Пичаннинг учдан бири — оёқ остига: охурдаги йўқотишлар ва арпани майдалаш керакми

Пичан ерга ташланганда сурув озуқанинг 20–40% ини йўқотади, ва биринчи навбатда энг қимматлиси — беда барги кетади. 31 бошли сурув мисолида қишлов давомидаги йўқотиш қанчага тушишини (тахминан 3,2 млн сўм, ≈ 270 $), қандай охур бу пулни қайтаришини ва нега қўйларга арпани майдалаш шарт эмаслигини ҳисоблаймиз.

Сотиб олинган ем билан ейилган ем — икки хил тонна. Омбор билан қорин ўртасида охур туради, ва шу қисқа масофада хўжалик пичаннинг ўндан бир қисмидан қирқ фоизигача қисмини йўқотади. Йўқолган ем шунчаки йўқолиб қолмайди: қўй энг мазалисини ейди, қолганини эса оёқ ости қилиб бузади, ва чиқиндига биринчи навбатда беда барглари кетади — оқсил жойлашган айнан шу қисм.

Қуйида — турли усулда озуқа беришда йўқотиш рақамлари, 31 бошли сурув учун битта қишловдаги йўқотиш ҳисоби (тахминан 3,2 млн сўм, ≈ 270 $), бу пулни қайтариб берадиган охур қурилиши ва ҳар кузда бериладиган саволга жавоб: арпани майдалаш керакми.

Ем омбор билан қорин ўртасида қаерга кетади

Қўй — танлаб ейдиган ҳайвон. Бир боғлам бедадан у барглари ва юмшоқ учларини танлаб олади, дағал пояларини эса қолдиради. У озуқани танлаб-саралаётган пайтда пичаннинг бир қисми оёқ остига тушади, ва шу ердан йўқотишлар арифметикаси бошланади:

• Саралаш. Беда баргида тахминан 30% хом оқсил бўлади, пояда эса бор-йўғи 6–8%; тюкнинг тўйимлилик қийматининг тахминан 70%и баргларга тўғри келади. Тўкилиб қолган барг — бу «бир оз пичан» эмас, бу унинг энг қиммат қисми. Йўқотилган қисмнинг тўйимлилиги доим озуқанинг ўртача тўйимлилигидан юқори бўлади.
• Оёқ ости қилиш. Ерга тушган пичанни қўйлар бир неча соат ичида лой ва гўнгга айлантириб ташлайди.
• Ифлосланиш. Гўнг ва сийдик билан ифлосланган емни ҳайвонлар емайди — ҳатто очларидан бўлса ҳам. У ерда ётиб қолади ва тўшамага айланади.
• Шамол ва ёғин. Шамолли кунда очиқ майдонда озуқа бериш — бу сўзнинг тўғри маъносида емни сочиб ташлаш демакдир.
• Паразитлар. Ердан пичан ва донни териб ейиш билан бирга қўйлар гўнгдаги гижжа тухумларини ҳам ютиб юборади. Кейин — гижжадан тозалаш ва пасайган вазн қўшимчаси, яъни яна бир харажат моддаси.

Қанча йўқолади: озуқа бериш усуллари бўйича рақамлар

Озуқа синовларида фарқ катта — бу бир мартада қанча ем берилишига, панжара ва поддон борлигига, охур олдида қанчалик зичлик борлигига боғлиқ. Лекин катталик тартиби барқарор такрорланади:

Ерга беришда пастки чегара — пичан кичик порсияларда ва дарҳол берилганда кузатилади; юқори чегара — рулон ёки катта боғлам бир ҳафта давомида тўсиқсиз майдонда туриб қолганда. Охур синовларида фарқ янада кенгроқ: поддонли ёпиқ конструксияларда 2–3%дан тортиб, ҳеч қандай ҳимоясиз ерда ётган емда 40% ва ундан кўпрогигача.

Энг муҳим детал — поддон. Панжара пичанни боғлам-боғлам ташқарига суғуриб олишга йўл қўймайди, унинг остидаги новча эса тўкилган баргни ушлаб қолади, кейин ҳайвонлар уни териб ейди. Поддонсиз охур сезиларли даражада кўпроқ йўқотади: тўкилган ҳамма нарса ерда қолиб кетади.

Иккинчи муҳим омил — бир мартада қанча ем берилиши. Охурда сурув бир ўтиришда ейиши мумкин бўлганидан анча кўп пичан бўлса, қўйлар уни кунлаб танлаб-саралайди ва ярмини бузади. Агар берилган порсия бир неча соатга мўлжалланган бўлса — танлашга унчалик нарса қолмайди, ва поялар ҳам ишга кетади.

31 бошли сурувда пулни ҳисоблаймиз

20 та совлиқ, 10 та тўқли ва битта қўчқор-урчитгичдан иборат хўжаликни ва 135 кунлик қишлов даврини оламиз — бу «Қишга қўйга қанча пичан керак» мақоласидаги билан бир хил бошланғич маълумотлар. Соф эҳтиёж, яъни ҳайвон танасига етиб бориши керак бўлган пичан:

20 × 240 кг + 10 × 170 кг + 300 кг = тахминан 6,8 тонна.

Сотиб олишга эса кўпроқ тўғри келади — айнан сизнинг озуқа бериш усулингиз қанча йўқотса, шунча кўп. Нархларни ёзги, ўрим мавсумидаги ҳолатда оламиз: беда пичанининг 1 килограмми 1 100 сўм (≈ тоннаси 1,1 млн сўм, тахминан 92 $), курс — доллар учун тахминан 11 900 сўм.

Энг ёмон ва энг яхши вариант орасидаги фарқ — битта қишлов учун 2,8 млн сўм (≈ 235 $). Бунга донни ҳам қўшинг: бундай сурув учун 1,4 тонна контсентрат керак бўлади. Ердаги дон йўқотишини эҳтиёткорлик билан ҳисобласангиз ҳам — новвондаги 2%га қарши 10% — бу яна тахминан 450 минг сўм (≈ 38 $) демакдир.

Жами — тахминан 3,2 млн сўм (≈ 270 $). Тирик вазн нархи 55 минг сўм/кг бўйича ҳисоблаганда бу 58 килограмм тирик вазн — ҳар қишда лойга босиб юборадиган бутун бир бўрдоқи қўчқор демакдир. Ва бу бор-йўғи 31 бошли сурувда; юз бошли совлиқ подасида ҳисоб ўн миллион сўмдан ошиб кетади.

Агар пичан ёзда эмас, январда сотиб олинган бўлса, жадвалдаги барча рақамларни бир ярим-икки баробарга кўпайтиринг. Шунда оёқ остидаги худди шу боғлам икки баравар қимматга тушади.

Қўйларга қандай охур керак

Қўйлар учун охур — бу КРСнинг кичрайтирилган новвони эмас. Талаблар оддий, ва деярли ҳамма нарса хўжаликда мавжуд бўлган материаллардан қилинади.

Озуқланиш фронти — асосий рақам. Агар пичан порсияларда берилса ва ҳаммаси бир вақтда келса, катталар қўйига 30–45 см, тўқли бошига 20–30 см ва қўзили совлиққа 60–75 см керак бўлади. Агар охурда пичан доим туриб, ҳайвонлар навбат билан келса, 15–20 см етарли. Фронт етишмаса — кучлилар ожизларни сиқиб чиқаради, охур олдида тирбандлик бўлади, ем ерга учади, бўғоз совлиқлар ва тўқлилар эса тўйиб емайди.

Очиқ борт ўрнига панжара. Очиқ борт орқали қўй бошини силкитиб пичанни ташқарига отади — айнан шу йўл билан ўша 10–15% йиғилади. Лекин рейкалар орасидаги тирқиш «кўз билан чамалаб» олинмайди: у ё боши умуман сиғмайдиган тор, 8–10 см, ҳайвон панжара орасидан есин, ё боши эркин кириб-чиқадиган кенг, 18–20 см дан юқори бўлиши керак. Оралиқ 12–15 см — энг хавфли ўлчам: қўй бошини тиқиб киритади-ю, чиқара олмай қолади. Шохли ҳайвонлар ва аралаш гуруҳлар учун қия рейкалар ёки В-шаклидаги тирқишлар хавфсизроқ: бош пастда, кенгроқ жойдан киради ва юқорига тортиб чиқарилади.

Панжара остидаги поддон. Охурнинг бутун узунлиги бўйлаб 25–35 см кенгликдаги новча тўкилган қисмини ушлаб қолади. Бу — энг арзон ва энг тез ўзини оқлайдиган детал.

Панжарани ўзингиз пайвандлашга вақт бўлмаса, поддонли тайёр охур йиллик пичан йўқотишидан арзон туради: қўйлар учун охур ва панжара сотиб олиш нарх ва олди кенглиги бўйича солиштириш осонроқ.

Баландлиги. Панжаранинг пастки чеккаси — кўкрак сатҳида бўлиши керак, шунда ҳайвоннинг бўйни табиий ҳолатда туради. Жуда паст бўлса — ичига оёқ билан кириб, емни ифлос қилади; жуда баланд бўлса — пичан бошига тўкилади ва жунга ботади, қўзилар эса охурга умуман етиб бора олмайди.

Дон учун алоҳида охур. Контсентратлар тозалаш осон бўлган силлиқ тубли новвонда берилади: новвон тагида қолган дон қолдиқлари, айниқса новвон ҳўлланса, ачиб кетади.

Бундай охур учун материал йўқотилган 2,8 млн сўмлик пичан билан солиштириб бўлмас даражада арзон — у биринчи қишловдаёқ, кўпинча биринчи ойидаёқ ўзини оқлайди. Ҳатто оралиқ қадам — пичанни ерга ташлашни шунчаки тўхтатиш ҳам — ютуқнинг катта қисмини олиб беради.

Арпани майдалаш керакми: қисқа жавоб — йўқ

Кузда дон сотиб олган фермер тегирмонга боради — «яхшироқ ўзлашсин» деб. Қўйлар учун бу ортиқча харажат, холос.

Қўйлар озуқани синчиклаб чайнайди ва кавш қайтариш пайтида уни яна бир бор майдалаб ўтади, шунинг учун бутун донни улар майдаланган дондек деярли бир хил ҳазм қилади. Дон қайта ишланиши ҳақиқатан ҳам керак бўлган йирик шохли чорвадан фарқли ўлароқ, катталар қўйига арпа, маккажўхори ва буғдойни бутун ҳолда бериш мумкин — ва қўй боқиш бўйича мутахассислар айнан шуни тавсия қилади.

Барибир майдаласангиз, нималарни йўқотасиз:

• Майдалаш ҳақи — ҳеч қандай қўшимча бермайдиган иш учун тўланадиган тўғридан-тўғри пул.
• Майда зарра ва чангни. Охурдаги чангсимон қисм ейилмайди, уюшиб қолади ва бузилади. Майдалаш қанчалик майин бўлса, бу улуш шунча катта бўлади.
• Рубетс саломатлигини. Майда майдаланган дон рубетсда бутун дондан тезроқ ачийди, ва бир хил миқдордаги контсентратда ҳам атсидоз хавфи юқорироқ бўлади. Атсидоз ҳар қандай тегирмондан қимматроққа тушади: бу — ҳалок бўлган ёки бўрдоқилашдан четлаштирилган ҳайвонлар демакдир.

Қайта ишлаш ҳақиқатан ҳам ўзини оқлайдиган ҳолатлар: тишлари ейилган, синиган ёки тушиб кетган қари қўйлар (одатда беш ёшдан ошган ҳайвонлар) ва, зарур бўлса, қўзилар рационида. Асосий сўз — йирик: яссиланган ёки йирик майдаланган ҳолда, лекин ун эмас. Айтмоқчи, синовларда қўзиларни бўрдоқилашда бутун дон ҳам майдалангандан кам бўлмаган вазн қўшимчасини берган, рубетс эса бунда янада барқарорроқ ишлаган.

Ва яна битта қоида, майдаланганми-йўқми — бундан қатъи назар амал қилади: дон доим новвонга, ҳеч қачон ерга. Оёқ ости қилинган дон оёқ ости қилинган пичандан бир неча баробар қимматга тушади.

Охур атрофидаги уч сокин йўқотиш

Сув. Ҳар килограмм қуруқ ем учун қўйга 2–3 литр сув керак: қишки қуруқ рациондаги катталар ҳайвонига суткасига тахминан 4 литр, эмизикли совлиққа эса 6 литргача тўғри келади. Музлаган, ифлос ёки узоқда турган сув емнинг ейилишини пасайтиради — ҳайвон шунчаки камроқ ейди. Ем эса тўлиқ сотиб олинган бўлади. Сувни эркин ичиринг ва қишда муз қатламини кузатиб туринг.

Кунига битта катта порсия, икки-учта ўрнига. Суткалик емни бир мартада ташладингиз — қўйлар энг яхшисини танлаб, қолганини бузади. Кунига икки-уч марта бериш ёки панжарали охурда эркин пичан худди шу ем оғирлигида сезиларли даражада камроқ исроф беради.

Сақлаш. Очиқ осмон остидаги тюклар юқоридан ҳўлланади ва пастдан намлик тортади, чириган пичанни ҳайвонлар емайди. Захирани қандай ҳисоблаш ва сақлаш кераклигини «Қишга қўйга қанча пичан керак» мақоласида кўриб чиққан эдик.

Охурдаги йўқотишлар — ем ҳисобдан кўп кетишининг олти сабабидан фақат биттаси. Қолган бештаси, сезилмаган ортиқча сарфнинг бир йиллик нархи ва харид чегараси формуласи — ем ва омбор қолдиғи ҳисоби ҳақидаги мақолада.

Қишлов бошланишидан олдин нима қилиш керак

1. Озуқланиш фронтини ҳисобланг: барча охурларнинг умумий узунлигини бош сонига бўлинг. Порсияли беришда катталар қўйига 30 см дан кам бўлса — қўшимча бўлим қўшинг.
2. Охурларга қия панжара ўрнатинг (тирқиш 8–10 см ёки 18–20 см дан юқори, лекин оралиқ ўлчам эмас) ва унинг остига поддон қўйинг.
3. Пичан ва донни ерга ташлашни тўхтатинг — бу хўжаликдаги энг қимматга тушадиган одат.
4. Бир неча соатлик порсияларда беринг, бутун суткага олдиндан эмас.
5. Донни бутун ҳолда беринг; фақат тишсиз қари қўйларга ва, зарур бўлса, қўзиларга йирик қилиб майдаланг.
6. Сувни текширинг: музламайдиган, тоза, охур яқинида бўлиши керак.

Яна бир нарса: самарани кўриш учун йўқотишларни ўлчаш керак. Ҳафтасига қанча тюк сарфланганини ва озиқлантиришда нечта бош турганини ёзиб боринг — шунда бош бошига кунлик сарф туйғу эмас, кўзга кўринадиган рақамга айланади. Ем ва сурув ҳисоби дастурида хўжалик ва сурув ҳисоби бепул юритилади: қишловда нечта ҳайвон турибди, кимлар ажратиб олинди, кимлар бўрдоқига қўйилди — айнан шулардан ем ҳисоби келиб чиқади.