Қойға асқабақ, қызылша, сәбіз: нормасы, қашан пішеннен арзан

Қойға тәулігіне 1–2 кг, қозы емізетін саулыққа 2–3 кг асқабақ, қызылша, сәбіз. 2026 жылғы күзде сатып алынған асқабақ (1 200 сум/кг) жоңышқа пішенінен 4 есе қымбат.

Асқабақ, мал қызылшасы мен сәбізді қойға беруге болады: ересек қойға қорада ұстаған кезде — тәулігіне 1–2 кг тамыржеміс, қозы емізетін саулыққа — 2–3 кг, буаздығының екінші жартысындағы саулыққа — 1–1,5 кг, 6–9 айлық төлге — 1 кг-ға дейін. Бірақ олардың салмағының дені — су, сондықтан азық бірлігінің бағасымен есептегенде базардан 1 000–1 200 сум/кг-нан сатып алынған асқабақ пен қызылша шаруаға жоңышқа пішенінен 3–4 есе қымбатқа түседі. Олар екі жағдайда ғана тиімді: тегінге жуық қолға түссе (сатуға жарамсыз өз өніміңіз, қалдықтар, 290 сум/кг-нан арзан асқабақ) немесе калория үшін емес, қозы емізетін саулыққа шырынды жем ретінде және күйек алдындағы қошқарларға каротин үшін керек болса.

Төменде — әр тамыржемістің қоректілігі, 2026 жылғы күзгі бағамен азық бірлігінің құны, әр топтағы қойға берілетін норма және тамыржемістің кесірінен қой өлетін қателіктер. Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 3 қазандағы бағамы — долларына 11 773 сум.

Асқабақ, қызылша мен сәбізде қанша қоректік зат бар?

Тамыржемістер мен бақша дақылдары — шырынды жем: оларда 76–91 % су бар. Сондықтан бір килограмм асқабақ қойға энергия жағынан бір килограмм жоңышқа пішенінен төрт жарым есе аз береді.

Деректер — сұлы азық бірлігімен берілген жемдердің орташа қоректілігі туралы анықтамалық кестелерден; құрғақ зат пен протеин «Ауыл шаруашылығы жануарларын азықтандыру нормалары мен рациондары» анықтамалығымен (А. П. Калашников редакциясымен, 2003) салыстырылған. Нақты қоректілік сортына және қалай сақталғанына байланысты. Азық бірлігі — 1 кг сұлының қоректілігі, ТМД елдерінің зоотехниясында жем энергиясын өлшейтін жалпы өлшем.

Кестеден басты нәрсе көрінеді: тамыржемісте протеин жоқтың қасы. 1 кг мал қызылшасында ол 1 кг жоңышқа пішеніндегіден 12 есеге жуық аз. Тамыржеміс жоңышқаның не күнжараның орнын баса алмайды — энергияның бір бөлігін ғана береді және рационды «шырынды» етеді.

Қандай бағада асқабақ пен қызылша пішеннен арзан болады?

Жемдерді килограмм бағасымен салыстырудың мәні жоқ — азық бірлігінің бағасымен салыстырады: 1 кг бағасы 1 кг-дағы азық бірлігінің санына бөлінеді. Тамыржемістердің бағасы — 2026 жылғы қыркүйек пен қазанның басындағы OLX.uz хабарландырулары: малға арналған мал қызылшасы мен қант қызылшасы 1 000 сум/кг (Самарқанд, Бұхара, Жызақ), асхана асқабағы көтерме 1 200 сум/кг (Жызақ облысы), сәбіз 2 500 сум/кг (Қарши). Пішен мен арпаның бағасы — бір қойды бір жыл ұстау шығынына жасаған есебіміздегі 2026 жылғы қыркүйек бағасы.

Осыдан тамыржемістің баға шегі шығады: одан қымбат болса, 1 300 сум/кг тұратын жоңышқа пішені тиімдірек:

• асқабақ — шамамен 290 сум/кг (≈ $0,025);
• мал қызылшасы — шамамен 350 сум/кг (≈ $0,03);
• сәбіз — шамамен 400 сум/кг (≈ $0,034);
• қант қызылшасы — шамамен 690 сум/кг (≈ $0,06).

Біз 2026 жылғы қыркүйек пен қазанның басында қараған OLX.uz хабарландыруларында сатылатын тамыржеміс бұл бағаға дейін түспеген. Шектен арзанға құны жоқтың қасы нәрсе ғана түседі: өз бақшаңыздағы асқабақ, сұрыптаудан кейін қалған ұсақ, жарылған өнім, көкөніс қоймасының қалдығы. Мысалы, 2026 жылғы қыркүйекте Ташкенттегі бір хабарландыруда мал асқабағын 150 сум/кг-нан ұсынған — одан шығатын азық бірлігі 1 500 сум тұрады, яғни пішеннен екі есеге жуық арзан.

Қызылшаны сатып алып берсе, отарға қанша артық шығын кетеді?

100 саулықтан тұратын отарды және қорада ұстау кезеңін 135 күн деп алайық. Әр саулыққа тәулігіне 1 000 сум/кг-нан 2 кг мал қызылшасы беріледі.

Артық шығын — қыс бойы шамамен 17,6 млн сум (≈ $1 500), ал рациондағы энергия сол күйі. Бұл — тірілей салмағы 60 кг-нан етке өткізілген (кг-сы 55 000 сум) шамамен бес қошқардың ақшасы. Сондықтан сатып алынған қызылшаны бүкіл отарға пішеннің орнына емес, шырынды жем шынымен керек топтарға ғана аз-аздан қосымша ретінде береді.

Сол себепті қыстың қаржысы алдымен пішен мен дәнге кетеді, тамыржеміске — қалғаны. Ташкентте пішен мен құрама жем сатып алу шаруалардың хабарландырулары арқылы да мүмкін. Пішенді буманың салмағы мен азық бірлігінің бағасына қарап таңдаған жөн — бұл қойға пішен сатып алу жайлы мақаламызда толық жазылған.

Пішеннен қымбат болса да, қай қойға тамыржеміс керек?

Тамыржемістің құны калориясында емес, қысқы пішенде аз нәрседе: сіңімді күйдегі суда, қарын микрофлорасына қажет қантта және (сәбіз бен қызғылт сары асқабақта) каротинде — одан қой организмінде A дәрумені түзіледі. Қыс бойы жатқан пішенде каротин аз қалады, әсіресе ол қатты кеуіп, күнге күйіп кетсе.

• Қозы емізетін саулықтар. Шырынды жем сүтті ұстап тұрады, ал қозының алғашқы айдағы салмақ қосуы енесінің сүтіне байланысты. Мұнда тәулігіне 2–3 кг тамыржеміс сүтті сақтайды.
• Буаздығының екінші жартысындағы саулықтар — 1–1,5 кг: дөрекі азықты жақсы жейтін болады.
• Күйекке 1–1,5 ай қалғаннан бастап және күйек кезіндегі тұқымдық қошқарлар — 0,5–1 кг сәбіз: ұрық сапасы үшін каротин керек.
• Енесінен айырылған қозылар — майдалап туралған тамыржеміс 1 кг-ға дейін: қорадағы рационға үйретеді.

Бордақыдағы ісектер мен қозыларға тамыржеміс онша қажет емес: салмақ қосуды энергия мен протеин береді, ал оларды арпа мен жоңышқадан алу арзанырақ.

Қыста отарға көк жем берудің тағы бір жолы — өндірілген арпа. Құрғақ зат жағынан ол дәннен айтарлықтай қымбат, ал қай кезде тиімді болатыны қойға арналған гидропондық жем туралы мақалада айтылған.

Топтар бойынша қойға берілетін тамыржеміс нормасы

Нормалар — қойды азықтандыру жөніндегі отандық нұсқаулықтардан, сақтық үшін төменірек алынған. Ересек қой үшін жоғарғы шек — сүрлемді қоса есептегенде тәулігіне шамамен 3–4 кг шырынды жем: одан көп берсе, қой пішенді толық жемейді.

Қойға зиян болмас үшін асқабақ пен қызылшаны қалай беру керек?

1. Турау. Тамыржемістің қатты кесегі өңешке тығылып қалады — өңеш бітеледі, содан кейін қарын газға толып, тез кебеді. Ең қауіптісі — жаңғақтай кесектер: оларды шайнамай жұтып қояды. Жұқа тілімдеп немесе қырындылап турап беріңіз, сәбізді — ұзынынан тураңыз. Қарын кебсе не істеу керегі қойдың қарны кебуі (тимпания) туралы мақалада жазылған.
2. Біртіндеп үйрету. Әр басқа 0,3–0,5 кг-нан бастап, 7–10 күнде нормаға жеткізіңіз.
3. Қант қызылшасын шектеу. Оның құрамындағы қант қарында тез ашиды: үйретпей, қант қызылшасын бірден 2–3 кг-ға дейін берсеңіз, арпаны көп жеп қойғандағыдай ацидоз болуы мүмкін.
4. Қатқан, шіріген, өніп кеткенін бермеу. Жылымықтан кейін қатқан қызылша мен асқабақ іш өткізуі, ал буаз саулықтардың іш тастауына әкелуі мүмкін. Көгерген жерлерін кесіп тастайды, шіріген асқабақты түгел лақтырып тастайды.
5. Жуу немесе қағу. Тамыржемістегі топырақтан қарынға құм жиналады, әсіресе ауыр топырақта өскен қызылшадан.
6. Қатып қалмайтындай сақтау. Асқабақ құрғақ салқын жерде 2–4 ай жатады, азықтық қызылша сабан мен топырақпен жабылған үйіндіде көктемге дейін сақталады.

Асқабақ дәнін кейде «құртқа қарсы» ұсынады. Бірақ ол дегельминтизацияның орнын баспайды: малды кесте бойынша дәрімен өңдейді, біздің екпе мен өңдеу күнтізбесіндегідей.

Қыста шырынды жемге қанша ақша кететінін қалай есептейді?

Тамыржемістің қанша кететінін байқамай қалу оңай: тәулігіне 2 кг түк емес сияқты, ал 135 күнде жүз саулыққа бұл 27 тонна. Қанша жем сатып алғаныңызды, қандай бағамен алғаныңызды және әр топқа тәулігіне қанша кететінін жазып отырыңыз — сонда қай жерде артық төлеп жатқаныңыз және қанша күнге қор қалғаны көрінеді. Мұны дәптерге де жазуға болады, ал қой есебіне арналған CRM — QoyHunter-де және bazar.qoyhunter.com базарында жем-шөп есебі және қоймадағы қалдық бөлімі жем-шөп анықтамалығын қалдығымен бірге жүргізеді: сатып алған жем шаруашылықтың шығынына өзі түседі, азықтандырғанда қалдық өзі азаяды, ал қалдық белгіленген шектен төмендесе, ескерту келеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қойға асқабақ беруге бола ма?

Иә. Ересек қойға тәулігіне 1–2 кг асқабақ береді (қозысын емізетін саулыққа — 3 кг-ға дейін), жұқа тілімдеп турап, 7–10 күнде біртіндеп үйретеді. Асқабақ — шырынды жем: оның құрамында шамамен 90 % су бар, ал 1 килограммында 0,10 азықтық бірлік бар, сондықтан ол пішенді толықтырады, бірақ оның орнын баспайды. Шіріген және қатқан асқабақты беруге болмайды.

Қойға тәулігіне қанша қызылша беруге болады?

Азықтық қызылшаны қысыр саулыққа — 1–2 кг, буаз саулыққа — 1–1,5 кг, қозысын емізетін саулыққа — 2–3 кг береді. Қант қызылшасын тәулігіне 1–1,5 кг-нан артық бермеңіз және тек пішенмен қосып беріңіз: оның құрамындағы қант қарында тез ашиды, ал кенет көп жеп қойса, ацидоз болуы мүмкін.

Қыста қойға не тиімді: қызылша ма, пішен бе?

Қызылшаны сатып алатын болсаңыз, пішен тиімді. 2026 жылғы күзгі хабарландырулардағы бағалар бойынша жоңышқа пішеніндегі бір азықтық бірлік шамамен 2 890 сум тұрады, ал кг-ы 1 000 сумнан алынған азықтық қызылшада — шамамен 8 330 сум. Қызылша пішеннен кг-ы 350 сумнан арзан болғанда ғана тиімді, яғни өзіңіз өсірсеңіз немесе стандартқа сай емесін тегін дерлік алсаңыз.

Күйек алдында қошқарға неге сәбіз береді?

Сәбіз — каротин көзі, одан организмде А витамині түзіледі, ал ұзақ жатқан қысқы пішенде ол аз болады. Тұқымдық қошқарға күйекке 1–1,5 ай қалғанда және күйек кезінде тәулігіне 0,5–1 кг сәбіз береді — бұл шәуеттің сапасын сақтауға көмектеседі.

Қой неге қызылшаға қақалады және не істеу керек?

Тамыржемістің қатты кесегі өңешке тығылып қалады, сонда қарын газға толып кеби бастайды. Тамыржемісті жұқа тілімдеп немесе қырындылап турау керек. Қой қақалса — сілекейі ағады, мойнын созады, сол жақ бүйірі кебеді — тез арада мал дәрігерін шақырыңыз: ол кесекті зондпен шығарады немесе шайып жібереді. Шлангпен немесе таяқпен өзіңіз итермеңіз — өңешті жыртып алуыңыз мүмкін.