Тўқли танлаш: қайсини қолдириш ва қанчага тушади

Сурувни янгилаш учун тўқли танлаш: 100 совлиққа нечтасини қолдириш, онаси, вазни ва элини бўйича танлаш, 2026-йил ноябрда ўз тўқлингиз ва сотиб олинган совлиқ нархи.

Сурувни янгилаш учун тўқлилар онасидан ажратилганда танланади: онасига, тенгдошлари орасидаги вазнига ва элин, жағ, оёқларининг соғлиғига қараб. 100 та совлиқдан бир йилда 20–25 бош чиқиб кетади, шунинг учун ажратишда 25–30 та тўқли қолдирилади: керагидан чорак кўп, чунки бир қисми урчитиш олдидан танловдан ўтмайди. Ўзингиз ўстирган тўқлининг биринчи қўзилашгача харажати тахминан 2,6 млн сўм (≈ 217 $), 2026-йил кузидаги эълонларда эса ёш совлиқ 3–6,5 млн сўм (≈ 250–540 $) туради.

Қуйида тўқли танлаш қоидалари, 100 та совлиқли сурув учун ҳисоб-китоб ва ўз тўқлингизни сотиб олинган совлиқ билан солиштириш берилган. Нархлар 2026-йил ноябр ҳолатига, Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 7-ноябрдаги курси бўйича — бир доллар 11 987 сўм.

Қўй сурувини янгилаш нима ва уни нега ҳисоблаш керак?

Алмаштиришга қолдириладиган тўқли — брак қилинган ёки нобуд бўлган совлиқ ўрнига хўжайин ўз қўзиларидан олиб қоладиган ёш урғочи қўй. Сурувни янгилаш — бутун бир жараён: кучсиз совлиқларни чиқариш, уларнинг ўрнига ёш қўй ўстириш ва уни урчитиш вақтида сурувга қўшиш.

Беш йилдан кейин сурув кўпроқ қўзи берадими ёки камроқми — буни айнан янгилаш ҳал қилади. Ҳамма тўқлини танламасдан қолдирсангиз, сурувга энг ёмон совлиқларнинг насли киради ва қўзи олиш аста-секин камаяди. Ҳеч бирини қолдирмасангиз, сурув қарийди, ўрнига совлиқни эса қимматроққа ва бегона касаллик юқтириш хавфи билан сотиб олишга тўғри келади.

Сурувдан бир йилда нечта совлиқ чиқиб кетади?

Оддий сурувда йилига 20–25 % совлиқ чиқиб кетади. Асосий қисми — режали брак, 15–20 %: тиши ейилган қари совлиқлар, мастит ўтказган совлиқлар, икки йил кетма-кет қисир қолганлар, оқсоқлар. Яна 3–5 % катта ёшдаги қўйлар нобудига тўғри келади. Британиянинг АҲДБ тармоқ хизмати маълумотига кўра, сурувларда ўртача йилига совлиқларнинг худди шу 20–25 %и алмаштирилади.

Совлиқ сурувда одатда 4–6 марта қўзилайди. 6–7 ёшга бориб курак тишлари тушади ёки ейилади, у ёмон ейди ва семизлигини ушлаб туролмайди, шунинг учун уни гўштга топширишади. Ёшни тишга қараб аниқлаш ва ўз совлиқларингизни қачон алмаштириш ҳақида қўйнинг ёшини тишига қараб аниқлаш мақоласида батафсил ёзилган.

Ҳар кузда қайси совлиқларни брак қилиш керак?

Янгилаш тўқлидан эмас, совлиқдан бошланади. Урчитиш олдидан қилинган кўрик сурувда нечта жой бўшашини ва нечта тўқли кераклигини кўрсатади.

Тишлари бутун, лекин озғин брак совлиқни сотишдан олдин 45–60 кун боқиб олган маъқул: семиз қўйнинг килоси энг юқори нархда кетади. Тиши ейилган совлиқ дарҳол сотилади.

100 та совлиққа нечта тўқли қолдириш керак?

Сурувга 22 та ёш совлиқ қўшиш учун ажратишда тахминан 28 та тўқли қолдириш керак. Фарқ урчитиш олдидан танловга кетади: ҳамма тўқли керакли вазнга етмайди, баъзиларида элин ёки жағ нуқсони чиқади.

100 совлиқдан 110 та қўзи олинадиган, 100 та совлиқли сурув учун ҳисоб:

• тахминан 55 та тўқли туғилади — қўзиларнинг ярми;
• қўзилар нобуди тахминан 9 % бўлса, ажратишгача тахминан 50 таси омон қолади;
• ажратишда энг яхши 28 таси қолдирилади, қолган 22 таси сотилади ёки бўрдоқига қўйилади;
• урчитишгача танловдан 23–24 та тўқли ўтади, биринчи қўзилашдан кейин тахминан 22 таси қолади ва улар чиқиб кетган совлиқлар ўрнини эгаллайди.

Бу ҳисобдаги асосий гап: танлаш имкони фақат қўзи олиш яхши бўлсагина бор. Сурув 100 совлиқдан 85 та қўзи берса, тахминан 42 та тўқли туғилади, ажратишгача 38 таси омон қолади ва уларнинг деярли тўртдан уч қисмини қолдиришга тўғри келади — ҳақиқий танловсиз.

Қайси тўқлиларни насл учун қолдириш керак?

Тўқли онасига, вазнига ва соғлиғига қараб қолдирилади. Ажратиш пайтида ташқи кўриниш алдайди: йирик якка қўзи кўпинча эгизак тўқлидан яхшироқ кўринади, ҳолбуки эгизак қўзилаган совлиқ сурув учун қимматлироқ.

Онасига қараб. Энг яхши тўқлилар ёрдамсиз қўзилаган, қўзиларини ўзи боққан ва мастит бўлмаган совлиқлардан чиқади. Қини чиққан совлиқнинг тўқлиси алмаштиришга қолдирилмайди: ветеринарлар бунга мойиллик наслга ўтиши мумкин деб ҳисоблайди.

Ажратишдаги вазнига қараб. Қўй наслчилиги бўйича тадқиқотларда ажратишдаги тирик вазннинг ирсийланиши тахминан 0,2 деб баҳоланади, яъни оғир тўқлидан кўпинча оғир қўзилар олинади. Бир хил шароитдаги тенгдошларни солиштириш керак: эгизак тўқли ажратишда одатда яккадан 15–20 %, яъни 4–6 кг енгил бўлади, шунинг учун эгизаклар эгизаклар билан солиштирилади.

Эрта туғилганига қараб. Қўзилашнинг биринчи уч ҳафтасида туғилган тўқлилар ноябрга келиб кеч туғилганлардан оғирроқ бўлади ва биринчи урчитиш учун вазнни тезроқ йиғади.

Элини, жағи ва оёғига қараб. Иккита сўрғич, ортиқчаси йўқ, элин юмшоқ, тишлам тўғри (жағ олдинга ҳам, орқага ҳам сурилмаган), оёқлар тик. Нуқсонли тўқлини ҳеч қандай ем тузатмайди.

Кўп қўзилаш (эгизак қўзилашга мойиллик) наслга кучсиз ўтади: унинг ирсийланиши тахминан 0,1 деб баҳоланади. Эгизак тўқли кейинчалик сал кўпроқ эгизак қўзилайди, лекин эгизакка энг кўп урчитиш олдидан бериладиган ем ва совлиқнинг ёши таъсир қилади.

Вазн бўйича танлаш фақат вазн ёзиб борилсагина ишлайди. Тўқлиларни ажратишда ва урчитиш олдидан тортиб, ҳар бир тўқлининг вазн қўшишини солиштириш дафтарда ҳам мумкин, лекин юз бошли сурувда оналари бўйича ёзувлар одатда учинчи йилга бориб йўқолади.

Тўқлиларни қачон танлаш керак?

Тўқлилар уч босқичда танланади ва ҳар босқичда бир қисми чиқарилади.

Иккинчи танлов вазнга таянади. Тўқли ўз зотидаги катта совлиқ вазнининг 65–70 %ига етганда қўчқорга қўшилади: ҳисор зоти учун бу тахминан 55 кг, эдилбой учун тахминан 45 кг. Тўқлиларни ноябргача шу чегарага қандай етказиш тўқлини қайси ёшда урчитиш мақоласида ҳисоблаб берилган.

Ўз тўқлингиз биринчи қўзилашгача қанчага тушади?

Ўзингиз ўстирган тўқлининг биринчи қўзилашгача хўжаликка харажати тахминан 2,6 млн сўм (≈ 217 $). Бу пулнинг катта қисми ем эмас, балки хўжайин тўқлини сотмай қолдиргани учун ололмаган пул.

Тўқлини боқиш харажати катта совлиқникининг тўртдан уч қисми деб олинган: бизнинг қўйни бир йил боқиш ҳисобимизга кўра, катта совлиқ кунига 2 800 сўм туради. Ҳисоб мартда туғилган, июлда онасидан ажратилган ва ноябрда урчитилган тўқли учун: унинг биринчи қўзиси апрелда туғилади.

Агар тўқли 8–10 ойлигида эмас, бир ярим ёшида урчитилса, ҳисобга яна тахминан 240 кунлик боқиш, яъни тахминан 0,5 млн сўм қўшилади ва совлиқ умри давомида бир марта кам қўзилайди.

Сотиб олинган совлиқ қимматроқ. олх.уз сайтидаги 2026-йил октябр — ноябр бошидаги эълонларга кўра, ёш совлиқ бошига 3–6,5 млн сўм (≈ 250–540 $) туради, бўғози бундан ҳам қиммат. Нархга йўл харажати ва 30 кунлик карантин (брутселлёзга қон таҳлили, қўтирга қарши ишлов) қўшилади, шунда ҳам сурувга касаллик олиб келиш хавфи қолади. 22 та совлиқни бошига 4 млн сўмдан сотиб олиб алмаштирсангиз, бу ўз тўқлиларингизни ўстиришдан тахминан 30 млн сўм (≈ 2 560 $) қимматга тушади.

Барибир икки ҳолатда сотиб олган маъқул: сурув энди тузилаётганда ва бошқа линиядаги яхши совлиқлар орқали янги қон қўшмоқчи бўлганда. Бундай пайтда сотувдаги совлиқ ва тўқлиларни урчитиш мавсумидан олдинроқ кўриб чиқиб, карантинга вақт қолдириб сотиб олиш қулай.

Ўз тўқлиларингизни қайси қўчқорга қўшиш керак?

Ўз қўчқорингиздан бўлган тўқлини ўша қўчқорнинг ўзига қўшиб бўлмайди. Ота билан қизини чатиштириш 25 % қариндошлик (инбридинг) коеффитсиентини беради, яқин қариндошлардан бўлган қўзилар ёмонроқ яшайди ва секинроқ ўсади.

Эрта урчитишда бу тўқли туғилганидан бир йил ўтиб содир бўлади, шунинг учун олдиндан ҳал қилиш керак. Учта йўл бор:

• алмаштиришга қолдирилган тўқлиларни алоҳида гуруҳ қилиб, бошқа қўчқор билан урчитиш;
• наслдор қўчқорни ҳар икки мавсумда алмаштириш;
• қўчқорни бир мавсумга қариндош бўлмаган сурувли қўшнидан олиб туриш.

Тўқли кимдан эканини билиш учун ота ва онаси қўзилаш пайтида ёзиб қўйилади. Дафтарда бу ҳар бир қўзи учун битта қатор, насл-насабли ҳайвон карточкасида эса ота ва она ўз карточкаларига боғланган: тўқли қайси совлиқдан экани ва у совлиқ қандай қўзилагани кўриниб туради.

Сурувни янгилаш ҳисобини қандай юритиш керак?

Сурувни янгилаш ҳар бир совлиқ бўйича учта ёзувга таянади: нечта қўзи берди, нечтасини боқиб ўстирди ва нима билан касалланди. Уларсиз тўқлини «онасига қараб» танлаш кўз чамасига танлашга айланади.

30–40 совлиқли сурувга дафтар етади: ҳар бир совлиққа битта саҳифа, тўқлининг биркаси онасининг биркаси ёнига ёзилади. 100 ва ундан кўп бошли сурувда ёзувлар йўқола бошлайди, шунда тўқлининг биркасидан онасини дарҳол кўрсатадиган дастур қулайроқ.

Кўп бериладиган саволлар

100 та совлиққа нечта тўқли қолдириш керак?

100 та совлиққа ажратишда 25–30 та тўқли қолдирилади. Сурувдан бир йилда нобуд бўлганлари билан бирга 20–25 та совлиқ чиқиб кетади, қолдирилган тўқлиларнинг тахминан 20 %и эса урчитиш олдидан ва биринчи қўзилашдан кейин вазни, соғлиғи ва сути бўйича чиқарилади. Шунинг учун тўқли алмаштириладиган совлиқлар сонидан чорак кўп қолдирилади.

Қайси тўқлиларни насл учун қолдириш, қайсиларини сотиш керак?

Насл учун ёрдамсиз қўзилаган, қўзиларини боққан ва мастит бўлмаган совлиқларнинг тўқлилари қолдирилади: ажратишда тенгдошлари орасида вазни яхши, тишлами тўғри, иккита сўрғичли ва оёқлари тик тўқлилар. Майда, кеч туғилган, элини ёки жағида нуқсони бор тўқлилар ҳамда қини чиққан совлиқларнинг тўқлилари сотилади.

Қайси бири фойдалироқ: ўз тўқлингизни ўстиришми ёки совлиқ сотиб олишми?

Ўзингиз ўстирган тўқлининг биринчи қўзилашгача харажати 2026-йил ноябр нархларида тахминан 2,6 млн сўм (≈ 217 $), бунга унинг ажратишдаги сотилмаган қиймати ҳам киради. 2026-йил кузидаги эълонларда ёш совлиқ 3–6,5 млн сўм (≈ 250–540 $) туради, устига карантин ва касаллик хавфи қўшилади. Сурув энди тузилаётганда ёки янги қон керак бўлганда сотиб олиш фойдали.

Тўқлини ўз отасига қўшса бўладими?

Йўқ. Ота билан қизини чатиштириш 25 % инбридинг беради, бундай қўзилар ёмонроқ яшайди ва секинроқ ўсади. Алмаштиришга қолдирилган тўқлилар бошқа қўчқор билан урчитилади ёки наслдор қўчқор ҳар икки мавсумда алмаштирилади.

Совлиқни неча ёшда брак қилиш керак?

Одатда 6–7 ёшда, курак тишлари тушиб кетганда ёки ейилганда ва совлиқ семизлигини ушлаб туролмай қолганда. Мастит, доимий оқсоқлик, қин чиқиши бўлган ва икки йил кетма-кет қисир қолган совлиқлар бундан олдинроқ чиқарилади.