Нега қўчқорлар дон билан бўрдоқилашда ҳалок бўлади: рубетс атсидози ва сийдик-тош касаллиги

Арпани кескин кўпайтириш қўчқорни бир суткада, сийдик йўлларидаги тошлар эса икки суткада ҳалок қилади. Белгилари, биринчи ёрдам, донни хавфсиз киритиш жадвали ва ҳисоб-китоб: битта ҳалок бўлган бўрдоқиланаётган ҳайвон қанча туради.

Сотишдан олдин «яна бир туртки» бериб қўйиш истаги туғилади: қўчқорга кўпроқ арпа сепасиз — бозорга думалоқ бўлиб келсин деб. Икки кундан кейин бири ётиб қолади-ю туролмайди, иккинчиси девор тагида у ёқ-бу ёққа ўтиб, сийдик чиқара олмаётгандек зўриқади. Бу на эпидемия, на кўз тегиши — бу дон билан бўрдоқилашнинг иккита озуқа касаллиги: рубетс атсидози ва сийдик-тош касаллиги. Иккаласи ҳам подадаги энг қиммат ҳайвонларга — сиз аллақачон деярли бўрдоқилаб қўйган қўчқорларга — зарба беради.

Тартиб билан кўриб чиқамиз: бундай ҳолат қанча туради, буни бир неча соат ичида қандай аниқлаш мумкин, ҳозир нима қилиш керак ва бундай бўлмаслиги учун боқишни қандай ташкил этиш керак. Қайта ҳисоблаш учун курс — доллар учун тахминан 12 000 сўм (2026-йил август бошидаги расмий курс — 11 960 сўм).

Битта хатолик қанча туради

Тирик вазн нархи 55 000 сўм/кг (≈ 4,6 $) бўйича ҳисоблаймиз — бу 2026-йил ёзининг эҳтиёткорлик билан олинган қуйи чегараси, батафсил — «2026-йилда Ўзбекистонда қўчқор қанча туради» мақоласида.

Охирги қатор — энг ачинарлиси. Ҳеч ким ўлмади, ветеринар чақирилмади, лекин 150 килограмм тирик вазн шунчаки ўсмай қолди. Бўрдоқилаш фойдаси айнан шундай кўпинча йўқолади.

Атсидоз: арпа сизга қарши ишлаган пайт

Рубетс — бу микроблар толани ҳазм қиладиган ачитиш идиши. Улар дон крахмалини пичанга қараганда бир неча баробар тезроқ ачитади, консентратлар кескин кўпайиб кетса, рубетсда сут кислотаси тўпланади.

Кислоталилик босқичма-босқич пасаяди:

• 6–7 — пичан-яйлов рационидаги меъёр;
• 5,5–6 — ҳайвон ўрганиб қолган бўрдоқилашнинг ишчи даражаси;
• 5,2–5,6 кундан-кунга, вақти-вақти билан — яширин (субклиник) атсидоз;
• 5,5дан паст бирданига ва узоқ муддат — ўткир атсидоз;
• 4–4,5 — ҳайвонлар одатда бу даражадан қайтмайдиган чегара.

Озуқадаги хатодан — донни кескин ошириб юбориш, арпа партиясини алмаштириш ёки жанрнинг классикаси: қўчқорнинг омбордаги очиқ қопга етиб олишидан — 12–48 соат кейин белгилар пайдо бўлади.

Ўткир атсидоз қандай кўринади. Ҳайвон емдан бош тортади, бошини солинтириб туради ёки ётади, юришга уринса гандираклайди, тез-тез нафас олади. Нордон ҳидли, кўп миқдорда суюқ ич кетиш пайдо бўлади, унда кўпинча ҳазм бўлмаган дон ҳам кўринади; чап биқини шишиб қолади. Ўлим даражаси юқори.

Ветеринар келгунга қадар нима қилиш керак: барча консентратларни дарҳол олиб ташланг, фақат узун пояли пичан ва тоза сув қолдиринг. Кейингиси — шифокор иши: ичишга ишқорий эритмалар, томчилатиб юбориш, оғир ҳолатларда рубетсни ювиш. «Халқ» усулидаги сода дозаларини кўз юмиб қўллаш бу ерда ёрдам бермайди — ҳисоб соатлаб боради.

Вазн қўшимчасини сездирмай еб қўядиган жим шакл

Яширин (субклиник) атсидоз анча кўп учрайди: ҳайвон ўлмайди, лекин нотекис ейди — гоҳ охурга ташланади, гоҳ ундан четлашади. Тезак юмшаб қолади, гуруҳ бир хилликни йўқотади: баъзи қўчқорлар вазнда сезиларли орқада қолади. Доимий нордон муҳит рубетс деворини еб қўяди, у ердан эса инфексия жигарга ўтади — сўйишда бундай жигар чиқиндига чиқади. Оқсоқлик ҳаммадан кеч пайдо бўлади: атсидоздан кейин туёқ шохидаги ўзгаришлар фақат 1–2 ойдан кейин кўринади, сабаб эса аллақачон боқиш билан боғланмай қўяди.

Бундай атсидозли подалар ташқи кўринишда соғлом. Шунчаки вазн қўшимчасининг килограмми қимматлашади, боқиш муддати эса чўзилиб кетади — буни қандай ҳисоблаш кераклигини «Вазн қўшимчасининг бир килограмми қанча туради» мақоласида кўриб чиққан эдик.

Сийдик-тош касаллиги: сийдик чиқара олмаётган қўчқор

Дон билан бўрдоқилашнинг иккинчи балоси — сийдик йўлларидаги тошлар. Сабаби минерал номутаносибликда: донда фосфор кўп, калтсий эса кам.

Фосфор кўп, калтсий кам бўлганда сийдикда фосфат кристаллари чўкади. Улар қум ва тошларга тўпланиб, энг тор жойда — жинсий аъзо учидаги чувалчангсимон ўсимтада тиқилиб қолади; майда шохли чорвада бекилиб қолишнинг энг кўп учрайдиган нуқтаси ҳам шу.

Кимлар хавф гуруҳида: консентрат билан бўрдоқиланаётган қўчқорчалар, айниқса ахта қилинганлари — уларда уретра тор бўлиб қолади, ахта қилиш қанчалик эрта ўтказилган бўлса (ҳаётининг биринчи ойида), хавф шунчалик юқори бўлади. Қиш ёздан хавфлироқ: ҳайвонлар камроқ ичади, сийдик қуюқлашади.

Белгилари. Қўчқор безовталанади, тез-тез сийдик чиқариш ҳолатига ўтади ва беҳуда зўриқади; сийдик томчилаб чиқади, баъзан қон билан; препусий тукчаларида кристаллар кўринади. Ҳайвон тишларини ғижирлатади, орқа оёғи билан қорнига уради, емдан бош тортади. Кейин қорин шишиб, «сувли» бўлиб қолади, хатти-ҳаракати эса ёлғондакам тинчланади — бу кўпинча уретра ёки сийдик пуфаги аллақачон ёрилганини билдиради. Тўлиқ бекилиб қолганда ёрилиш 24–48 соатдан кейин юз беради, шундан кейин ҳайвон яна бир неча кун яшайди ва моддалар алмашинуви маҳсулотларидан заҳарланиб ҳалок бўлади; бу босқичда уни қутқариб қолиш камдан-кам муваффақиятли бўлади.

Нима қилиш керак. Эрталабга қолдирмасдан, ўша куниёқ ветеринарга олиб боринг. Энг оддий аралашув — чувалчангсимон ўсимтани кесиб ташлаш, бу бекилиб қолишнинг бир қисмини йўқотади. Кейингиси — жарроҳлик: майда шохли чорвада катетер одатда ўтмайди, сийдик пуфагини чиқариш операцияси эса яхши натижа беради, лекин пул талаб қилади ва клиника керак бўлади. Агар даволаш иқтисодий жиҳатдан ўзини оқламаса, шифокор мажбурий сўйишни маслаҳат беради — ҳайвон ҳали тирик ва гўшти яроқли бўлган пайтда унинг қийматининг ҳеч бўлмаса бир қисмини сақлаб қоласиз. Ўзингиз тозалашга уринманг.

Белги → бу нима → ҳозир нима қилиш керак

Агар бўрдоқида энг семиз қўзи ич кетиши ва гандираклашсиз бирдан нобуд бўлса, бу кўпинча атсидоз эмас, балки энтеротоксемия: нега донда энг яхши қўзилар нобуд бўлади ва гуруҳни консентратлардан олдин қандай эмлаш керак.

Донни хавфсиз киритиш: уч кун ўрнига уч ҳафта

Бўрдоқилашнинг асосий қоидаси: рубетс донга 2–3 ҳафта ичида кўникади, уни шошилтириб бўлмайди. 45–55 кг қўчқор учун суткасига 1,2 кг консентратга чиқадиган амалий схема:

Ошириш қадами — тахминан ҳар 3–5 кунда рационнинг 5–10 %и. Бунга ҳеч нарса турмайдиган тўртта қоида қўшилади:

1. Қуруқ ўт-эмни ҳеч қачон олиб ташламанг — узун пояли пичан кавш қайтаришни ушлаб туради, сўлак эса кислотага қарши табиий буфер вазифасини бажаради.
2. Консентратларнинг суткалик меъёрини 2–3 боқишга бўлинг — бир марталик беришда меъёрнинг ярмидан кўпи берилмасин, акс ҳолда ўрганиб қолган рубетс ҳам крахмалнинг зарба билан келишини олади.
3. Қўйларга донни яхшиси бутун ҳолда беринг, ун қилиб майдаламанг: майда майдалаш крахмал парчаланишини тезлаштиради ва атсидоз хавфини оширади.
4. Омбор — қулф остида. Қопларга етиб олган ҳайвон бир ўтиришда ҳалокатли порсияни еб қўяди.

Арпа партиясини алмаштириш ёки маккажўхоридан буғдойга ўтиш ҳам рубетс учун ўзгариш ҳисобланади: бир неча босқич орқага қайтинг ва қайтадан кўтарилиб боринг.

Худди шу уч ҳафта қоидаси нон ва қуруқ нонга ҳам тегишли: улардаги крахмал катта қоринда арпаникидан тезроқ бижғийди. Қўчқорга қанча қуруқ нон бериш мумкинлиги ва қўйларга қандай нон бериб бўлмаслиги қўйларни нон билан боқиш мумкинми деган мақолада кўриб чиқилган.

Калтсий, туз ва сув — учта арзон восита

• Калтсий. Рациондаги беда пичанининг ўзи донга қарши вазн бўлади. Консентратлар кўп бўлса, нисбатни 2:1 ва ундан юқорига қайтариш учун консентратлар массасининг тахминан 1 %и миқдорида озуқабоп бўр ёки оҳактош уни қўшилади.
• Туз. Рационнинг 0,5–1 %и, тошлар билан ҳоллар бўлиб ўтган хўжаликларда эса зоотехниклар буни 3–4 %гача кўтаради: туз ҳайвонларни кўпроқ ичишга мажбур қилади ва сийдикни суюлтиради. Ялаш тузи доим туриши керак. Сувнинг ўзини тузлаб бўлмайди — қўйлар ёмонроқ ича бошлайди ва тескари натижа чиқади.
• Сув. Қуруқ рационда қўй ҳар килограмм қуруқ ем учун 2–3 литр сув ичади, яъни суткасига ўртача 4–8 литр. Сув тоза ва кеча-кундуз эркин бўлиши керак, қишда эса муздек бўлмаслиги керак. Қишда музлаган ёки ифлос нўхта — тошларнинг энг кўп учрайдиган сабаби. Ҳар бир гуруҳга қанча сув кераклиги ва қандай сув қўйлар учун хавфли экани — «Қўйга кунига қанча сув керак» мақоласида.
• Сийдикни нордонлаштириш. Хўжаликда бундай ҳоллар бўлиб ўтган бўлса, рационга аммоний хлорид киритилади — рационнинг тахминан 0,5 %и (кўпи билан 1 %), мақсад — сийдик кислоталилигини 6,5дан пастга тушириш. Дозани ва назоратни ветеринар билан келишинг: бу даволаш чораси, «ҳар эҳтимолга қарши» доимий қўшимча эмас.

Буларнинг барчаси — профилактиканинг энг арзон қисми: 50 бошлик гуруҳга озуқабоп бўр ва минерал премикс сотиб олиш битта нобуд бўлган боқиладиган қўчқордан арзон туради.

Профилактика битта қўчқорга қарши

50 бошлик гуруҳ ва 100 кунлик боқиш учун ҳисоблаймиз. Бўр ва туз бутун давр учун бош бошига тахминан 1,5–2 кг сарфланади. Ҳатто килограммига 3 000 сўмдан ҳисоблаганда ҳам бу бош бошига тахминан 5 000 сўм (≈ 0,4 $), яъни бутун гуруҳ учун 250 минг сўм (≈ 21 $) бўлади.

Битта ҳалок бўлган қўчқор 3 миллион сўм туради. Бутун гуруҳнинг профилактикаси — 250 минг, бу битта йўқотишга қараганда ўн икки баробар арзон.

Яна бир арифметика, у кўпинча унутилади: бу ёзги нархларда беда пичанининг килограмми тахминан 1 100 сўм, арпаники эса — тахминан 3 800 сўм туради. Қуруқ ўт-эм дондан уч баравар арзон. «Дон билан яна бир туртки бериш»га уриниш тўғри рационга қараганда ҳам хавфлироқ, ҳам қимматроқ — озуқаларнинг батафсил таҳлили «Вазн қўшимчаси учун қўчқорларни нима билан боқиш керак» мақоласида бор.

Нималарни ёзиб бориш керак

Иккала касаллик ҳам хотирада қолмайдиган майда-чуйдалар орқали пайқалади: дон меъёри айнан қачон оширилган, қўчқор қайси кундан орқада қола бошлаган, гуруҳдан ким аллақачон касал бўлган. Ҳисобда боқиш бошланган санани ва консентратлар оширилган ҳар бир босқични белгилаб боринг, назорат гуруҳини икки ҳафтада бир тортиб туринг ва барча касалланганларни ёзиб қўйинг. QoyHunterда бу ҳар бир ҳайвон бўйича юритилади, вазн қўшимчаси бўйича орқада қолаётган қўчқор эса бутун гуруҳ оқсашидан олдин кўринади. Подани профилактика қилишнинг умумий қоидалари «Қўй касалликлари: белгилари ва профилактикаси» мақоласида тўпланган.

Бунинг учун ҳеч нарса ўйлаб топиш шарт эмас: консентратлар киритилишини сана бўйича ҳисобга олиш ва назорат гуруҳини тортиш жадвали бир жойда туради, муаммо бошланган босқич эса дарҳол кўринади.

Қисқача

• Рубетс донга 2–3 ҳафта ичида кўникади: қадам ҳар 3–5 кунда рационнинг 5–10 %и, кўпи эмас.
• Қуруқ ўт-эм — доим охурда; консентратларнинг суткалик меъёрини 2–3 марта беришга бўлинг.
• Дон кўпайтирилгандан 12–48 соат кейин емдан бош тортиш, гандираклаш ва суюқ ич кетиш — атсидоз, консентратларни олиб ташланг ва ветеринарни чақиринг.
• Қўчқорча зўриқади ва сийдик чиқара олмайди — тошлар: бир-икки суткадан кейин ёрилиш, ўша куниёқ шифокорга олиб боринг.
• Калтсийнинг фосфорга нисбатини 2:1дан паст бўлмасин: беда, бўр, туз ва кеча-кундуз сув.
• Битта ҳалок бўлган бўрдоқиланаётган ҳайвон тахминан 3 млн сўм (≈ 250 $) туради, 50 бошлик гуруҳнинг профилактикаси — 250 минг.

Минерал қўшимчалар дозасини ва ҳар қандай даволаш схемаларини ўз ветеринарингиз билан келишинг: хўжаликларда рацион, сув ва зотлар ҳар хил, қўшнингизда ишлаган нарса сизда ортиқча бўлиб чиқиши мумкин.