қаранг.
3. Бўғозликка УЗИ. Энг ишончли усул. Оптимал муддат — қочиришдан 45–90 кун кейин: шу ойнада қорин девори орқали текширув ҳам бўғозликнинг ўзини, ҳам ҳомилалар сонини кўрсатади, аниқлиги эса тадқиқотларда 90 фоиздан ошади. Сурув учун бу ветеринарнинг бир-икки кунлик бир марталик иши, натижа эса — бутун қишни боқмаса ҳам бўладиганларнинг аниқ рўйхати.

Натижаларни ҳар бир совлиқ бўйича алоҳида ёзиб бориш керак: қочириш санаси, қўчқор рақами, УЗИ белгиси, туғиш натижаси. Дафтарда бу ёзувлар мавсумлар орасида йўқолиб кетади, иккинчи йилга келиб эса ўтган йили ким бўш қолганини ҳеч ким эсламайди. Совлиқларнинг рақамли реестрида ҳайвоннинг бутун тарихи унинг карточкасида сақланади, шунинг учун кейинги қочиришга келиб кетма-кет иккинчи йил қисир қолаётганлар кўринади — бундай совлиқ эса деярли ҳар доим умидсиз ҳисобланади.

Ҳар бир совлиқ бўйича қайси майдонларни юритиш кераклиги, шунда бўш қолганлари ўзи топилиши ҳақида алоҳида мақола бор: ҳар бир қўй бўйича нималарни ёзиб бориш керак.

Қочиришдан олдин кимни саралаб олиб ташлаш керак

Подани янгилаш — оддий йиллик иш: совлиқларнинг 15–20 фоизи ҳар йили ёш урғочилар билан алмаштирилади. Саралаб олиб ташлаш қочиришдан олдин бўлиши керак, туғишдан кейин эмас — акс ҳолда бракни яна бир йил боқасиз. Чиқаришга номзодлар:

• кетма-кет иккинчи йил қисир қолган — деярли ҳар доим умидсиз;
• 5–7 ёш ва ундан катта, айниқса тишлари ўчган ёки тушиб қолган бўлса: бундай қўй яйловда семизлигини энди ушлаб туролмайди;
• касал ёки шикастланган елин — мастит, тугунлар, битта ишламайдиган бўлак: бундай совлиқ қўзини боқиб чиқара олмайди;
• сурункали чўлоқлик ва бузилган туёқлар;
• сизнинг айбингизсиз қўзисини йўқотган совлиқ — ёмон она сифатлари авлоддан-авлодга ўтади;
• ҳолдан тойган, оддий эмда семизликни йиғолмайдиган қўй.

Брак рўйхати дарҳол харид режасига айланади: сентябргача бракка чиққанлар ўрнига тўқли сотиб олиш қочириш авжидагидан арзонроқ, ва уларда сурувга кўникиш учун вақт бўлади.

Ва тескари қоида: урғочи қўзи вояга етган совлиқ вазнининг камида 70 фоизига етмагунча қочиришга қўйилмайди — бу одатда 12–18 ойлик ёш. Эрта қочириш оғир туғиш, заиф қўзилар ва бузилган бўлажак совлиққа олиб келади.

Қочиришга қўйилмайдиган қисир совлиқни ўша куниёқ сотиш шарт эмас. Агар у ориқ ва соғлом бўлса, пичан ва арпада 45–60 кун боқиш унга 5–7 кг қўшади ва килограм нархини оширади — бу бош бошига қанча бериши ва кимни боқиш фойдасиз экани бракка чиқарилган совлиқларни боқиш ҳақидаги мақолада ҳисобланган.

Август–сентябр учун режа

1. Қўчқорни кўздан кечиринг: семизлик ҳолати, туёқлар, чўлоқликнинг йўқлиги. Иссиқлик тугагунча соя ва сув билан таъминланг — бу октябр қочириши учун ишлайди.
2. Сурувни қўл билан текширинг: семизлик, елин, тишлар, туёқлар. Бракка номзодларни белгиланг.
3. Дегелминтизация ўтказинг (схемани ветеринар билан келишинг) ва минерал қўшимчани ёпинг — охурда қўйлар учун лизунетс.
4. Қўчқорни қўйишдан 2–3 ҳафта олдин — флашинг: октябр қочиришида бу сентябр охири; энг яхши яйлов плюс совлиқ бошига суткасига 300–500 г контсентрат.
5. Қўчқор учун белгилар тайёрланг ва қочириш мавсумига совлиқлар рўйхатини юрита бошланг.
6. УЗИни декабрга режалаштиринг — қочириш бошланганидан 45–60 кун кейин.

Қисқача

Қисир совлиқ зарар сифатида кўринмайди, лекин хўжаликка йилига тахминан 1,3 млн сўм (≈ $108) туради — ва уни боқар экансиз, туришда давом этади. Юз бошли сурувда қисирликни 20 фоиздан 8 фоизга тушириш янги ҳайвонсиз ва янги гектар яйловсиз тахминан 15 млн сўм (≈ $1 250) қайтаради.

Бу иш октябрда, қўчқор аллақачон сурувга кириб кетганда эмас, август ва сентябрда ишлайди: ишлаб чиқарувчи учун соя, совлиқларнинг белига қўл теккизиш, дегелминтизация, флашинг ва алмаштириш вақти келганларнинг ҳалол рўйхати.

Худди шу ҳисоб ёш чорвада ҳам ишлайди: эрта қочириш ўрнига бир ярим ёшгача ушлаб туриладиган ёш совлиқ ортиқча бир йиллик эм ейди. Уни катта совлиқ вазнининг 65–70 %ига етганда қўчқор остига қўйиш мумкин — бу ёш совлиқни қайси ёшда қочириш керак мақоласида зотлар бўйича чегаралар билан бирга кўриб чиқилган.