Toʻqli tanlash: qaysini qoldirish va qanchaga tushadi

Suruvni yangilash uchun toʻqli tanlash: 100 sovliqqa nechtasini qoldirish, onasi, vazni va elini boʻyicha tanlash, 2026-yil noyabrda oʻz toʻqlingiz va sotib olingan sovliq narxi.

Suruvni yangilash uchun toʻqlilar onasidan ajratilganda tanlanadi: onasiga, tengdoshlari orasidagi vazniga va elin, jagʻ, oyoqlarining sogʻligʻiga qarab. 100 ta sovliqdan bir yilda 20–25 bosh chiqib ketadi, shuning uchun ajratishda 25–30 ta toʻqli qoldiriladi: keragidan chorak koʻp, chunki bir qismi urchitish oldidan tanlovdan oʻtmaydi. Oʻzingiz oʻstirgan toʻqlining birinchi qoʻzilashgacha xarajati taxminan 2,6 mln soʻm (≈ 217 $), 2026-yil kuzidagi eʼlonlarda esa yosh sovliq 3–6,5 mln soʻm (≈ 250–540 $) turadi.

Quyida toʻqli tanlash qoidalari, 100 ta sovliqli suruv uchun hisob-kitob va oʻz toʻqlingizni sotib olingan sovliq bilan solishtirish berilgan. Narxlar 2026-yil noyabr holatiga, Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 7-noyabrdagi kursi boʻyicha — bir dollar 11 987 soʻm.

Qoʻy suruvini yangilash nima va uni nega hisoblash kerak?

Almashtirishga qoldiriladigan toʻqli — brak qilingan yoki nobud boʻlgan sovliq oʻrniga xoʻjayin oʻz qoʻzilaridan olib qoladigan yosh urgʻochi qoʻy. Suruvni yangilash — butun bir jarayon: kuchsiz sovliqlarni chiqarish, ularning oʻrniga yosh qoʻy oʻstirish va uni urchitish vaqtida suruvga qoʻshish.

Besh yildan keyin suruv koʻproq qoʻzi beradimi yoki kamroqmi — buni aynan yangilash hal qiladi. Hamma toʻqlini tanlamasdan qoldirsangiz, suruvga eng yomon sovliqlarning nasli kiradi va qoʻzi olish asta-sekin kamayadi. Hech birini qoldirmasangiz, suruv qariydi, oʻrniga sovliqni esa qimmatroqqa va begona kasallik yuqtirish xavfi bilan sotib olishga toʻgʻri keladi.

Suruvdan bir yilda nechta sovliq chiqib ketadi?

Oddiy suruvda yiliga 20–25 % sovliq chiqib ketadi. Asosiy qismi — rejali brak, 15–20 %: tishi yeyilgan qari sovliqlar, mastit oʻtkazgan sovliqlar, ikki yil ketma-ket qisir qolganlar, oqsoqlar. Yana 3–5 % katta yoshdagi qoʻylar nobudiga toʻgʻri keladi. Britaniyaning AHDB tarmoq xizmati maʼlumotiga koʻra, suruvlarda oʻrtacha yiliga sovliqlarning xuddi shu 20–25 %i almashtiriladi.

Sovliq suruvda odatda 4–6 marta qoʻzilaydi. 6–7 yoshga borib kurak tishlari tushadi yoki yeyiladi, u yomon yeydi va semizligini ushlab turolmaydi, shuning uchun uni goʻshtga topshirishadi. Yoshni tishga qarab aniqlash va oʻz sovliqlaringizni qachon almashtirish haqida qoʻyning yoshini tishiga qarab aniqlash maqolasida batafsil yozilgan.

Har kuzda qaysi sovliqlarni brak qilish kerak?

Yangilash toʻqlidan emas, sovliqdan boshlanadi. Urchitish oldidan qilingan koʻrik suruvda nechta joy boʻshashini va nechta toʻqli kerakligini koʻrsatadi.

Tishlari butun, lekin ozgʻin brak sovliqni sotishdan oldin 45–60 kun boqib olgan maʼqul: semiz qoʻyning kilosi eng yuqori narxda ketadi. Tishi yeyilgan sovliq darhol sotiladi.

100 ta sovliqqa nechta toʻqli qoldirish kerak?

Suruvga 22 ta yosh sovliq qoʻshish uchun ajratishda taxminan 28 ta toʻqli qoldirish kerak. Farq urchitish oldidan tanlovga ketadi: hamma toʻqli kerakli vaznga yetmaydi, baʼzilarida elin yoki jagʻ nuqsoni chiqadi.

100 sovliqdan 110 ta qoʻzi olinadigan, 100 ta sovliqli suruv uchun hisob:

• taxminan 55 ta toʻqli tugʻiladi — qoʻzilarning yarmi;
• qoʻzilar nobudi taxminan 9 % boʻlsa, ajratishgacha taxminan 50 tasi omon qoladi;
• ajratishda eng yaxshi 28 tasi qoldiriladi, qolgan 22 tasi sotiladi yoki boʻrdoqiga qoʻyiladi;
• urchitishgacha tanlovdan 23–24 ta toʻqli oʻtadi, birinchi qoʻzilashdan keyin taxminan 22 tasi qoladi va ular chiqib ketgan sovliqlar oʻrnini egallaydi.

Bu hisobdagi asosiy gap: tanlash imkoni faqat qoʻzi olish yaxshi boʻlsagina bor. Suruv 100 sovliqdan 85 ta qoʻzi bersa, taxminan 42 ta toʻqli tugʻiladi, ajratishgacha 38 tasi omon qoladi va ularning deyarli toʻrtdan uch qismini qoldirishga toʻgʻri keladi — haqiqiy tanlovsiz.

Qaysi toʻqlilarni nasl uchun qoldirish kerak?

Toʻqli onasiga, vazniga va sogʻligʻiga qarab qoldiriladi. Ajratish paytida tashqi koʻrinish aldaydi: yirik yakka qoʻzi koʻpincha egizak toʻqlidan yaxshiroq koʻrinadi, holbuki egizak qoʻzilagan sovliq suruv uchun qimmatliroq.

Onasiga qarab. Eng yaxshi toʻqlilar yordamsiz qoʻzilagan, qoʻzilarini oʻzi boqqan va mastit boʻlmagan sovliqlardan chiqadi. Qini chiqqan sovliqning toʻqlisi almashtirishga qoldirilmaydi: veterinarlar bunga moyillik naslga oʻtishi mumkin deb hisoblaydi.

Ajratishdagi vazniga qarab. Qoʻy naslchiligi boʻyicha tadqiqotlarda ajratishdagi tirik vaznning irsiylanishi taxminan 0,2 deb baholanadi, yaʼni ogʻir toʻqlidan koʻpincha ogʻir qoʻzilar olinadi. Bir xil sharoitdagi tengdoshlarni solishtirish kerak: egizak toʻqli ajratishda odatda yakkadan 15–20 %, yaʼni 4–6 kg yengil boʻladi, shuning uchun egizaklar egizaklar bilan solishtiriladi.

Erta tugʻilganiga qarab. Qoʻzilashning birinchi uch haftasida tugʻilgan toʻqlilar noyabrga kelib kech tugʻilganlardan ogʻirroq boʻladi va birinchi urchitish uchun vaznni tezroq yigʻadi.

Elini, jagʻi va oyogʻiga qarab. Ikkita soʻrgʻich, ortiqchasi yoʻq, elin yumshoq, tishlam toʻgʻri (jagʻ oldinga ham, orqaga ham surilmagan), oyoqlar tik. Nuqsonli toʻqlini hech qanday yem tuzatmaydi.

Koʻp qoʻzilash (egizak qoʻzilashga moyillik) naslga kuchsiz oʻtadi: uning irsiylanishi taxminan 0,1 deb baholanadi. Egizak toʻqli keyinchalik sal koʻproq egizak qoʻzilaydi, lekin egizakka eng koʻp urchitish oldidan beriladigan yem va sovliqning yoshi taʼsir qiladi.

Vazn boʻyicha tanlash faqat vazn yozib borilsagina ishlaydi. Toʻqlilarni ajratishda va urchitish oldidan tortib, har bir toʻqlining vazn qoʻshishini solishtirish daftarda ham mumkin, lekin yuz boshli suruvda onalari boʻyicha yozuvlar odatda uchinchi yilga borib yoʻqoladi.

Toʻqlilarni qachon tanlash kerak?

Toʻqlilar uch bosqichda tanlanadi va har bosqichda bir qismi chiqariladi.

Ikkinchi tanlov vaznga tayanadi. Toʻqli oʻz zotidagi katta sovliq vaznining 65–70 %iga yetganda qoʻchqorga qoʻshiladi: hisor zoti uchun bu taxminan 55 kg, edilboy uchun taxminan 45 kg. Toʻqlilarni noyabrgacha shu chegaraga qanday yetkazish toʻqlini qaysi yoshda urchitish maqolasida hisoblab berilgan.

Oʻz toʻqlingiz birinchi qoʻzilashgacha qanchaga tushadi?

Oʻzingiz oʻstirgan toʻqlining birinchi qoʻzilashgacha xoʻjalikka xarajati taxminan 2,6 mln soʻm (≈ 217 $). Bu pulning katta qismi yem emas, balki xoʻjayin toʻqlini sotmay qoldirgani uchun ololmagan pul.

Toʻqlini boqish xarajati katta sovliqnikining toʻrtdan uch qismi deb olingan: bizning qoʻyni bir yil boqish hisobimizga koʻra, katta sovliq kuniga 2 800 soʻm turadi. Hisob martda tugʻilgan, iyulda onasidan ajratilgan va noyabrda urchitilgan toʻqli uchun: uning birinchi qoʻzisi aprelda tugʻiladi.

Agar toʻqli 8–10 oyligida emas, bir yarim yoshida urchitilsa, hisobga yana taxminan 240 kunlik boqish, yaʼni taxminan 0,5 mln soʻm qoʻshiladi va sovliq umri davomida bir marta kam qoʻzilaydi.

Sotib olingan sovliq qimmatroq. olx.uz saytidagi 2026-yil oktyabr — noyabr boshidagi eʼlonlarga koʻra, yosh sovliq boshiga 3–6,5 mln soʻm (≈ 250–540 $) turadi, boʻgʻozi bundan ham qimmat. Narxga yoʻl xarajati va 30 kunlik karantin (brutsellyozga qon tahlili, qoʻtirga qarshi ishlov) qoʻshiladi, shunda ham suruvga kasallik olib kelish xavfi qoladi. 22 ta sovliqni boshiga 4 mln soʻmdan sotib olib almashtirsangiz, bu oʻz toʻqlilaringizni oʻstirishdan taxminan 30 mln soʻm (≈ 2 560 $) qimmatga tushadi.

Baribir ikki holatda sotib olgan maʼqul: suruv endi tuzilayotganda va boshqa liniyadagi yaxshi sovliqlar orqali yangi qon qoʻshmoqchi boʻlganda. Bunday paytda sotuvdagi sovliq va toʻqlilarni urchitish mavsumidan oldinroq koʻrib chiqib, karantinga vaqt qoldirib sotib olish qulay.

Oʻz toʻqlilaringizni qaysi qoʻchqorga qoʻshish kerak?

Oʻz qoʻchqoringizdan boʻlgan toʻqlini oʻsha qoʻchqorning oʻziga qoʻshib boʻlmaydi. Ota bilan qizini chatishtirish 25 % qarindoshlik (inbriding) koeffitsientini beradi, yaqin qarindoshlardan boʻlgan qoʻzilar yomonroq yashaydi va sekinroq oʻsadi.

Erta urchitishda bu toʻqli tugʻilganidan bir yil oʻtib sodir boʻladi, shuning uchun oldindan hal qilish kerak. Uchta yoʻl bor:

• almashtirishga qoldirilgan toʻqlilarni alohida guruh qilib, boshqa qoʻchqor bilan urchitish;
• nasldor qoʻchqorni har ikki mavsumda almashtirish;
• qoʻchqorni bir mavsumga qarindosh boʻlmagan suruvli qoʻshnidan olib turish.

Toʻqli kimdan ekanini bilish uchun ota va onasi qoʻzilash paytida yozib qoʻyiladi. Daftarda bu har bir qoʻzi uchun bitta qator, nasl-nasabli hayvon kartochkasida esa ota va ona oʻz kartochkalariga bogʻlangan: toʻqli qaysi sovliqdan ekani va u sovliq qanday qoʻzilagani koʻrinib turadi.

Suruvni yangilash hisobini qanday yuritish kerak?

Suruvni yangilash har bir sovliq boʻyicha uchta yozuvga tayanadi: nechta qoʻzi berdi, nechtasini boqib oʻstirdi va nima bilan kasallandi. Ularsiz toʻqlini «onasiga qarab» tanlash koʻz chamasiga tanlashga aylanadi.

30–40 sovliqli suruvga daftar yetadi: har bir sovliqqa bitta sahifa, toʻqlining birkasi onasining birkasi yoniga yoziladi. 100 va undan koʻp boshli suruvda yozuvlar yoʻqola boshlaydi, shunda toʻqlining birkasidan onasini darhol koʻrsatadigan dastur qulayroq.

Ko'p beriladigan savollar

100 ta sovliqqa nechta toʻqli qoldirish kerak?

100 ta sovliqqa ajratishda 25–30 ta toʻqli qoldiriladi. Suruvdan bir yilda nobud boʻlganlari bilan birga 20–25 ta sovliq chiqib ketadi, qoldirilgan toʻqlilarning taxminan 20 %i esa urchitish oldidan va birinchi qoʻzilashdan keyin vazni, sogʻligʻi va suti boʻyicha chiqariladi. Shuning uchun toʻqli almashtiriladigan sovliqlar sonidan chorak koʻp qoldiriladi.

Qaysi toʻqlilarni nasl uchun qoldirish, qaysilarini sotish kerak?

Nasl uchun yordamsiz qoʻzilagan, qoʻzilarini boqqan va mastit boʻlmagan sovliqlarning toʻqlilari qoldiriladi: ajratishda tengdoshlari orasida vazni yaxshi, tishlami toʻgʻri, ikkita soʻrgʻichli va oyoqlari tik toʻqlilar. Mayda, kech tugʻilgan, elini yoki jagʻida nuqsoni bor toʻqlilar hamda qini chiqqan sovliqlarning toʻqlilari sotiladi.

Qaysi biri foydaliroq: oʻz toʻqlingizni oʻstirishmi yoki sovliq sotib olishmi?

Oʻzingiz oʻstirgan toʻqlining birinchi qoʻzilashgacha xarajati 2026-yil noyabr narxlarida taxminan 2,6 mln soʻm (≈ 217 $), bunga uning ajratishdagi sotilmagan qiymati ham kiradi. 2026-yil kuzidagi eʼlonlarda yosh sovliq 3–6,5 mln soʻm (≈ 250–540 $) turadi, ustiga karantin va kasallik xavfi qoʻshiladi. Suruv endi tuzilayotganda yoki yangi qon kerak boʻlganda sotib olish foydali.

Toʻqlini oʻz otasiga qoʻshsa boʻladimi?

Yoʻq. Ota bilan qizini chatishtirish 25 % inbriding beradi, bunday qoʻzilar yomonroq yashaydi va sekinroq oʻsadi. Almashtirishga qoldirilgan toʻqlilar boshqa qoʻchqor bilan urchitiladi yoki nasldor qoʻchqor har ikki mavsumda almashtiriladi.

Sovliqni necha yoshda brak qilish kerak?

Odatda 6–7 yoshda, kurak tishlari tushib ketganda yoki yeyilganda va sovliq semizligini ushlab turolmay qolganda. Mastit, doimiy oqsoqlik, qin chiqishi boʻlgan va ikki yil ketma-ket qisir qolgan sovliqlar bundan oldinroq chiqariladi.