Қўзиларда пневмония: ёш мол кузда нега йўталади ва бу сурувга қанча туради

Қўзилар қўйхонага ўтказилган, ташилган ёки ажратилгандан кейинги дастлабки ҳафталарда йўтала бошлайди — бу пастереллёз пневмонияси: ҳарорат меъёрдаги 38,3–39,9 °C ўрнига 40,5 °C дан ошади, нафас сезиларли тезлашади, иштаҳа йўталдан олдин йўқолади. Уни ўпка гижжаларидан қандай фарқлаш, биринчи суткада нима қилиш керак ва нега юз бош ажратилган қўзида касалликнинг авж олиши хўжаликка 6,26 млн сўмга тушади.

Қўзиларда пневмония ёш молни бир гуруҳга тўплаган дастлабки ҳафталарда бошланади: яйловдан қайтариб қўйхонага қўйилганда, ташилганда, бўрдоқига сотиб олинганда ёки онасидан ажратилганда. Қўзи сурувдан орқада қолади, бўйнини чўзиб туради, тез ва зўриқиб нафас олади, ректал ҳарорати 40,5 °C дан юқори бўлади. Бу — ўткир пастереллёз пневмонияси, ва ҳисоб соатларга боради: даволаш қанча кеч бошланса, ҳайвонни йўқотиш хавфи шунча юқори, ўткир шакли эса баъзан белгилар аниқ кўринмасданоқ ўлдиради. Ҳароратсиз йўтал эса деярли ҳар доим бошқа нарса: кўпинча ўпка гижжалари, ва у ерда антибиотик фойдасиз.

Қуйида — оғилда беш дақиқада иккисини бир-биридан қандай ажратиш, биринчи суткада нима қилиш керак ва юзта ажратилган қўзига кузги касаллик авж олиши қанча сўмга тушиши ҳақида. Ҳисоб-китоблар 2026-йил сентябр нархларига асосланган, Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 9-сентябрдаги курси — 11 813 сўм/доллар.

Нега қўзилар айнан кузда йўталади

Пастереллёз пневмонияси — Маннҳеимиа ҳаемолйтиcа, Биберстеиниа треҳалоси ва Пастеурелла мултоcида бактериялари қўзғатадиган ўткир ўпка яллиғланиши. Улар соғлом қўйнинг бурун-томоқ бўшлиғида яшайди ва фақат организм заифлашганда хавфли бўлиб қолади: ўзларича касалликни бошлаб юбормайди. Соф пастереллёз деярли бўлмайди — одатда ўпкани аввал вируслар ёки микоплазма (Мйcопласма овипнеумониае) шикастлайди, бактериялар эса аллақачон тайёрланган тупроққа кириб келади.

Ҳимояни айнан хўжаликнинг кузги тартиби заифлаштиради. MSD ветеринария маълумотномасига кўра, касаллик кўпинча яқинда бошдан кечирилган стрессдан кейин авж олади — ташиш, ажратиш, рационнинг кескин ўзгариши ёки турли хўжаликлардан келган ҳайвонларни аралаштириш. Ўзбекистонда сентябр ва октябрда буларнинг ҳаммаси бир-бирининг устига тушади:

• қўйхонага қўйиш. Ёш мол яйловдан қўйхонага қайтади, ем ўзгаради, ҳаво ўзгаради;
• ҳарорат фарқи. Сентябр бошида Тошкент вилоятида кундузи ҳали +28…+32 °C бўлади, ой охирига келиб эса тунлар +11…+13 °C гача тушади: суткалик 15–17 градус фарқ бу ерда оддий ҳол;
• зичлик. Ёш мол битта оғилга тўпланади ва катталарга қараганда зичроқ ушлаб турилади;
• аммиак ва чанг. Тортмасиз ёпиқ қўйхонада тўшамадан чиқадиган аммиак нафас йўллари шиллиқ қаватини куйдиради — кейин бактериялар тўсиқсиз кириб боради;
• ташиш ва бозор. Бошқа сурувдан сотиб олинган ҳайвон ўзи билан ёт микрофлора олиб келади;
• кеч ажратиш. Қўзи бир вақтнинг ўзида ҳам онасининг сутидан, ҳам оналик иммунитетининг қолдиғидан маҳрум бўлади.

Шундан кузнинг асосий амалий қоидаси келиб чиқади: стрессларни бир жойга тўпламанг. Ажратиш, ҳайдаш, ташиш, ем алмаштириш ва эмлашни бир-биридан икки-уч ҳафта ажратиб ўтказинг, «қўл тегди» деб бир кунда қилиб ташламанг.

Қўзиларда пневмонияни ўпка гижжаларидан қандай ажратиш мумкин

Ўзбекистонда кузда қўзида йўтални учта ҳар хил сабаб беради, ва уларнинг даволаши ҳам ҳар хил. Диктиокаулёз — ҳайвон ҳўл яйловларда ва ариқлар бўйида юқтирадиган Диcтёcаулус филариа ўпка гижжалари билан зарарланиш; антибиотик уларга умуман таъсир қилмайди.

Агар сурувда кўп ҳайвон йўталса-ю, ҳаммасининг ҳарорати меъёрда бўлса — нажасни личинкаларга таҳлил қилишдан ва гижжага қарши ишловдан бошланг: препарат класслари ва мавсумий жадвални қўйларда гижжа ва паразитлар ҳақидаги мақолада кўриб чиққан эдик. Аммо сурункали пневмония ҳам иситмасиз чўзилади, шунинг учун дегелминтизациядан кейин йўтал кетмаса — қайта кўрик керак, антипаразитар ишловнинг иккинчи босқичи эмас. Агар гуруҳдан бир-иккита қўзи иситма ва нафас қисилиши билан ажралиб қолса — бу пастереллёз, ва у билан эртага қадар кутиб бўлмайди.

Қандай белгиларни ўтказиб юбормаслик керак

Ўлчашни эрталаб, ҳайдашдан олдин қилинг: оғил бўйлаб ҳайдалгандан кейин соғлом ҳайвонда ҳам ҳарорат ва нафас тезлиги кўтарилади.

• Ректал ҳарорат. Қўйда меъёр — 38,3–39,9 °C (MSD маълумотномаси). Маълумотномаларда қўзи учун алоҳида меъёр кўрсатилмаган, шунинг учун ҳаракатчан ва тетик қўзида юқори чегарага яқин қиймат қўрқитмаслиги керак. Иситма — 40,5 °C дан юқори.
• Тинч ҳолатдаги нафас. Қўйда меъёр — дақиқасига 16–34 нафас. Қўзиларда частота юқорироқ, лекин аниқ меъёрлар йўқ: худди шу ҳайвоннинг одатдаги ҳолати билан солиштиринг. Пневмонияда нафас сезиларли тезлашади, кўпинча дақиқасига 60 дан ошади, ва қорин кўкрак билан бирга ишлайди.
• Иштаҳа. Пастереллёзда у йўталдан олдинроқ йўқолади. Охурга келмаган қўзи йўталган қўзидан муҳимроқ.
• Хулқ-атвор. Гуруҳдан орқада қолади, бошини эгиб, бўйнини чўзиб туради, қулоқлари осилиб қолади.
• Бурун ва кўз. Шиллиқ ёки кўпикли ажралмалар, кечга бориб қуюқлашади.

4–10 ойлик, яхши боқилган қўзининг ҳеч қандай белгисиз тўсатдан ҳалок бўлиши ҳам пастереллёз — фақат унинг тизимли шакли (Биберстеиниа треҳалоси). У яқинда ажратилган ёш молга зарба беради, чўққиси эса сентябр-декабрга тўғри келади.

Ёш мол пневмонияси сурувга қанча сўмга тушади

Баҳорги қўзилашдан қолган 100 ажратилган қўзида ҳисоблаймиз. Октябр бошига келиб бундай қўзи тахминан 35 кг тортади ва тирик вазн килограмми 55 000 сўм бўлганда — бу кузги 55 000–65 000 сўмлик оралиқнинг қуйи чегараси — 1,93 млн сўм (≈ 163 $) туради.

Эҳтиёткорона стсенарийни оламиз: юзтадан 15 бош касал бўлди, улардан иккитаси йўқотилди, қолган ўн учтаси касалликни ўтказиб, ўсишда орқада қолди.

Орқада қолишни кўз билан эмас, ҳисоб билан оламиз. Испан тадқиқотларига кўра (Гонзáлез ва бошқ., 2016-йил) ўпкаси шикастланган қўзилар соғломларга нисбатан суткасига ўртача 36 грамм кам вазн қўшган, Янги Зеландиядаги Масси университети ишларига кўра эса (Аллей, 1987-йил; Гоодwин-Рай ва бошқ., 2004-йилда тасдиқланган) йўқотиш ўпка юзасининг ҳар 10 %и шикастланганда тахминан ойига 1 килограммни ташкил этади. Эҳтиёткорона баҳони оламиз — бўрдоқилашнинг қолган 90 кунига суткасига 36 грамм.

Бир курс учун материаллар — антибиотик ва яллиғланишга қарши дори — агар уколни хўжайиннинг ўзи қилса, бош бошига тахминан 6 000–10 000 сўмга тушади; ветеринар чақириш алоҳида ҳисобланади. Нисбатга эътибор беринг: даволаш йўқотиш суммасининг икки фоизини ташкил этади. Қимматга тушадиган нарса антибиотик флакони эмас, балки кеч пайқалган қўзи ва омон қолганларнинг секин пасаяётган вазн қўшимчаси.

Биринчи суткада нима қилиш керак

1. Касални ажратинг. Қуруқ жой, шамолламайдиган, сув яқин туриши керак. Умумий оғилдаги пастереллёзли битта қўзи қўшниларини юқтиради.
2. Бутун гуруҳнинг ҳароратини ўлчанг. Йўтални эмас, иситмани қидирамиз: касалланганлар одатда йўталаётганлардан кўпроқ бўлади.
3. Антибиотик — ветеринар тайинлаган ҳолда ва ҳайвоннинг вазнига қатъий мос равишда. MSD маълумотномасига кўра ишчи схемалар қуйидагича: узоқ таъсир этувчи окситетратсиклин 20 мг/кг бир марта (ёки 10 мг/кг ҳар 24 соатда), флорфеникол 20 мг/кг ҳар 48 соатда. 35 кг қўзига 20 %ли окситетратсиклин дозаси — тахминан 3,5 мл, яъни тирик вазннинг ҳар 10 кг ига 1 мл; 30 фоизли препаратда худди шу ҳисоб ҳар 15 кг га 1 мл ни беради. Доза «кўз билан чамалаб» олинмайди: етишмаган доза даволамайди, ортиқча доза эса буйракларга зарба беради.
4. Яллиғланишга қарши дори (флунуксин, кетопрофен, мелоксикам) биринчи суткада иситма ва нафас қисилишини бартараф этади — ҳайвон ичишни ва ейишни бошлайди.
5. 24–48 соатдан кейин баҳоланг. Агар ҳарорат тушмаса, схемани ветеринар ўзгартиради — хўжайин биринчи антибиотикка иккинчисини ўзича қўшмайди.
6. Укол санаси ва кутиш муддатини ёзиб қўйинг. Бу антибиотиклар бўйича гўштга кутиш муддати бир неча кун эмас, балки бир ой ва ундан кўп: узоқ таъсир этувчи окситетратсиклинда тахминан 28–35 сутка, флорфениколда — 39 суткагача. Аниқ рақам ҳар доим сотиб олинган препарат йўриқномасида кўрсатилган.

Совуқ тушгунга қадар касаллик авж олишининг олдини қандай олиш керак

• Қўйхонада тортма. Ҳаво юқорига чиқиб туриши керак, ҳайвонлар орқаси даражасида шамоллатмасдан; майдон, тортма ва тўшама бўйича меъёрларни қўйлар учун қўйхона ҳақидаги мақолада ҳисоблаган эдик.
• Қуруқ тўшама. Нам тўшама аммиак беради, аммиак эса бактерияларга йўл очади. Сомонни қўл тўшамада қуруқ қолгунча қўшиб туринг; қишга пичан, сомон ва комбикормни ем ва тўшама эълонлари орқали сотиб олинг.
• Зичлик. Ёш мол ёш ва вазнига қараб гуруҳларга бўлиб сақланади, ҳаммаси бирга эмас.
• Кузги дегелминтизация қўйхонага қўйиш пайтида — у ўпка гижжаларини ҳам йўқотади.
• Карантин сотиб олинган ҳайвонлар учун — сурувдан алоҳида 21–30 кун.
• Пастереллёзга қарши ваксина — фақат олдиндан. Икки дозали ваксиналарда ҳимоя иккинчи уколдан камида икки ҳафта ўтгач, яъни биринчи уколдан тахминан 6–8 ҳафта кейин пайдо бўлади (дозалар орасидаги интервал — 4–6 ҳафта). МДҲда кенг тарқалган бир дозали ваксиналарда иммунитет 10–15 суткага йилига бир марта қайта эмлаш билан ваъда қилинган. Бу ваксина Ўзбекистоннинг мажбурий давлат эмлаш тақвимига кирмайди, шунинг учун препарат мавжудлиги ва схемасини туман ветеринария участкасида аниқлаштиринг.
• Ёзиб бориш. Ким касал бўлган, нима билан ва қачон даволанган, кутиш муддати қачон тугайди — ёзиб қўйилмаса, бир ҳафтада унутилади. Биз QoyHunterда — қўй ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом базарида — буни ишловлар журналида сақлаймиз: препарат, доза ва укол санаси, кутиш муддати охирига эса эслатма қўйилади. Қўйларни эмлаш ва ишлов бериш журналини юритиш қандай амалга оширилиши имконият саҳифасида ёзилган.

Кузги қўзи пневмонияси — табиат ҳодисаси эмас, балки жадвал оқибати. Қўйхонага қўйиш, ажратиш ва ташишни вақт бўйича ажратдингиз, тортмани очдингиз, қуруқ сомон тўкдингиз ва орқада қолган қўзининг ҳароратини ўша куннинг ўзида ўлчадингиз — ва олти миллион сўм хўжаликда қолади.

Дозалар, препарат танлови ва муддатлар — бу доим ветеринар зиммасида. Ушбу мақола касалликни ўз вақтида пайқашга ёрдам беради, кўрикни алмаштирмайди.

Кўп бериладиган саволлар

Қўзида пневмония эканини оддий йўталдан қандай ажратиш мумкин?

Йўталга эмас, ҳароратга ва нафасга қаранг. Пневмонияда ректал ҳарорат меъёр 38,3–39,9 °C бўлгани ҳолда 40,5 °C дан юқори бўлади, тинч ҳолатдаги нафас одатдаги дақиқасига 16–34 дан сезиларли тез бўлади, қорин кўкрак билан бирга ишлайди, ва қўзи ейишдан тўхтайди. Ҳарорат меъёрда ва иштаҳа сақланган ҳолдаги йўтал кўпинча ўпка гижжалари ёки чангдан бўлади, ва у антибиотик билан эмас, антигелминтик билан даволанади.

Қўзиларда пневмонияни нима билан даволаш керак?

Ветеринар тайинлаган антибиотик билан ва ҳайвоннинг вазнига қатъий мос равишда. MSD маълумотномаси бўйича ишчи схемалар — узоқ таъсир этувчи окситетратсиклин 20 мг/кг бир марта ёки флорфеникол 20 мг/кг ҳар 48 соатда, биринчи суткада яллиғланишга қарши дори билан бирга. 35 кг қўзи учун бу тахминан 3,5 мл 20 %ли окситетратсиклин. Яхшиланиш 24–48 соатдан кейин баҳоланади; агар иситма сақланиб қолса, схемани ветеринар ўзгартиради.

Битта қўзи йўталса, бутун гуруҳни даволаш керакми?

Бутун гуруҳни — йўқ, лекин уни тўлиқ текшириш керак: ўша куннинг ўзида термометр билан барча ҳайвонларни айланиб чиқинг. Ҳарорати 40,5 °C дан юқори бўлганлар даволанади, ҳали йўталмаган бўлса ҳам. Кўрсатмасиз барча ҳайвонларга антибиотик билан оммавий профилактика ўтказиш бактериялар чидамлилигини оширади ва пулни беҳуда сарфлайди.

Антибиотик уколидан неча кун ўтгач гўштни топшириш мумкин?

Препарат йўриқномасидаги кутиш муддати тугамасдан олдин — мумкин эмас, бу антибиотикларда эса у узоқ: узоқ таъсир этувчи окситетратсиклинда тахминан 28–35 сутка, флорфениколда — 39 суткагача. Укол санаси ва препарат номини ёзиб қўйинг: бу муддатни хотирадан тиклаб бўлмайди, уни бузиш эса ҳам гўшт сифатига даъво, ҳам харидор олдида бузилган обрў дегани.

Пастереллёзга қарши ваксина ёрдам берадими?

Ёрдам беради, лекин фақат олдиндан қилинган бўлса. Икки дозали ваксиналарда ҳимоя биринчи уколдан тахминан 6–8 ҳафта кейин пайдо бўлади: иккита укол орасида 4–6 ҳафта интервал, плюс иккинчисидан кейин яна икки ҳафта. Портлаш авжида эмлаш фойдасиз — у ерда аллақачон антибиотик ва қўйхонани бўшатиш ишлайди. Ваксина мавжудлиги ва схемасини туман ветеринария участкасида аниқлаштиринг: у мажбурий давлат эмлаш тақвимига кирмайди.