Фермадағы кіріс-шығыс есебі: бір қошқардың өзіндік құны

Фермадағы кіріс-шығыс есебі: қандай санаттар ашу керек, әр жазбаға не жазылады және бір қошқар шын мәнінде қаншаға түскенін қалай есептейді. 2026 жылғы тамыз бағасымен.

Фермадағы кіріс-шығыс есебі — операциялар журналы: әр шығын мен әр түскен ақша сол болған күні жазылады, күні, санаты және сомасы көрсетіледі. Қой шаруашылығына бес санат жеткілікті: жем-шөп, мал дәрігері мен дәрі-дәрмек, мал сатып алу, еңбекақы мен қызметтер, сатылым. Ай соңында санаттар қосылады, сонда «қалтада қанша ақша бар» емес, отардың қаншаға түскені және неден табыс әкелгені көрінеді.

Төменде: әр жазбада қандай бағандар керек, қой шаруашылығында қандай санаттар ашу керек, сондай-ақ 2026 жылғы тамыз бағасымен есеп — бордақыға алынған бір қошқар шын мәнінде қаншаға түсті және дәптер неге одан түскен пайданы шынайыдан бес есе көп көрсетті. Есептеу бағамы — 1 долларға 11 795 сум (Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 20 тамыздағы бағамы — 11 794,88).

Әр операцияға не жазу керек

Осы бағандар толтырылмаса, жазбадан пайда жоқ: үш айдан кейін «жем — 400 000» деген жолдан не екенін, қанша екенін, кімнен алғаныңызды түсіну мүмкін емес.

Ереже біреу ғана: операция болған күні жазылады. Айына бір рет есіңізге түсіріп толтыратын есепте ұсақ қолма-қол шығындар ұмыт қалады, ал «басқа» деген жол осы ұсақ шығындардан жиналады.

Қой шаруашылығында қандай санаттар ашу керек

Өзбекстандағы кез келген шаруашылыққа — жиырма бастан мың басқа дейін — бес шығыс санаты жеткілікті. Кестедегі үлестер 100 бас қойлық отардың есебінен алынған, оны біз бір басқа түсетін пайданы қалай есептеу керек мақаласында талдағанбыз.

Кіріс санаты әдетте төртеу: етке мал сату, асыл тұқымды төл сату, шикізат (жүн, тері, сүт) және мемлекеттік субсидиялар. Оларды бөлек жазыңыз: ет сату мен асыл тұқымды мал сату — әртүрлі ақша және әртүрлі жұмыс, ал бірге жазсаңыз, бәрі бірдей болып көрінеді.

Егер «басқа» жолына шығыстың оннан бір бөлігінен астамы жиналса, оған бәрін араластырып жаза беретініңіз. Баптарға бөліп жазыңыз: бәрі араласып жатса, қай жерден үнемдеуге болатыны көрінбейді.

Бір қошқар қаншаға түсті: 2026 жылғы тамыздағы есеп

Шаруашылық тірілей салмағы 28 кг қозыны наурызда сатып алып, тамызда 55 кг салмақпен сатты — 150 күн бордақылауда тәулігіне 180 г салмақ қосты.

3 135 000 сумға сатылды (55 кг × 57 000 сум/кг, ≈ 266 $). Бір қошқардан түскен шын пайда — 269 000 сум, бес айлық жұмысқа шамамен 23 $.

Енді дәл сол қошқар дәптер бойынша: «1,74 млн-ға алдым, 3,14 млн-ға саттым — 1,4 млн сум таптым». Шын санмен айырмасы — бес есе, және бүкіл айырма дәптерге түспеген жолдарда жатыр: жем, еңбек, мал дәрігері, көлік.

Сатып алу бағасына назар аударыңыз: төлді шамамен килограмын 62 000 сумнан алады, ал ересек қошқарды 57 000 сумнан сатады. Алғандағы килограм сатқандағы килограмнан қымбат, бұл қалыпты жағдай: бордақылаудың табысы бағадан емес, салмақ қосудан келеді. Осыдан жұмыс ережесі шығады — қосылған салмақтың бір килограмы тірілей салмақтың бір килограмынан арзанға түсіп тұрса, бағу тиімді. Бұл санды қалай есептейтіні 1 кг салмақ қосудың өзіндік құны мақаласында жазылған.

Дәптердегі пайда неге өмірдегіден әрқашан көп

Сатылым түгел есте қалады, шығыс — бөлшектеп. Қошқарға алған үш миллион есте қалады. Жемге күніне кететін алты мың сум — қалмайды, ал бес айда бұл бір миллионға жуық.

Қалтадан берген қолма-қол ақша жазылмайды. Базардан бір қап кебек алдыңыз, көмекшіге ақша бердіңіз, бензин құйдыңыз — ақша азайды, ал жазба жоқ.

Шығын малға бөлінбейді. Жем-шөптің жалпы сомасы бар, ал нақты бір қошқар қаншаға түскені белгісіз. Яғни бордақылаудағы екі топты бір-бірімен салыстырып, қай топ төл өзін ақтағанын біле алмайсыз.

Өз еңбегі мен өз пішенін тегін санайды. Сонда шаруашылық сізді тек өзіңізге жалақы төлемеген есебінен ғана «асырап» отыр.

Дәптер біреу, ол жоғалып кетеді. Суға малынды, көлікте ұмытып қалды, шопан алып кетті — жылдық есеп те сонымен бірге жоғалды.

Шынын айтқанда: он-жиырма бас мал болып, жылына екі рет сатсаңыз, дәптер жеткілікті. Мұқият жазыңыз, соның өзі жетеді. Excel дәптерден жақсы, өйткені өзі қосады, бірақ оның екі кемшілігі бар: файл компьютерде, ал сіз далада жүресіз, әрі оны әдетте кейін, есіңізге түсіріп толтырасыз. Айырма мал басы елуден асқанда, бордақылау топпен жүргенде және сатылым бір реттік болмағанда байқалады.

Санаттар бойынша есеп не береді

Ақшаның шамамен емес, нақты қайда кетіп жатқаны көрінеді. Жем-шөп — барлығында шығыстың жартысынан астамы, қой шаруашылығы үшін бұл қалыпты. Бірақ сіздің үлесіңіз айтарлықтай жоғары болса, мәселе көбіне қаптың бағасында емес, өсуін тоқтатса да, жемді жей беретін малда. Рационды қысқартпас бұрын өзіңіз алған қаптың бағасын хабарландырулардағы арпа мен мақта күнжарасының қазіргі бағасымен салыстырыңыз: көбіне «қымбат жемнің» жартысы жай ғана сәтсіз маусымда сатып алынғаны болып шығады.

Бордақылаудағы топ өзін ақтай ма, жоқ па — көрінеді. Топтың шығысын оның қосқан салмағына бөлсеңіз — дәл сол бір килограмның өзіндік құны шығады. Әр операцияны малға байламай, оны есептей алмайсыз.

Банкке көрсететін нәрсе болады. Мал шаруашылығына жеңілдікті несие мен субсидияны сөзге емес, құжатқа қарап береді: белгілі бір кезеңдегі операциялардың күні мен сомасы көрсетілген тізімі керек.

QoyHunter-де бұл қалай жұмыс істейді

QoyHunter — қой есебін жүргізуге арналған CRM және bazar.qoyhunter.com базары. «Қаржы» экраны таңдалған ай немесе кезеңдегі шаруашылықтың кірісін, шығысын және пайдасын санаттарға бөліп көрсетеді.

Жоғарыда кезеңді таңдайсыз, сонда бірден үш сан көрінеді: кіріс, шығыс, пайда. Төменде санаттар бойынша дөңгелек диаграмма тұр, оны шығысқа немесе кіріске ауыстыруға болады: жем-шөп, дәрі-дәрмек, сату. Оның астында операциялар журналы: барлық жазба күн-күнімен тізілген. «Журналды экспорттау» түймесі операцияларды бухгалтерия мен шаруашылық есебі үшін файлға шығарады, «Айлық есеп» кезеңдегі кіріс, шығыс және пайданың дайын жиынтығын жасайды.

Жаңа жазба — бір ғана форма: операция түрі (шығыс немесе кіріс), санат — жем-шөп, дәрі-дәрмек, мал дәрігері қызметі, мал сатып алу, қой қырқу немесе сату, — сома және валюта.

Мұндағы ең маңызды өріс — соңғысы: операция малға немесе жем-шөпке байланыстырылады. Нақты бір қойдың өзіндік құны дәл осы байланыстан шығады — дәптерден көре алмайтын сол сан. Кейбір операциялар өздігінен жазылады: мал сатып алдыңыз, саттыңыз, жем немесе дәрі алдыңыз — жазба журналға қолмен енгізбей-ақ түседі.

Экрандар мен жұмыс тәртібі шаруашылықтың кірісі мен шығысын есепке алу қосымшасы бетінде толық сипатталған.

Бұрын есеп жүргізбеген болсаңыз, неден бастау керек

1. Бес шығыс және төрт кіріс санатын ашыңыз — одан көбі қажет емес.
2. Бүгінгі ақша қалдығын және бүгінгі мал басын жазып қойыңыз. Бұл — бастапқы нүкте, өткенді қалпына келтірудің қажеті жоқ.
3. Бір ай бойы әр шығынды сол күні жазыңыз, қолма-қол ұсақ шығындарды да қоса.
4. Ай соңында әр санаттың үлесін қараңыз. Алғашқы айдың өзі ақшаның қайда кетіп жатқанын көрсетеді.
5. Екінші айдан бастап операцияларды малға және топтарға байланыстырыңыз — сонда бір бастың өзіндік құны шығады.

Үш айдан кейін көп көршіңізде жоқ нәрсе сізде болады: бір бас малды ұстау қаншаға түсетіні туралы нақты сан және бордақыдағы қай топ пайда әкеліп, қайсысы жемді бекер жеп жатқанын түсіну.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қой шаруашылығына қандай шығыс санаттары керек?

Бесеуі жеткілікті: жем-шөп, еңбекақы мен қызметтерге төлем, мал сатып алу, мал дәрігері қызметі мен дәрі-дәрмек, көлік және өзге шығындар. Біздің есебіміз бойынша Өзбекстандағы 100 бас малы бар шаруашылықта жем-шөп жылдық шығынның 55–60 %-ын алады, еңбекақы — 25–30 %, қалғаны мал сатып алу, мал дәрігері қызметі және өзге шығындар арасында бөлінеді. Егер «өзге» шығынның оннан бірінен асып кетсе, онда оған бәрі қатар жазылып жатыр деген сөз: баптарға бөліп жазыңыз.

Бір қойдың өзіндік құнын қалай есептейді?

Кезең ішінде оған жұмсалғанның бәрін қосыңыз: сатып алу бағасы (қой өз төліңіз болса — саулыққа кеткен шығынның үлесі), бордақылау күндеріндегі жем-шөп, еңбекақының үлесі, мал дәрігері қызметі және көлік. 2026 жылғы тамыздағы бағамен 28 кг қозы кезінде сатып алынып, 55 кг-да сатылған бордақы қой шаруашылыққа шамамен 2,87 млн сумға (≈ 243 $) түседі, ал 3,14 млн сумға (≈ 266 $) сатылады — бір басынан шамамен 269 мың сум пайда.

Шаруашылықтың ақша есебіне дәптер жете ме?

Он-жиырма бас мал болып, жылына екі-үш рет сатсаңыз, шығынды сол күні жазып, қолма-қол ақшаны қалдырмасаңыз, жетеді. Бордақылау топ-тобымен жүріп, топтарды бір-бірімен салыстыру керек болғанда дәптер жарамай қалады: жем-шөпке кеткен жалпы сома онда бар, ал нақты бір малға кеткен шығынды есептеудің жолы жоқ.

Операцияны неге малға байланыстыру керек?

Дәл осы бастың қаншаға түскенін білу үшін. Байланыстырмасаңыз, отарға кеткен жалпы шығын ғана көрінеді, ал бордақыдағы екі топ — пайдалысы да, шығындысы да — бірдей болып көрінеді. Байланыстырсаңыз, төлдің қай тобы қосқан салмағымен шығынын ақтағаны, ал қайсысы қосқан салмағының құнынан көп жем-шөп жегені бірден көрінеді.

Субсидия немесе несие алу үшін кіріс-шығыс есебі керек пе?

Иә. Өзбекстанда мал шаруашылығына жеңілдетілген несие мен субсидияны құжат бойынша береді: кезең ішіндегі операциялардың күні мен сомасы көрсетілген үзінді көшірмесі қажет. Файлға шығарылатын журнал бұл мәселені бір минутта шешеді, ал дәптерді қолмен қайта көшіріп шығуға тура келеді.