Койго ашкабак, кызылча, сабиз: канча берүү жана качан арзан

Койго ашкабак, кызылча, сабиз: чоң койго күнүнө 1–2 кг, эмизген соолукка 2–3 кг. 2026-ж. күзүндө сатып алынган ашкабак 1 200 сум/кг — беде чөбүнөн 4 эсе кымбат.

Койго ашкабак, тоют кызылча жана сабиз берсе болот: кыштоодо чоң койго күнүнө 1–2 кг тамыр жемиш, козусун эмизген соолукка 2–3 кг, бооздуктун экинчи жарымындагы бооз койго 1–1,5 кг, 6–9 айлык төлгө 1 кгга чейин. Бирок алардын дээрлик баары суу, ошондуктан базардан килограммы 1 000–1 200 сумдан сатып алынган ашкабак менен кызылча тоют бирдигине эсептегенде койчуга беде чөбүнөн 3–4 эсе кымбатка турат. Алар эки учурда пайдалуу: дээрлик бекер тийгенде (өзүңүздүн стандартка жетпеген түшүмүңүз, калдыктар, килограммы 290 сумдан арзан ашкабак) же калория катары эмес, эмизген соолуктарга ширелүү тоют жана куутка чейин кочкорлорго каротин катары керек болгондо.

Төмөндө — ар бир тамыр жемиштин азыктуулугу, 2026-жылдын күзүндөгү баалар боюнча тоют бирдигинин баасынын эсеби, кой топторуна нормалар жана тамыр жемиштин айынан кой өлүп калган каталар. Өзбекстан Борбордук банкынын 2026-жылдын 3-октябрындагы курсу — бир доллар 11 773 сум.

Ашкабак, кызылча жана сабизде канча азык бар?

Тамыр жемиштер жана бакча өсүмдүктөрү — ширелүү тоют: алардын курамында 76–91 % суу бар. Ошондуктан бир килограмм ашкабак энергиясы боюнча койго бир килограмм беде чөбүнөн төрт жарым эсе аз берет.

Маалыматтар — тоюттардын орточо азыктуулугунун маалымдама таблицалары боюнча, сулу тоют бирдигинде; кургак зат менен протеин «Айыл чарба жаныбарларын тоюттандыруунун нормалары жана рациондору» (А. П. Калашников редакциясы астында, 2003) маалымдамасы менен текшерилген. Чыныгы азыктуулук сортуна жана сактоого жараша өзгөрөт. Тоют бирдиги — 1 кг сулунун азыктуулугу, КМШ өлкөлөрүнүн зоотехниясында тоют энергиясынын жалпы өлчөмү.

Таблицадан эң негизгиси көрүнүп турат: тамыр жемиштерде белок дээрлик жок. Бир килограмм тоют кызылчада ал бир килограмм беде чөбүнө караганда дээрлик 12 эсе аз. Бедени же шротту тамыр жемиштер менен алмаштырууга болбойт — алар энергиянын бир бөлүгүн жана рациондун «ширелүүлүгүн» гана толуктайт.

Ашкабак менен кызылча кандай баада чөптөн арзан?

Тоютту килограммынын баасы менен салыштыруунун мааниси жок — тоют бирдигинин баасы менен салыштырышат: 1 кг баасы 1 кгдагы тоют бирдигинин санына бөлүнөт. Тамыр жемиштердин баасы — OLX.uz жарыялары, 2026-жылдын сентябрь — октябрь башы: малга тоютка сатылган тоют кызылча жана кант кызылчасы 1 000 сум/кг (Самарканд, Бухара, Жиззак), тамакка жеген ашкабак дүңүнөн 1 200 сум/кг (Жиззак облусу), сабиз 2 500 сум/кг (Карши). Чөп менен арпа — 2026-жылдын сентябрь баалары, бир койду бир жыл багуунун чыгымын эсептеген макалабыздан.

Ошентип, беде чөбү 1 300 сум/кг болсо, тамыр жемиш төмөнкү баадан кымбат болгондо чөптөн утулат:

• ашкабак — болжол менен 290 сум/кг (≈ $0,025);
• тоют кызылча — болжол менен 350 сум/кг (≈ $0,03);
• сабиз — болжол менен 400 сум/кг (≈ $0,034);
• кант кызылчасы — болжол менен 690 сум/кг (≈ $0,06).

2026-жылдын сентябрь — октябрь башында биз карап чыккан OLX.uz жарыяларында сатып алынуучу тамыр жемиштер бул баага чейин түшкөн эмес. Бул чектен арзан болгону — дээрлик бекер тийгени гана: өз бакчаңыздагы ашкабак, сорттоодон калган майда жана жарылган стандартка жетпеген түшүм, жашылча кампасынын калдыктары. Мисалы, 2026-жылдын сентябрында Ташкенттеги бир жарыяда тоют ашкабагы 150 сум/кг баада сунушталган — андан тоют бирдиги 1 500 сумга чыгат, бул чөптөн дээрлик эки эсе арзан.

Сатып алынган кызылча менен тоюттандырса, кой тобу канча ашык төлөйт?

100 соолуктан турган кой тобун жана 135 күндүк кыштоо мезгилин алалы. Ар бир соолукка күнүнө 2 кг тоют кызылча берилет, килограммы 1 000 сумдан.

Ашыкча чыгым — кышына болжол менен 17,6 млн сум (≈ $1 500), рациондогу энергия ошол эле болгондо. Бул тирүүлөй салмагы 60 кг болгон беш кочкорду этке килограммын 55 000 сумдан өткөргөндөгү акчага жакын. Ошондуктан сатып алынган кызылчаны бүт кой тобуна чөптүн ордуна эмес, ширелүү тоют чындап керек топтарга аз-аздан кошумча катары беришет.

Демек, кышка акча адегенде чөп менен данга кетет, тамыр жемиштерге — калганы. Ташкентте чөп жана комбикорм сатып алуу фермерлердин жарыялары аркылуу да болот. Чөптү таңгактын салмагы жана тоют бирдигинин баасы боюнча тандаган жакшы — бул тууралуу койго чөп сатып алуу макаласында кененирээк жазылган.

Тамыр жемиштер чөптөн кымбат болсо да, кайсы койлорго керек?

Тамыр жемиштер калория үчүн эмес, кыштагы чөптө аз болгон нерсе үчүн баалуу: оңой сиңген суу, карындын микрофлорасы үчүн кант жана (сабизде жана сары ашкабакта) каротин — андан койдун организминде А витамини пайда болот. Кыш бою жаткан чөптө каротин аз калат, өзгөчө чөп кургап, күнгө күйүп кетсе.

• Козусун эмизген соолуктар. Ширелүү тоют соолуктун сүтүн кармап турат, ал эми биринчи айда козунун салмак кошуусу соолуктун сүтүнөн көз каранды. Бул жерде күнүнө 2–3 кг тамыр жемиш сүттү кармап турат.
• Бооздуктун экинчи жарымындагы бооз койлор — 1–1,5 кг: чөптү жакшыраак жегенге жардам берет.
• Куутка чейин 1–1,5 ай жана куут мезгилиндеги асыл тукум кочкорлор — 0,5–1 кг сабиз: уругунун сапаты үчүн каротин керек.
• Энесинен бөлүнгөн козулар — 1 кгга чейин майда тууралган тамыр жемиш: кыштоодогу рационго көнүктүрөт.

Ирик менен бордоодогу козуларга тамыр жемиштер дээрлик керек эмес: салмак кошууну энергия менен белок берет, аларды арпадан жана бедеден арзаныраак алса болот.

Кышында кой тобуна жашыл тоют берүүнүн дагы бир жолу — өндүрүлгөн арпа. Ал кургак зат боюнча данга караганда бир топ кымбат, ал эми качан баары бир пайда берерин койго гидропоника тоюту макаласында жазганбыз.

Койлордун топтору боюнча тамыр жемиш нормалары

Нормалар — койду тоюттандыруу боюнча жергиликтүү колдонмолордон алынып, этияттык менен азыраак коюлган. Чоң койго жогорку чек — силос менен кошо күнүнө болжол менен 3–4 кг ширелүү тоют: андан көп болсо кой чөптү аз жейт.

Ашкабак менен кызылчаны койго зыян келтирбей кантип берүү керек?

1. Туроо. Тамыр жемиштин катуу кесими өңгөчкө тыгылып, аны бүтөп калат. Андан кийин карын тез эле газдан көөп чыгат. Эң коркунучтуусу жаңгактай кесимдер: аларды чайнабай эле жутуп жиберишет. Жука тилкелеп же майдалап тураңыз, сабизди узунунан. Карын көөп кеткенде эмне кылуу керектиги койдун карыны көөшү жөнүндөгү макалада жазылган.
2. Акырындап үйрөтүү. Ар бир башка 0,3–0,5 кгдан баштап, 7–10 күндө нормага жеткирүү керек.
3. Кант кызылчасын аз берүү. Андагы кант карында тез ачыйт. Мал үйрөнө электе эле бир заматта 2–3 кг кант кызылчасына өткөрсөңүз, ацидоз болушу мүмкүн, арпаны ашыкча жеп алгандагыдай.
4. Тоңгонду, чиригенди жана өнүп кеткенди бербөө. Тоңуп, кайра эриген кызылча менен ашкабактан мал ич өткөккө чалдыгышы, ал эми бооз соолуктар бала салышы мүмкүн. Көгөргөн жерин кесип салышат, чириген ашкабакты бүт бойдон ыргытып жиберишет.
5. Жууп же топурагын кагып берүү. Тамыр жемиштеги топурактан карынга кум толот, айрыкча оор топурактан казылган кызылчада.
6. Тоңбой турган жерде сактоо. Ашкабак кургак, салкын жерде 2–4 ай жатат, тоют кызылчасы үстүнө саман жана топурак басылган үймөктө жазга чейин сакталат.

Ашкабактын уругун кээде «курттан» деп кеңеш беришет. Бирок аны курт түшүрүүнүн ордуна колдонууга болбойт: малды дары менен график боюнча курттан тазалашат, биздин эмдөө жана дарылоо календарындагыдай.

Кышында ширелүү тоют канчага түшөрүн кантип эсептесе болот?

Канча тамыр жемиш кетерин азыраак эсептеп коюу оңой: суткасына 2 кг деле эмес сыяктуу көрүнөт, бирок 135 күндө жүз соолукка бул 27 тонна. Канча тоют сатып алганыңызды, кандай баада алганыңызды жана ар бир топко суткасына канча кетерин жазып жүрүңүз. Ошондо кайсы жерде ашык төлөп жатканыңыз жана камдын дагы канча күнгө жетери көрүнөт. Муну дептерге да жазса болот, ал эми QoyHunter'де (койлорду эсепке алуучу CRM жана bazar.qoyhunter.com базары) тоют жана кампадагы калдыкты эсепке алуу бөлүмүндө тоюттардын тизмеси калдыгы менен жүрөт: сатып алганыңыз өзү эле чарбанын чыгымына түшөт, тоюттандырганда калдык кемийт, калдык белгиленген чекке жеткенде билдирме келет.

Көп берилүүчү суроолор

Койго ашкабак берсе болобу?

Ооба. Чоң койго суткасына 1–2 кг ашкабак (козусун эмизген соолукка 3 кгга чейин) жука тилкелеп туралып, 7–10 күндө акырындап үйрөтүлүп берилет. Ашкабак ширелүү тоют: анда болжол менен 90 % суу жана килограммында 0,10 тоют бирдиги бар. Ошондуктан ал чөптү толуктайт, бирок анын ордун баспайт. Чириген жана тоңгон ашкабакты берүүгө болбойт.

Койго суткасына канча кызылча берсе болот?

Тоют кызылчасы: бооз эмес соолукка 1–2 кг, бооз соолукка 1–1,5 кг, козусун эмизген соолукка 2–3 кг. Кант кызылчасы суткасына 1–1,5 кгдан ашпайт жана чөп менен гана берилет: андагы кант карында тез ачыйт, бир заматта көп берип жиберсеңиз ацидоз болушу мүмкүн.

Кышында койго эмне пайдалуураак: кызылчабы же чөппү?

Кызылчаны сатып алсаңыз — чөп. 2026-жылдын күзүндөгү жарыялардагы баалар боюнча беде чөбүндө бир тоют бирдиги болжол менен 2 890 сум турат, килограммы 1 000 сумдан алынган тоют кызылчасында — болжол менен 8 330 сум. Кызылчанын килограммы 350 сумдан арзан болгондо гана ал чөптөн пайдалуу, башкача айтканда өзүңүз өстүргөн же стандартка жатпаган кызылча дээрлик бекер болсо.

Куутка чейин кочкорлорго эмне үчүн сабиз беришет?

Сабизде каротин бар, андан организмде A витамини пайда болот, ал эми кыштын эскирген чөбүндө ал аз. Аталык кочкорго куутка 1–1,5 ай калганда жана куут маалында суткасына 0,5–1 кг сабиз беришет. Бул урукунун сапатын сактайт.

Койдун тамагына кызылча эмнеге тыгылат жана эмне кылуу керек?

Тамыр жемиштин катуу кесими өңгөчкө тыгылып калат, анан карын газдан көөп баштайт. Тамыр жемиштерди жука тилкелеп же майдалап туроо керек. Эгер тыгылып калса, койдун шилекейи агат, моюнун созот, сол капталы көөп чыгат. Ошондо шашылыш ветеринар чакырыңыз: ал кесимди зонд менен чыгарат же жууп түшүрөт. Өзүңүз шланг же таяк менен түртпөңүз, өңгөчтү айрып алышыңыз мүмкүн.