Қўйлар учун ошқовоқ, хашаки лавлаги ва сабзи: суткасига қанча бериш керак ва қандай нархда улар пичандан арзон

Қўйлар учун ошқовоқ, хашаки лавлаги ва сабзи меъёрлари гуруҳлар бўйича (катта қўйга суткасига 1–2 кг, эмизикли совлиққа 2–3 кг) ва 2026-йил кузи учун озуқа бирлиги нархининг ҳисоб-китоби: сотиб олинган ошқовоқ килоси 1 200 сўмдан беда пичанидан 4 баравар қиммат. Илдизмевалар қачон оқланади ва уларни бўғилиб қолиш ҳамда атсидозсиз қандай бериш керак.

Қўйларга ошқовоқ, хашаки лавлаги ва сабзи бериш мумкин: қишлов даврида катта қўйга — суткасига 1–2 кг илдизмева, эмизикли совлиққа — 2–3 кг, бўғозлигининг иккинчи ярмидаги бўғоз совлиққа — 1–1,5 кг, 6–9 ойлик ёш молларга — 1 кг гача. Лекин уларнинг деярли бутун массаси сув, озуқа бирлиги нархи бўйича эса бозордан килоси 1 000–1 200 сўмдан сотиб олинган ошқовоқ ва лавлаги чорвадорга беда пичанидан 3–4 баравар қимматга тушади. Улар икки ҳолатда фойдали: деярли текинга келганда (ўзининг стандартдан чиққани, чиқинди, ошқовоқ нархи 290 сўм/кг дан паст бўлганда) ёки калория учун эмас, балки эмизикли совлиқлар учун серсув озуқа ва қочиришдан олдин қўчқорлар учун каротин сифатида керак бўлганда.

Қуйида — ҳар бир илдизмеванинг озиқавий қиймати, 2026-йил кузи нархларида озуқа бирлиги нархининг ҳисоб-китоби, қўй гуруҳлари бўйича меъёрлар ва илдизмевалар қўйларни нобуд қиладиган хатолар. Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 3-октабрдаги курси — бир доллар учун 11 773 сўм.

Ошқовоқ, лавлаги ва сабзида қанча озиқа бор?

Илдизмевалар ва полиз экинлари — серсув озуқалар: уларда 76–91 % сув бор. Шунинг учун бир килограмм ошқовоқ қўйга энергия жиҳатидан бир килограмм беда пичанидан тўрт ярим баравар кам беради.

Маълумотлар — озуқаларнинг ўртача озиқавийлиги бўйича сули озуқа бирликларидаги маълумотнома жадвалларидан; қуруқ модда ва протеин «Қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини озиқлантириш меъёрлари ва рационлари» (А. П. Калашников таҳрири остида, 2003) маълумотномаси билан солиштирилган. Ҳақиқий озиқавийлик навга ва сақлашга боғлиқ. Озуқа бирлиги — 1 кг сули озиқавийлиги, MDH давлатлари зоотехникасида озуқа энергиясининг умумий ўлчови.

Жадвалдан энг муҳими кўриниб турибди: илдизмеваларда оқсил деярли йўқ. Бир килограмм хашаки лавлагида у бир килограмм беда пичанидагидан деярли 12 баравар кам. Илдизмевалар билан бедани ёки кунжарани алмаштириб бўлмайди — фақат энергиянинг бир қисми ва рационнинг «серсувлиги» ўрнини босади.

Қандай нархда ошқовоқ ва лавлаги пичандан арзон бўлади?

Озуқаларни килограмм нархи бўйича солиштиришнинг маъноси йўқ — улар озуқа бирлиги нархи бўйича солиштирилади: килограмм нархи килограммдаги озуқа бирлиги сонига бўлинади. Илдизмевалар нархи — ОЛХ.уз эълонлари, 2026-йил сентабр — октабр боши: чорвага мўлжалланган хашаки ва қанд лавлаги килоси 1 000 сўмдан (Самарқанд, Бухоро, Жиззах), стол ошқовоғи улгуржи килоси 1 200 сўмдан (Жиззах вилояти), сабзи килоси 2 500 сўмдан (Қарши). Пичан ва арпа — 2026-йил сентабр нархлари, бизнинг қўйни бир йил боқиш харажатлари ҳисоб-китобимиздан.

Бундан келиб чиқадиган нарх — ундан юқорисида илдизмева килоси 1 300 сўмлик беда пичанидан ютқазади:

• ошқовоқ — тахминан 290 сўм/кг (≈ $0,025);
• хашаки лавлаги — тахминан 350 сўм/кг (≈ $0,03);
• сабзи — тахминан 400 сўм/кг (≈ $0,034);
• қанд лавлаги — тахминан 690 сўм/кг (≈ $0,06).

ОЛХ.уз эълонларида, биз 2026-йил сентабр — октабр бошида кўриб чиққанларида, сотиб олинадиган илдизмевалар бу нархларгача тушмаган. Чегарадан паст нарх фақат деярли пулсиз нарсада учрайди: ўз томорқангиздаги ошқовоқ, саралашдан кейинги майда ва ёрилган стандарт бўлмаган мевалар, сабзавот омборидаги чиқинди. Масалан, 2026-йил сентабрида Тошкентдаги эълонлардан бирида хашаки ошқовоқ килоси 150 сўмдан таклиф қилинган эди — ундан озуқа бирлиги 1 500 сўмдан чиқади, бу пичандан деярли икки баравар арзон.

Сотиб олинган лавлаги билан боқилса, сурув қанча ортиқча тўлайди?

100 бош совлиқдан иборат сурув ва 135 кунлик қишлов даврини олайлик. Ҳар бир совлиққа суткасига 2 кг хашаки лавлаги, килоси 1 000 сўмдан берилади.

Ортиқча харажат — қиш учун тахминан 17,6 млн сўм (≈ $1 500), рациондаги энергия бир хил бўлганда. Бу тирик вазни 60 кг дан гўштга топширилган (килоси 55 000 сўмдан) тахминан бешта қўчқорнинг тушуми. Шунинг учун сотиб олинган лавлаги бутун сурувга пичан ўрнига эмас, балки серсув озуқа ҳақиқатан керак бўлган гуруҳларга қўшимча сифатида, оз-оздан берилади.

Шунинг учун қишга маблағ аввал пичан ва донга кетади, илдизмеваларга эса қолгани. Тошкентда пичан ва омухта ем сотиб олиш мумкин, фермерлар эълонлари бўйича ҳам олса бўлади. Пичанни тўрам вазнига ва озуқа бирлиги нархига қараб танлаш керак — бу ҳақда бизнинг қўйлар учун пичан сотиб олиш мақоламизда батафсил айтилган.

Қайси қўйларга илдизмева пичандан қиммат бўлса ҳам керак?

Илдизмевалар калорияси билан эмас, балки қишки пичанда кам бўладиган нарсаси билан қимматли: осон ўзлашадиган шаклдаги сув, қорин микрофлораси учун шакар ва (сабзи ҳамда тўқ сариқ ошқовоқда) каротин — ундан қўй организмида А витамини ҳосил бўлади. Қиш бўйи ётган пичанда каротин кам қолади, айниқса у қуриб кетган ва қуёшда куйиб кетган бўлса.

• Эмизикли совлиқлар. Серсув озуқа сут миқдорини қўллаб-қувватлайди, қўзининг биринчи ойдаги вазн орттириши эса совлиқнинг сутига боғлиқ. Бу ерда суткасига 2–3 кг илдизмева сут миқдорини қўллаб-қувватлайди.
• Бўғозликнинг иккинчи ярмидаги бўғоз совлиқлар — 1–1,5 кг: дағал озуқани ейилишини яхшилайди.
• Қочиришдан 1–1,5 ой олдин ва қочириш давридаги қўчқорлар — 0,5–1 кг сабзи: уруғ сифати учун каротин керак.
• Сутдан ажратилгандан кейинги қўзилар — 1 кг гача майда тўғралган илдизмева: қишлов рационига ўргатади.

Ахталар ва бордоқидаги қўзиларга илдизмева деярли керак эмас: вазн орттиришни бу ерда энергия ва оқсил беради, уларни эса арпа ва бедадан олиш арзонроқ.

Қишда сурувга кўкат беришнинг яна бир усули — ундирилган арпа. Қуруқ модда бўйича у дондан сезиларли қиммат, қачон барибир ўзини оқлаши эса қўйлар учун гидропоник озуқа ҳақидаги мақолада таҳлил қилинган.

Қўйлар учун илдизмева меъёрлари гуруҳлар бўйича

Меъёрлар — қўй озиқлантириш бўйича маҳаллий қўлланмалардан, эҳтиёткорлик томонига захира билан олинган. Катта қўй учун юқори чегара — силос билан бирга суткасига тахминан 3–4 кг серсув озуқа: ундан кўп бўлса, қўй пичанни кам ейди.

Қўйни нобуд қилмаслик учун ошқовоқ ва лавлагини қандай бериш керак?

1. Тўғранг. Илдизмеванинг қаттиқ бўлаги қизилунгачда тиқилиб қолади — бу бўғилиб қолиш бўлиб, ундан кейин қорин тез газдан шишади. Энг хавфлиси ёнғоқ катталигидаги бўлаклар: уларни чайнамай ютиб юборишади. Юпқа бўлакчалар ёки ранда қипиғи қилиб тўғранг, сабзини узунасига. Қорин шишганда нима қилиш қўйларда тимпания ҳақидаги мақолада кўриб чиқилган.
2. Аста-секин киритинг. Бир бошга 0,3–0,5 кг дан бошлаб, 7–10 кунда меъёрга етказинг.
3. Қанд лавлагини чекланг. Ундаги шакар қоринда тез ачийди: 2–3 кг қанд лавлагига ўрганмасдан бирдан ўтиш арпани ортиқча едиргандаги каби атсидозга сабаб бўлиши мумкин.
4. Музлаган, чириган ва ниш урган озуқани берманг. Музлаган лавлаги ва илиқдан кейинги музлаган ошқовоқ ич кетишига, бўғоз совлиқларда эса ташлашга сабаб бўлиши мумкин. Мўғорлаган жойлари кесиб ташланади, чириган ошқовоқ бутунлай ташлаб юборилади.
5. Ювинг ёки қоқинг. Илдизмевадаги тупроқ қоринни қум билан тўлдиради, айниқса оғир тупроқлардаги лавлагида.
6. Музлаб қолмайдиган қилиб сақланг. Ошқовоқ қуруқ салқин жойда 2–4 ой ётади, хашаки лавлаги эса сомон ва тупроқ остидаги уюмда баҳоргача туради.

Ошқовоқ уруғини баъзан «гижжага қарши» деб маслаҳат беришади. Улар билан дегелминтизацияни алмаштириб бўлмайди: ишлов бериш эмлаш ва ишлов бериш тақвимимиздагидек, жадвал бўйича препаратлар билан ўтказилади.

Қишда серсув озуқа қанчага тушишини қандай ҳисоблаш мумкин?

Илдизмева сарфини кам баҳолаш осон: суткасига 2 кг арзимас нарсадек туюлади, 135 кунда юзта совлиққа эса бу 27 тонна. Қанча озуқа сотиб олингани, қандай нархда ва ҳар бир гуруҳга суткасига қанча кетаётганини ёзиб боринг — шунда ортиқча харажат қаердалиги ва неча кунлик захира қолгани кўринади. Буни дафтарда ҳам юритиш мумкин. QoyHunter — қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — ичида эса озуқалар ҳисоби ва омбор қолдиқлари бўлими қолдиқли озуқалар маълумотномасини юритади: харид ўзи хўжалик харажатларига тушади, озиқлантириш қолдиқни ҳисобдан чиқаради, қолдиқ чегарага етганда эса эслатма келади.

Кўп бериладиган саволлар

Қўйларга ошқовоқ бериш мумкинми?

Ҳа. Катта қўйга суткасига 1–2 кг ошқовоқ берилади (эмизикли совлиққа — 3 кг гача), юпқа бўлакчаларга тўғралган ҳолда, 7–10 кун ичида аста-секин киритилади. Ошқовоқ — серсув озуқа: унда тахминан 90 % сув ва килограммида 0,10 озуқа бирлиги бор, шунинг учун у пичанни тўлдиради, лекин унинг ўрнини босмайди. Чириган ва музлаган ошқовоқни бериб бўлмайди.

Қўйга суткасига қанча лавлаги бериш мумкин?

Хашаки лавлаги — бўш совлиққа 1–2 кг, бўғоз совлиққа 1–1,5 кг ва эмизикли совлиққа 2–3 кг. Қанд лавлаги — суткасига 1–1,5 кг дан ошмасин ва фақат пичан билан бирга: ундаги шакар қоринда тез ачийди, кескин ортиқча бериш эса атсидозга сабаб бўлиши мумкин.

Қишда қўйлар учун нима фойдалироқ: лавлагими ёки пичанми?

Лавлаги сотиб олинадиган бўлса — пичан. 2026-йил кузидаги эълонлар нархларида беда пичанидаги озуқа бирлиги тахминан 2 890 сўм туради, килоси 1 000 сўмлик хашаки лавлагида — тахминан 8 330 сўм. Лавлаги пичандан фақат килоси 350 сўмдан арзон бўлсагина фойдали, яъни ўзингизники ёки деярли текинга олинган стандарт бўлмаган бўлса.

Қочиришдан олдин қўчқорларга сабзини нега бериш керак?

Сабзи — каротин манбаи, ундан организмда А витамини ҳосил бўлади, қишда ётиб қолган пичанда эса у кам. Қочиришдан 1–1,5 ой олдин ва қочириш даврида қўчқорга суткасига 0,5–1 кг сабзи берилади — бу уруғ сифатини қўллаб-қувватлайди.

Қўй нега лавлагидан бўғилиб қолди ва нима қилиш керак?

Илдизмеванинг қаттиқ бўлаги қизилунгачда тиқилиб қолади ва қорин газдан шиша бошлайди. Илдизмеваларни юпқа бўлакчалар ёки ранда қипиғи қилиб тўғраш керак. Агар қўй бўғилиб қолса — сўлаги оқади, бўйнини чўзади ва чап томондан шишади — зудлик билан ветеринар чақиринг: у бўлакни зонд ёки ювиш билан чиқаради. Ўзингиз шланг ёки таёқ билан итарманг — қизилунгачни йиртиб юборишингиз мумкин.