Қўзиларни совлиқдан қачон ажратиш керак: 2 ҳафталикдан қўшимча боқиш, 3–4 ойликда ажратиш ва сотувда +5 кг

Совлиқнинг сути қўзига тахминан 4–6 ҳафтагача етади, кейин у вазн қўшимчасини йўқота бошлайди. Қўшимча боқишни қачон бошлаш, нима билан боқиш, қайси ёш ва вазнда сутдан ажратиш ва бу қанча пул бериши — бош бошига сўмда ҳисоб-китоб.

Қўзи соғ туғилади, биринчи ойда кўз олдида ўсади — кейин эса гўё тўхтаб қолади. Фермер буни зотда ёки иссиқда деб ўйлайди, аслида сабаб оддийроқ: совлиқнинг сути камайган, бошқа эм эса қўзига берилмаяпти. Бу йўқотилган килограммларни сиз кузда, сотиш вақти келганда ҳис қиласиз.

Қўзиларни қачон ва нима билан боқиш, уларни совлиқдан қайси ёшда ажратиш ва бу бош бошига қанча пул беришини кўриб чиқамиз. Нархлар — 2026-йил июл, қайта ҳисоблаш учун курс — доллар учун тахминан 12 100 сўм.

Нега қўзи иккинчи ойда «тўхтаб қолади»

Биринчи 4–6 ҳафта қўзи деярли фақат сут билан яшайди, ва бу сут унга ортиғи билан етади: у суткасига 250–300 грамм қўшади ва ҳеч нимага муҳтож эмас. Кейин иккита чизиқ бир-биридан узоқлаша бошлайди.

Совлиқнинг сут бериши қўзилашдан тахминан 3–4 ҳафта ўтгач чўққисига чиқади, кейин пасая бошлайди: 10-ҳафтага келиб совлиқ чўққидагидан ярмини беради, учинчи ойга келиб эса — уч бараваргача камроқ. Қўзи эса айнан шу даврда ўсиб, кўпроқ талаб қилади. Ҳар бир килограмм вазн қўшимчаси учун унга тахминан 4–5 кг қўй сути керак — демак, суткасига ўша 250 граммни сақлаб қолиш учун иккинчи ой охирига у суткасига бир литрдан ортиқ сут талаб қилади, совлиқ эса лактация пасайишида бунча сут бермайди.

«Керак» ва «бор» ўртасидаги шу фарқ сут етишмовчилиги деб аталади. Қўзи озиб қолмайди — у шунчаки имкониятидан секинроқ ўсади, ва фарқ кун сайин сездирмасдан тўпланиб боради.

Иккинчи-учинчи ҳафтадан қўшимча боқиш: бу қандай ишлайди

Қўзи қаттиқ емни аллақачон 2–3 ҳафталикдан татиб кўра бошлайди — ва бу бекорчи иш эмас: контсентратлар ва сифатли пичан рубетснинг ривожланишини ишга туширади, у бўлмаса қўзи ажратилгандан кейин емни нормал ҳазм қила олмайди. Рубетс қанчалик эрта ишлай бошласа, ажратиш шунчалик енгил ўтади.

Муаммо битта: емни умумий охурга солсангиз, уни катталар еб қўяди. Шунинг учун қўшимча боқиш алоҳида бўлмада, тор туйнук орқали ташкил қилинади — қўзилар ўтади, совлиқлар эса йўқ. Туйнукни созланадиган қилишади: чақалоқлар учун кенглиги тахминан 20 см, 2–3 ойликка келиб 25–30 смгача кенгайтирилади; баландлиги — тахминан 45 см. Бўлма сурув тунайдиган жойга қўйилади, шунда қўзилар уни ўзлари топади.

Аралашмага асосий талаб — камида 15–16% хом протеин: фақат дон билан қўзи ваъда қилинган вазн қўшимчасини бермайди, унга оқсил етишмайди. Маҳаллий емлардан ишчи таркиб:

Ёнида — энг сифатли баргли беда пичани (сомон эмас) ва тоза сув: сувсиз рубетс ишламайди, қанча дон сепманг.

Суткасига бош бошига 50–100 грамм аралашмадан бошланади, ажратишга келиб 300–400 граммгача етказилади (бўлмада тўйгунча боқишда — 500 грамгача). Оздан-оздан ва тез-тез солиш керак: қолдиқлар нордонлашади, қўзилар эса охурга яқинлашмай қўяди.

4 ойгача бўлган қўзиларга чигит кунжараси ва шротини бериш мумкин эмас — рубетс ёш молни госсиполдан ҳали ҳимоя қилмайди, қўзиларда заҳарланиш эса юрак шикастланишидан тўсатдан ҳалокатга олиб келади. Айнан шунинг учун старт аралашмасидаги оқсил энг арзон маҳаллий кунжарадан эмас, кунгабоқар шроти, нўхат ва беда пичанидан олинади. Госсипол ҳақида батафсил — «Вазн қўшимчаси учун қўчқорларни нима билан боқиш керак» мақоласида.

Яна бир мажбурий шарт: қўзилар контсентратларнинг катта дозаларига чиқишидан олдин клостридиозларга (энтеротоксемияга) қарши эмлаш. Рациондаги дон хавфни кескин оширади, касаллик эса энг йирик ва тез ўсувчиларни биринчи бўлиб ўлдиради. Схема ва муддатлар — эмлаш календарида.

Бу қанча туради ва нима беради

Битта қўзи учун ҳисоблаймиз: 3 ҳафталикдан 3,5 ойлик ажратишгача қўшимча боқиш — бу тахминан 90 кун.

Аралашма июл чакана нархларида килограммига тахминан 4 000 сўм (≈ 0,33 $) туради: арпа 3 800, маккажўхори 4 500, кепак 2 800, кунгабоқар шроти тахминан 5 000 сўм/кг, устига минерал қисм.

Аралашмани ўзингиз тайёрлаш шарт эмас: минерал қисм ва меҳнат билан бирга ҳисобласангиз, тайёр қопда қўзилар учун аралаш ем сотиб олиш кўпинча қимматга тушмайди.

Бу қоп-қоп чакана нархлар. Хўжаликдан ёки биржадан тонналаб сотиб олинган дон бир ярим-икки баробар арзонроқ туради — ва қўшимча боқишдан қайтим шунга мос равишда ошади.

Энди қайтим. Вазни 4,5 кг бўлиб туғилган думбали зот қўзиси фақат эмизиш ва камбағал ёзги яйловда 3,5 ойликка келиб тахминан 26 кгга етади (суткасига тахминан 205 г вазн қўшимчаси). Қўшимча боқиш билан худди шу қўзи суткасига 250 ва ундан кўп грамм қўшади ва ажратишга тахминан 31 кг вазн билан келади. Гиссар ва эдилбой зотларининг наслчилик подаларида яхши боқишда 4 ойликка 40–45 кгга ҳам етказишади — лекин у ерда совлиқлар ҳам, рацион ҳам бошқача, шунинг учун ҳисобга товар сурувининг эҳтиёткор рақамларини оламиз.

Фарқ — 5 килограмм тирик вазн. Эҳтиёткор нархда — тирик вазн килограммига 55 000 сўм (≈ 4,5 $) — бу бош бошига 275 минг сўм (22,7 $). Ем харажатини айирганда тахминан 167 минг сўм (13,8 $) соф қолади: қўшимча боқишга қўйилган ҳар бир сўм 2,5 сўм тушум қайтаради, улардан 1,5 сўми — соф фойда.

Бу беш килограмм фақат тортиб кўрилгандагина мавжуд: кириш ва чиқишда ажратишда қўзилар вазнини назорат қилиш қўшимча боқишни ишончдан рақамга айлантиради.

50 та қўзили сурувда бу бир мавсумда 8,4 млн сўм (тахминан 690 $). Ва бу ҳали қўшимча боқилган қўзи сўйиш кондисиясига эртароқ чиқишини ҳисобга олмаганда: сиз вазн қўшимчасининг килограмми бутунлай бошқа пулга тушадиган қиммат бўрдоқилашнинг ҳафталарини тежайсиз (вазн қўшимчаси таннархини қандай ҳисоблаш).

Қачон ажратиш керак: ёшигами ёки вазнига қарабми

Тўғри жавоб — вазнига қараб, ёшни ҳам ҳисобга олиб. Думбали зотлар учун мўлжаллар:

• Ёши — 90–120 кун (3–4 ой) оддий эмизиб боқишда.
• Вазни — 20–22 кг дан бошлаб, яъни туғилишдаги вазнидан тахминан тўрт-беш баравар кўп; яхши боқилган қўзилар бу вақтга 28–32 кгга етади, наслчилик подаларида эса 40 кггача ҳам боради.
• Қўзи суткасига 250–300 г контсентратни ишонч билан ейди — бу тайёрликнинг асосий белгиси. Агар у охурга яқинлашмаса, ажратиш вазн йўқотиш билан тугайди.

60–75 кунлик эрта ажратиш мумкин, лекин фақат тўлиқ қимматли старт боқиш ва сифатли пичан билан; очиқ яйловда бундай қўзилар ўсишдан тўхтаб қолади.

Бутун гуруҳни эмас, танлаб 8–10 бошни тортиб кўринг: партия тайёр ёки йўқлигини билиш учун шу етади. Туғилган ва тортилган саналарни ёзиб боринг — QoyHunterъда ҳайвон карточкасида вазн ва ёш дарҳол кўринади, ва ажратиш ҳақидаги қарор энди «кўз билан» баҳсга айланмайди.

Шишада боқилган етим қўзи эртароқ, 5–6 ҳафтада сутдан ажратилади: вазни 11–15 кг га етганда ва суткасига камида 250 г бошланғич ем еганда. Ҳафталар бўйича сут меъёри ва ажратиш тартиби — етим қўзини нима билан боқиш ҳақидаги мақолада.

Ажратишни йўқотишларсиз қандай ўтказиш керак

Ажратиш — иккаласи учун ҳам стресс, ва пул йўқотиладиган иккала нуқта ҳам олдиндан маълум: қўзида — ўсишнинг тўхташи, совлиқда — мастит.

1. Ажратишдан 5–7 кун олдин совлиқларга контсентрат беришни тўхтатинг (юқори сутли совлиқларда 10–14 кун олдин бошланг) ва серсув емларни чеклаб, фақат қўпол пичанни қолдиринг — лактация аста-секин сўнади ва елин тўлиб «куймайди». Ажратишдан кейин елинни соғиш мумкин эмас: бу билан сиз лактацияни узайтирасиз ва мастит хавфини оширасиз.
2. Қўзиларни эмас, совлиқларни олиб кетинг. Қўзилар таниш жойда, таниш охур ва сувликлар ёнида қолади — шундай улар камроқ безовталанади ва эртароқ ейишни бошлайди. Ажратиш пайтида қўчқорчаларни дарҳол совлиқчалардан ажратинг: улар 5–7 ойликда жинсий вояга етади. Агар уларни алоҳида сақлашга жой бўлмаса, қўчқорчаларни ахта қилиш ҳақидаги қарор олдиндан, қўзилаш пайтидаёқ қабул қилинади.
3. Совлиқларни узоқроққа ҳайданг — ҳайвонлар бир-бирини эшитмасин; акс ҳолда ҳам совлиқлар, ҳам қўзилар тўсиқ бўйлаб юриб, вазн йўқотади.
4. Ажратиш кунида емни алмаштирманг. Қўзилар аввалгиси билан бир хил аралашмани олиши керак; рационни 2–3 ҳафтадан олдин эмас, ундан кейин, аста-секин ўзгартириш мумкин.
5. Биринчи беш кун совлиқларнинг елинини кўздан кечиринг. Иссиқ, қаттиқ, оғриқли елин ярми — мастит, «ўзи ўтиб кетади» эмас, ветеринар керак. Ўткир маститни сурункалисидан қандай ажратиш, биринчи суткада нима қилиш ва қочиришдан олдин қайси совлиқларни бракка чиқариш — қўйларда мастит белгилари ва даволаш ҳақидаги мақолада.
6. Ажратишдан кейинги биринчи кунларда қўзиларни кузатиб туринг. Енгил безовталаниш ва маъраш — стрессга оддий реакция. Лекин агар ич кетиши ёки йўтал бир суткада ўтмаса, қўзи емдан бош тортса ёки гуруҳдан орқада қолса — бу энди стресс эмас, балки коктсидиоз ёки пневмония, ва ветеринар керак. Ёшларни иссиқда тор омборга тўпламанг: бу касалликларнинг асосий сабаби айнан зичлик.

Агар сутдан ажратилгандан 2–3 ҳафта ўтиб қўзилар ич кетса ёки вазн қўшмай қолса, аввало коксидиоз гумон қилинади: унинг чўққиси айнан ҳаётнинг 4–8 ҳафтасига ва ажратиш стрессига тўғри келади. Белгилари, даволаш ва олдини олиш — ажратилган қўзилар нега ич кетади ва вазн олмайди ҳақидаги мақолада.

Ўз вақтида ажратиш совлиққа нима беради

Совлиқ эмизиб турган вақтда сут учун ўз танасидан сарфлайди — ва кузга ориқ ҳолда келади. Унинг қочириш вақтидаги семизлигидан кейинги қўзилашда неча бош қўзи олишингиз бевосита боғлиқ: чарчаган совлиқ қизиқишга кечроқ киради, ёмонроқ уруғланади, ундан эгизак кутманг.

Март–апрелда қўзилашда ажратиш июн–июлга тўғри келади, ва совлиқда кузги қочиришгача ёзги емларда кондисиясини тиклаш учун 2,5–3 ой қолади. Ажратишни сентябргача чўзсангиз — нафақат шу мавсумни, балки кейинги қўзилашни ҳам йўқотасиз. Йиллик тсикл «Қочириш, қўзилаш ва қўзилар парвариши» қўлланмасида кўриб чиқилган.

Пулга тушадиган бешта хато

• «Ўзи эмишни тўхтатгунча» кутиш. Рухсат берсангиз, қўзи ярим йилгача эмади — совлиқ ва унинг кейинги қўзилаши ҳисобига.
• Емни умумий охурга солиш. Туйнуксиз қўшимча боқишни катталар еб қўяди, тўловни эса сиз тўлайсиз.
• Ажратишдан кейин қўзиларни кескин донга ўтказиш. Айнан шу ўтишда атсидоз ва энтеротоксемия ўлдиради. Ўргатиш аста-секин, 2–3 ҳафта давомида бўлиши керак.
• 4 ойгача бўлган ёш молга чигит кунжарасини бериш. Биринчи ҳалокатгача арзон.
• Ажратиб, дарҳол янги жойга ҳайдаш. Бир вақтнинг ўзида иккита стресс — икки ҳафтага вазн қўшимчасининг йўқолиши.

Қисқача

• Совлиқнинг сути қўзига тахминан 4–6 ҳафтагача етади, кейин сут етишмовчилиги бошланади.
• 2–3 ҳафталикдан туйнуги 20–30 см бўлган бўлмада қўшимча боқиш: арпа, маккажўхори, кепак ва кунгабоқар шроти аралашмаси (15–16% протеин), беда пичани, сув.
• Меъёр — суткасига 50–100 гдан 300–400 ггача ажратишга қадар.
• Ажратиш — 90–120 кун ва 20–22 кгдан, контсентратни ишонч билан ейишда.
• ≈ 108 минг сўм (8,9 $) бош бошига харажат +5 кг тирик вазн беради — қўзидан тахминан 167 минг сўм (13,8 $) соф фойда.
• Совлиқлар қўзилардан олиб кетилади, контсентрат 5–7 кун олдин тўхтатилади, елин беш кун текширилади ва соғилмайди.

Ажратиш, ҳайдаш ва қўрага ўтказиш бир кунда қилинса, бу фақат вазн қўшимчасини олиб қолмайди: кетидан ёш молда пневмония чақнайди — уни қандай таниб олиш ва у қанча туради.