Фермада даромад ва харажат ҳисоби: тоифалар, операциялар журнали ва битта қўчқорнинг таннархи

Фермада даромад-харажат журнали: қандай майдонлар ва тоифалар керак, нега дафтардаги фойда ҳақиқийдан беш баравар кўп чиқади. Битта бўрдоқи қўчқор бўйича 2026-йил август нархларида ҳисоб-китоб.

Фермада даромад ва харажат ҳисоби — бу операциялар журнали: ҳар бир харажат ва ҳар бир тушум содир бўлган куни сана, тоифа ва суммаси билан ёзиб борилади. Қўйчилик хўжалиги учун бешта тоифа етарли: ем, ветеринария ва дорилар, ҳайвон хариди, меҳнат ҳақи ва хизматлар, сотувлар. Ой охирида тоифалар қўшилади — ва энди «чўнтакда қанча пул қолди» эмас, балки пода нимага тушгани ва нимадан фойда топганини кўриш мумкин бўлади.

Қуйида — ҳар бир ёзувда қандай майдонлар керак, қўйчилик фермасида қандай тоифалар очиш керак ва 2026-йил август нархларида ҳисоб-китоб: битта бўрдоқи қўчқор ҳақиқатда нимага тушгани ва нега дафтар бўйича ундан олинган фойда ҳақиқийдан беш баравар кўп чиққани. Қайта ҳисоблаш курси — 1 доллар = 11 795 сўм (Ўзбекистон Марказий банки курси, 2026-йил 20-август ҳолатига — 11 794,88).

Ҳар бир операция бўйича нима ёзиш керак

Бу майдонларсиз ёзув фойдасиз: уч ойдан кейин «ем — 400 000» қаторидан бу нима экани, қанча ва кимдан олинганини тушуниб бўлмайди.

Қоида битта: операция содир бўлган куни ёзиб қўйилади. Ойига бир марта хотира бўйича тўлдириладиган ҳисоб майда нақд харажатларни йўқотади — айнан улардан «бошқалар» қаторининг ҳаммаси йиғилади.

Қўйчилик фермасида қандай тоифалар очиш керак

Бешта харажат тоифаси Ўзбекистондаги исталган хўжаликка етарли — йигирма бош чорвадан минггача. Жадвалдаги улушлар 100 бош поданинг ҳисобидан олинган, биз буни бош бўйича фойда қандай ҳисобланади мақоласида кўриб чиққан эдик.

Даромад тоифалари одатда тўртта: гўштга чорва сотиш, зотдор ёш мол сотиш, хомашё (жун, тери, сут) ва давлат субсидиялари. Уларни алоҳида сақланг: гўшт сотиш ва зот сотиш — бошқа-бошқа пул ва бошқа-бошқа иш, бир уюмда эса улар бир хил кўринади.

Агар «бошқалар»да харажатнинг ўндан биридан кўпи тўпланса, демак у ерга ҳамма нарса уйиб ташланяпти. Моддаларга ажратиб қўйинг: умумий уюмда захира кўринмайди.

Битта қўчқор нимага тушди: 2026-йил август ҳисоб-китоби

Хўжалик мартда 28 кг тирик вазнли қўзичоқни сотиб олди ва августда 55 кг вазнда сотди — 150 кунлик бўрдоқида оғирлик қўшими 180 г/кун.

Сотилди 3 135 000 сўмга (55 кг × 57 000 сўм/кг, ≈ 266 $). Қўчқордан ҳақиқий фойда — 269 000 сўм, беш ойлик иш учун тахминан 23 $.

Энди ўша қўчқорни дафтар бўйича кўрайлик: «1,74 млн га олдим, 3,14 млн га бердим — 1,4 млн сўм фойда қилдим». Ҳақиқий рақамдан фарқи — беш баравар, ва у тўлиқ дафтарга тушмаган қаторларда яширинган: ем, меҳнат, ветеринария, транспорт.

Кириш нархига эътибор беринг: ёш мол тахминан 62 000 сўм/кг дан олинади, вояга етган қўчқор эса 57 000 сўмдан сотилади. Киришдаги килограмм чиқишдаги килограммдан қиммат, ва бу нормал ҳолат: бўрдоқи нархда эмас, оғирлик қўшимида фойда беради. Шундан иш қоидаси келиб чиқади — оғирлик қўшимининг бир килограмми тирик вазннинг бир килограммидан арзон турар экан, боқиш фойдали. Бу рақамни қандай ҳисоблаш кераклиги оғирлик қўшими килограммининг таннархи ҳақидаги мақолада кўрсатилган.

Нега дафтарда фойда ҳаётдагидан доим кўп чиқади

Сотув бутунлигича эсда қолади, харажат эса бўлак-бўлак. Қўчқор учун уч миллион эсда қолади. Кунига емга кетган олти минг сўм эса — йўқ, гарчи беш ойда бу деярли бир миллион бўлса ҳам.

Чўнтакдан чиққан нақд пул ёзилмайди. Бозорда кепак қопи учун тўладингиз, ёрдамчига пул бердингиз, бензин қуйдирдингиз — пул камайди, лекин ёзув пайдо бўлмади.

Ҳайвонга боғланиш йўқ. Ем учун умумий сумма бор, лекин аниқ бир қўчқор нимага тушгани — йўқ. Демак, иккита бўрдоқи гуруҳини ўзаро солиштириб, қайси ёш мол партияси ўзини оқлаганини билиб бўлмайди.

Ўз меҳнати ва ўз пичани бепул ҳисобланади. Хўжалик айнан шу — ўзингизга маош тўламаган даражада «боқади».

Дафтар битта, ва у йўқолади. Ҳўл бўлиб қолди, машинада унутилди, чўпон ўзи билан олиб кетди — йиллик ҳисоб ҳам у билан бирга йўқолади.

Тўғрисини айтганда: ўн-йигирма бош ва йилига икки сотув учун дафтар етарли. Пухта ёзиб боринг, шу кифоя. Эхcел дафтардан яхшироқ, чунки ўзи қўшади, лекин унинг иккита камчилиги бор: файл компютерда ётади, сиз эса яйловдасиз, ва уни одатда орқага қайтиб, хотира бўйича тўлдиришади. Фарқ бош сони элликдан ошиб, бўрдоқи гуруҳларда кетиб, сотувлар бир марталик бўлмай қолганда бошланади.

Тоифалар бўйича ҳисоб нима беради

Пул қаерда экани кўринади, қаерда кўрингандек туюлиши эмас. Ем — ҳаммада харажатнинг ярмидан кўпи, қўйчилик учун бу норма. Лекин сизнинг улушингиз сезиларли даражада юқори бўлса, гап одатда қоп нархида эмас, ўсишдан тўхтаб, ейишда давом этаётган ҳайвонларда. Рационни қисқартиришдан олдин, қопдаги ҳисобингизни ҳозир арпа ва пахта кунжараси эълонларида қанча туриши билан солиштиринг: кўпинча «қиммат ем»нинг ярми — шунчаки ноқулай мавсумда қилинган харид, холос.

Бўрдоқи гуруҳи ўзини оқлаяптими — кўринади. Гуруҳ харажати унинг оғирлик қўшимига бўлинса — айнан шу килограмм таннархи чиқади. Операцияларни ҳайвонларга боғламасдан уни ҳисоблаб бўлмайди.

Банкка кўрсатадиган нарса бор. Чорвачиликка имтиёзли кредит ва субсидиялар сўзга эмас, ҳужжатга қараб берилади: давр бўйича саналар ва суммалар билан операциялар рўйхати керак бўлади.

QoyHunterда бу қандай ишлайди

QoyHunter — қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори. «Молия» экрани танланган ой ёки давр учун хўжаликнинг даромади, харажати ва фойдасини тоифалар бўйича тақсимлаб кўрсатади.

Юқорида давр танланади — ва дарҳол учта рақам кўринади: даромад, харажат, фойда. Пастда тоифалар бўйича тақсимот ҳалқаси туради, у харажат ва даромад ўртасида алмаштирилади: ем, дорилар, сотувлар. Унинг остида — операциялар журнали, саналар бўйича барча ёзувлар. «Журнални экспорт» тугмаси операцияларни бухгалтерия ва ферма ҳисоби учун файлга чиқаради, «Ойлик ҳисобот» эса давр учун даромад, харажат ва фойданинг тайёр хулосасини йиғади.

Янги операция — битта форма: амал тури (харажат ёки даромад), тоифа — ем, дорилар, ветеринария, ҳайвон хариди, қирқим ёки сотув, — сумма ва валюта.

Бу ердаги энг муҳим майдон — охиргиси: операция ҳайвон ёки емга боғланади. Айнан шу боғланишдан аниқ бир қўчқорнинг таннархи олинади — дафтарда кўриб бўлмайдиган ўша рақам. Операцияларнинг бир қисми ўзи пайдо бўлади: ҳайвон сотиб олинди, сотилди, ем ёки дори олинди — ёзув журналга қўлда киритмасдан тушади.

Экранлар ва иш тартиби ферма даромад ва харажат ҳисоби дастури саҳифасида батафсил кўрсатилган.

Ҳисоб бўлмаган бўлса, нимадан бошлаш керак

1. Бешта харажат ва тўртта даромад тоифасини очинг — кўпроғи керак эмас.
2. Бугунги кундаги пул қолдиғи ва бош сонини ёзиб қўйинг. Бу бошланғич нуқта, ўтганини тиклашнинг ҳожати йўқ.
3. Бир ой давомида ҳамма нарсани харажат кунида ёзинг, майда нақд пулни ҳам қолдирмасдан.
4. Ой охирида тоифалар улушига қаранг. Биринчи ойнинг ўзи пул қаерга кетаётганини кўрсатади.
5. Иккинчи ойдан бошлаб операцияларни ҳайвон ва гуруҳларга боғланг — шундагина бош таннархи пайдо бўлади.

Уч ойдан кейин сизда кўпчилик қўшниларингизда йўқ нарса бўлади: битта бошни боқиш қанчага тушиши ҳақидаги рақам ва қайси бўрдоқи гуруҳи пул топаётгани, қайси бири эса емни еб қўяётгани ҳақидаги тушунча.

Кўп бериладиган саволлар

Қўйчилик фермасида қандай харажат тоифалари керак?

Бештаси етарли: ем, меҳнат ҳақи ва хизматлар, ҳайвон хариди, ветеринария ва дорилар, транспорт ва бошқалар. Бизнинг Ўзбекистондаги 100 бошли хўжалик ҳисобимизга кўра, ем йиллик харажатнинг 55–60 % ини олади, меҳнат ҳақи — 25–30 % ини, қолгани эса ҳайвон хариди, ветеринария ва бошқалар ўртасида тақсимланади. Агар «бошқалар» ўндан бир қисмидан ошиб кетса, у ерга ҳамма нарса уйиб ташланяпти дегани: моддаларга ажратиб қўйинг.

Битта қўчқорнинг таннархини қандай ҳисоблаш керак?

Давр давомида унга сарфланган ҳамма нарсани қўшинг: харид нархи (ёки ўз қўзиси бўлса, совлиққа кетган харажат улуши), бўрдоқи кунлари учун ем, меҳнат ҳақи улуши, ветеринария ва транспорт. 2026-йил август нархларида 28 кг қўзичоқ сифатида сотиб олиниб, 55 кг да сотилган бўрдоқи қўчқор хўжаликка тахминан 2,87 млн сўмга (≈ 243 $) тушади, сотилади эса 3,14 млн сўмга (≈ 266 $) — бошига тахминан 269 минг сўм фойда.

Фермада пул ҳисоби учун дафтар етарлими?

Ўн-йигирма бош ва йилига икки-уч сотув учун, агар харажат кунида ёзиб борилса ва нақд пул ташлаб кетилмаса, етарли. Бўрдоқи гуруҳларда кетиб, партияларни ўзаро солиштириш керак бўлган жойда дафтар ишламай қолади: унда ем учун умумий сумма бор, лекин аниқ ҳайвонга кетган харажатни ҳисоблайдиган нарса йўқ.

Операцияни ҳайвонга нега боғлаш керак?

Айнан шу бошнинг нимага тушганини билиш учун. Боғланишсиз фақат поданинг умумий харажати кўринади, ва иккита бўрдоқи гуруҳи — омадли ва зарарли — бир хил кўринади. Боғлангандан кейин дарҳол қайси ёш мол партияси оғирлик қўшими билан ўзини оқлагани, қайси бири эса вазн қўшимидан кўпроқ ем егани кўринади.

Субсидия ёки кредит учун даромад-харажат ҳисоби керакми?

Ҳа. Ўзбекистонда чорвачиликка имтиёзли кредит ва субсидиялар ҳужжатга қараб берилади: давр бўйича саналар ва суммалар билан операциялар рўйхати керак бўлади. Файлга чиқариладиган журнал бу масалани бир дақиқада ҳал қилади, дафтарни эса қўлда қайта кўчиришга тўғри келади.