Тукумга токту тандоо: канчасын калтыруу, баасы канча

100 соолукка канча токту калтыруу, энесине, салмагына жана желинине карап кантип тандоо, өз токтусу менен сатып алган соолуктун баасы — 2026-ж. ноябрь.

Жаңылоого калтырылуучу токтуларды козу ажыратканда тандашат: энесине, курдаштарынын арасындагы салмагына, желининин, жаагынын жана буттарынын ден соолугуна карап. 100 соолуктан жылына 20–25 баш чыгып калат, ошондуктан козу ажыратканда 25–30 токту калтырышат: керектүүдөн төрттөн бир бөлүгүнө көп, анткени айрымдары куутка чейин тандоодон өтпөй калат. Өз токтусу биринчи төлдөөгө чейин болжол менен 2,6 млн сумга (≈ 217 $) түшөт, ал эми 2026-жылдын күзүндөгү жарыялар боюнча жаш соолук 3–6,5 млн сум (≈ 250–540 $) турат.

Төмөндө токтуларды тандоонун эрежелери, 100 соолуктуу короонун эсеби жана өз токтусун сатып алган соолук менен салыштыруу берилет. Баалар 2026-жылдын ноябрына карата, Өзбекстан Борбордук банкынын 2026-жылдын 7-ноябрындагы курсу — бир долларга 11 987 сум.

Кой тобун жаңылоо деген эмне жана аны эмнеге эсептөө керек?

Жаңылоого калтырылган токту — бракка чыгарылган же өлгөн соолуктун ордуна чарба өз төлүнөн калтырган жаш кой. Кой тобун жаңылоо — бүт айлампа: начар соолуктарды бракка чыгаруу, ордуна жаш токту өстүрүү жана аны куутка чейин кой тобуна кошуу.

Беш жылдан кийин короо көбүрөөк козу береби же азыраакпы — ушул жаңылоого жараша болот. Бардык токтуларды тандабай калтырса, короого эң начар соолуктардын токтулары кошулуп, козу алуу акырындап азаят. Бирин да калтырбаса, кой тобу карыйт, ал эми ордуна койду кымбатыраак жана бөтөн оору жуктуруп алуу коркунучу менен сатып алууга туура келет.

Бир жылда короодон канча соолук чыгып калат?

Кадимки короодо бир жылда соолуктардын 20–25 % чыгып калат. Көбү — пландуу бракка чыгаруу, 15–20 %: тиши жешилген кары соолуктар, мастит менен ооругандар, катары менен экинчи жыл кысыр калгандар, аксактар. Дагы 3–5 % — чоң койлордун кырылышы. Британиянын AHDB тармактык кызматынын маалыматы боюнча, кой чарбалары орто эсеп менен жылына ошол эле 20–25 % соолукту алмаштырат.

Соолук адатта 4–6 жолу төлдөйт. 6–7 жашка келгенде кескич тиштери түшүп же жешилип, начар жейт, кунардуулугун кармай албай калат, ошондуктан аны этке тапшырышат. Тишине карап жашын кантип аныктоо жана өз соолуктарын качан алмаштыруу керектиги тишине карап койдун жашын аныктоо макаласында кеңири жазылган.

Күз сайын кайсы соолуктарды бракка чыгаруу керек?

Жаңылоо токтулардан эмес, соолуктардан башталат. Куутка чейин караганда короодо канча орун бошоору жана канча токту керек экени билинет.

Тиши бүтүн, бирок арык соолукту бракка чыгарганда сатардан мурун 45–60 күн бордоп алган жакшы: кунардуу кой килограммы эң жогорку баада өтөт. Тиши жешилген соолукту дароо сатышат.

100 соолукка канча токту жаңылоого калтыруу керек?

Короого 22 жаш соолук кошуу үчүн козу ажыратканда болжол менен 28 токту калтыруу керек. Айырма куутка чейинки тандоого кетет: бардык токту керектүү салмакка жете бербейт, айрымдарынын желининен же жаагынан кемчилик чыгат.

100 соолуктан 110 козу алган, 100 соолуктуу короонун эсеби:

• болжол менен 55 токту туулат — төлдүн жарымы;
• козулардын кырылышы 9 % болсо, козу ажыраткыча болжол менен 50 аман калат;
• козу ажыратканда 28 мыктысын калтырышат, калган 22син сатышат же бордоого коюшат;
• куутка чейин тандоодон 23–24 токту өтөт, биринчи төлдөөдөн кийин болжол менен 22 калат, ушулар чыгып калган соолуктардын ордун толтурат.

Бул эсептин негизгиси: тандай турганга токту козу көп алынганда гана болот. Эгер короо 100 соолуктан 85 козу берсе, болжол менен 42 токту туулат, козу ажыраткыча 38 аман калат, алардын дээрлик төрттөн үчүн тандабай эле калтырууга туура келет.

Тукумга кандай токтуларды калтыруу керек?

Токтуну жаңылоого энесине, салмагына жана ден соолугуна карап калтырышат. Козу ажыратканда сырткы көрүнүшү алдайт: жалгыз туулган ири козу көп учурда эгизден чыккан токтудан жакшы көрүнөт, бирок эгиз тууган соолук короо үчүн баалуураак.

Энесине карап. Эң жакшы токтулар жардамсыз төлдөгөн, козуларын өзү эмизип чоңойткон жана мастит менен ооруган эмес соолуктардан чыгат. Кыны түшкөн соолуктун токтусун жаңылоого калтырышпайт: ветеринарлардын пикири боюнча, мындай кемчилик тукум куучулук менен өтүшү мүмкүн.

Козу ажыратканда салмагына карап. Койлор боюнча селекциялык изилдөөлөрдө козу ажыраткандагы тирүүлөй салмактын тукум куучулугу болжол менен 0,2 деп бааланат, башкача айтканда, оор токту көбүнчө оор козу берет. Курдаштарын бирдей шартта салыштыруу керек: эгизден чыккан токту козу ажыратканда жалгыз туулгандан адатта 15–20 %, башкача айтканда 4–6 кг жеңил болот, ошондуктан эгиздерди эгиздер менен салыштырышат.

Эрте туулганына карап. Төлдөөнүн алгачкы үч жумасында туулган токтулар ноябрга карата кеч туулгандардан оор болот жана биринчи куутка керектүү салмакты тезирээк алат.

Желинине, жаагына жана буттарына карап. Эки эмчек, ашыкча эмчеги жок, жумшак желин, жаагы туура тиштеген (алдыңкы же арткы жаагы чыгып калбаган), түз буттар. Кемчилиги бар токтуну эч кандай тоют оңдобойт.

Көп козулоо (эгиз туудуруу касиети) тукум куучулук менен начар өтөт: анын тукум куучулугу болжол менен 0,1 деп бааланат. Эгизден чыккан токту эгизди бир аз көбүрөөк тууйт, бирок эгиз көбүнчө куутка чейинки тоютка жана соолуктун жашына жараша болот.

Салмак жазылып турганда гана салмагына карап тандоого болот. Токтуларды козу ажыратканда жана куутка чейин таразага тартып, ар бир токтунун салмак кошушун салыштырууга дептерге жазса да болот, бирок жүз баш короодо соолуктар боюнча жазуулар көбүнчө үчүнчү жылы жоголуп кетет.

Жаңылоого токтуларды качан тандоо керек?

Токтулар үч жолу тандалат, ар сайын бир бөлүгү чыгып калат.

Экинчи тандоо салмакка таянат. Токту өз тукумундагы чоң соолуктун салмагынын 65–70 %ын алганда куутка кошушат: гиссар кою үчүн бул болжол менен 55 кг, эдилбай кою үчүн болжол менен 45 кг. Токтуларды ноябрга чейин бул салмакка кантип жеткирүү керектиги токтуну кайсы жашта куутка кошуу макаласында эсептелген.

Өз токтусу биринчи төлдөөгө чейин канчага турат?

Өз токтусу биринчи төлдөөгө чейин чарбага болжол менен 2,6 млн сум (≈ 217 $) турат. Бул сумманын көбү тоют эмес: ээси токтуну сатпай, өзүнө калтыргандыктан колго тийбей калган акча.

Токтуну багуу бойго жеткен соолукка кеткен чыгымдын төрттөн үч бөлүгү деп эсептелди: биздин бир кой жылына канчага турат деген эсебибиз боюнча бойго жеткен соолук күнүнө 2 800 сум турат. Эсеп мартта туулган, июлда энесинен ажыратылган жана ноябрда куутка кошулган токту үчүн: ал биринчи козусун апрелде тууйт.

Эгер токтуну 8–10 айлыгында эмес, бир жарым жашында куутка кошсо, эсепке дагы 240 күндөй багуу, болжол менен 0,5 млн сум, кошулат, ал эми соолуктун өмүрүндө бир төлдөө азаят.

Сатып алып алмаштыруу кымбатка турат. 2026-жылдын октябрь — ноябрь башындагы olx.uz жарыялары боюнча жаш соолук башы 3–6,5 млн сумдан (≈ 250–540 $) сатылат, бооз кой андан да кымбат. Баасына жол чыгымы жана 30 күндүк карантин кошулат: бруцеллезго кан анализи, котурга каршы дарылоо. Ошондо да отарга оору алып келүү коркунучу калат. Эгер 22 соолуктун ордуна 4 млн сумдан сатып алса, өз токтуларын өстүргөндөн болжол менен 30 млн сум (≈ 2 560 $) кымбат чыгат.

Бирок эки учурда сатып алган туура: отар жаңыдан түзүлүп жатканда жана башка линиядагы жакшы соолуктар аркылуу жаңы кан кошуу керек болгондо. Ошондо соолук жана токту сатылат деген жарыяларды куут мезгилинен мурун карап, карантинге убакыт калтырып сатып алган ыңгайлуу.

Өз токтуларын кайсы кочкорго кошуу керек?

Өз кочкорунан туулган токтуларды ошол эле кочкорго кошууга болбойт. Атасы менен кызын кошкондо инбридинг коэффициенти 25 % болот, ал эми жакын туугандан туулган козулар начар аман калат жана жай өсөт.

Эрте куутка кошсо, бул токту туулгандан бир жыл өтпөй эле келип чыгат, ошондуктан алдын ала чечүү керек. Үч жол бар:

• жаңылоого калтырылган токтуларды өзүнчө топ кылып, башка кочкорго кошуу;
• асыл кочкорду ар эки сезондо алмаштыруу;
• тукуму башка отары бар кошунадан кочкорду бир сезонго алуу.

Токту кимден экенин билүү үчүн төлдөгөндө атасын жана энесин жазып коюшат. Дептерде бул ар бир козуга бир сап, ал эми тукум теги бар мал карточкасында атасы менен энесинин өз карточкаларына шилтеме бар, токту кайсы соолуктан экени жана ал кандай төлдөгөнү көрүнүп турат.

Кой отарын жаңылоону кантип эсепке алуу керек?

Отарды жаңылоо ар бир соолук боюнча үч жазууга таянат: канча козу тууду, канчасын чоңойтту жана эмне менен ооруду. Алар жок болсо, токтуларды «энесине карап» тандоо көз менен тандоого айланат.

30–40 соолугу бар отарга дептер жетет: ар бир соолукка бир барак, токтунун биркасы энесинин биркасынын жанына жазылат. 100 баш жана андан көп отарда жазуулар жоголо баштайт, ошондо токтунун биркасы боюнча энеси дароо көрүнгөн программа ыңгайлуураак.

Көп берилүүчү суроолор

100 соолукка канча токту калтыруу керек?

100 соолукка козу ажыратканда 25–30 токту калтырышат. Отардан бир жылда өлгөнү менен кошо 20–25 соолук чыгат, ал эми калтырылган токтулардын 20 %га жакыны куутка чейин жана биринчи төлдөөдөн кийин салмагы, ден соолугу жана сүттүүлүгү боюнча бракка чыгат. Ошондуктан токтуну алмаштыра турган соолуктан төрттөн бирге көп калтырышат.

Тукумга кайсы токтуларды калтырып, кайсыларын сатуу керек?

Тукумга жардамсыз төлдөгөн, козуларын чоңойткон жана мастит менен ооруబаган соолуктардын токтуларын калтырышат. Алар козу ажыратканда курбуларынан салмагы жакшы, тиши туура, эки эмчектүү жана буттары түз болушу керек. Майдаларын, кеч туулгандарын, желини же жаагы кемтиктерин, ошондой эле кыны түшүп калган соолуктардын токтуларын сатышат.

Эмнеси пайдалуу: өз токтусун өстүрүүбү же соолук сатып алуубу?

Өз токтусу биринчи төлдөөгө чейин 2026-жылдын ноябрындагы баа менен болжол менен 2,6 млн сум (≈ 217 $) турат, ага козу ажыратканда сатылбай калган баасы да кирет. 2026-жылдын күзүндөгү жарыялар боюнча жаш соолук 3–6,5 млн сум (≈ 250–540 $) турат, үстүнө карантин жана оору жуктуруу коркунучу кошулат. Отар жаңыдан түзүлүп жатканда же жаңы кан керек болгондо сатып алган пайдалуу.

Токтуну өз атасына кошууга болобу?

Жок. Атасы менен кызын кошкондо инбридинг 25 % болот, мындай козулар начар аман калат жана жай өсөт. Жаңылоого калтырылган токтуларды башка кочкорго кошушат же кочкорду ар эки сезондо алмаштырышат.

Соолукту канча жашта бракка чыгаруу керек?

Көбүнчө 6–7 жашта, кесүүчү тиштери түшүп же жешилип, соолук кунардуулугун кармай албай калганда. Мастити бар, дайыма аксаган, кыны түшкөн жана экинчи жыл катары менен кысыр калган соолуктарды эртерээк бракка чыгарышат.