Қўйларни баҳорда ва кузда қачон қирқиш керак: муддатлар, подани тайёрлаш ва қирқим харажатлари ҳисоби

Ўзбекистонда қўпол жунли қўйлар йилига икки марта — май–июн бошида ва сентабрда — қирқилади. Зотлар бўйича муддатлар, тайёргарлик, қирқимдан кейинги чўмилтириш, жун қирқувчи ишини оқлайдими ва ҳар бир қирқим ҳақида нима ёзиш керак.

Ўзбекистондаги қўпол жунли қўйлар — ҳисор, эдилбой, жайдара ва қоракўл зотлари — йилига икки марта қирқилади: баҳорда, май — июн бошида, қаттиқ иссиқ бошланишидан олдин, ва кузда, сентабрда, жун совуққача улгуриб ўсиб чиқиши учун. Бўғоз совлиқлар қирқилмайди: оналик подаси қўзилашдан кейин қирқилади. Қирқимдан 3–5 кун ўтиб, кесиклар битгач, пода канага қарши чўмилтирилади.

Қўпол жунли зотларда қирқим — даромад эмас, харажат: битта қўйнинг қўпол жуни унинг тирик вазнидаги бир килограммдан ҳам арзонга тушади. Шунинг учун жун тушумини эмас, муддат ва харажатларни ҳисоблаш керак. Баҳорги қирқимни ўтказиб юбориш қизиб кетиш ва вазн ортишининг пасайишига олиб келади, кечиккан кузги қирқим эса — қўйларнинг совуққа жунсиз киришига.

Қўйлар йилига неча марта қирқилади?

Қўпол жунли ва думбали қўйлар йилига икки марта, ингичка жунли зотлар эса бир марта — баҳорда — қирқилади. Ўзбекистоннинг барча асосий зотлари қўпол жунли, шунинг учун улар учун икки қирқим қоидаси амал қилади.

Бу рақамлар зотлар бўйича маълумотномалардан олинган; ҳисор ва қоракўл зотлари бўйича турли манбаларда диапазонлар бироз фарқ қилади, лекин тартиб бир хил: бошига йилига бир килограммдан тўрт килограммгача қўпол жун.

Қўйларни баҳорда ва кузда қачон қирқиш керак?

Баҳорги қирқим май — июн бошида ўтказилади. Мўлжал оддий — қўй иссиққа аллақачон қирқилган ҳолда кириши керак. Жуда эрта, совуқ тунлар ҳали бўлиши мумкин бўлган пайтда қирқиш керак эмас: қирқилган қўйнинг исинадиган жойи қолмайди.

Кузги қирқим сентабрда ўтказилади. Соҳа қўлланмаларидаги қоида: жун совуққача улгуриб ўсиб чиқадиган қилиб қирқиш. Қирқим совуқ тушишига қанча яқин бўлса, шунча ёмон: совуқда қирқилган қўй емни вазн ортишига эмас, исинишга сарфлайди.

Оналик подаси қўзилашдан кейин қирқилади. Қўйчилик бўйича қўлланмалар бўғоз совлиқларни қирқишни тавсия этмайди: қирқим пайтида ағдариш ва ушлаб туриш — бола ташлаш билан тугаши мумкин бўлган стресс. Агар хўжалигингизда қочириш кузга тўғри келса, совлиқларнинг кузги қирқимини ундан олдин режалаштиринг.

Қирқим сурилса, хўжалик нимани йўқотади?

• Баҳорда кечиксангиз — вазн ортишини йўқотасиз. Ёзда даштда иссиқлик +40 °C дан ошади, қирқилмаган қўй қизийди, ёмонроқ ейди ва секинроқ ўсади. 2026-йил сентабрида тирик вазн килограмми 55 000–65 000 сўм (≈ $4,7–5,5) туради, ва етишмаган бир килограмм юқоридаги жадвалдаги ҳар қандай қўйнинг йиллик жунидан қимматроқ.
• Баҳорда кечиксангиз — канага қарши энг яхши ишловни йўқотасиз. Қирқимдан кейинги дастлабки кунлардаги чўмилтириш — йилдаги энг самарали ишлов: жун қисқа, эритма терига етиб боради. Қирқимни сурдингиз — чўмилтиришни ҳам сурдингиз, кана эса шу вақт ичида яширин шаклга ўтади. Муддатлар ва препаратлар ҳақида батафсил — қўйларда қўтир: белгилари ва нима билан даволаш мақоласида.
• Кузда кечиксангиз — қўй совуққа жунсиз киради ва емни исинишга сарфлайди.
• Бўғоз совлиқни қирқсангиз — қўзичоқдан айрилиш хавфи бор. Йўқолган қўзичоқ бир қирқимдаги ўнлаб совлиқнинг жунидан ҳам қимматга тушади.

Подани қирқимга қандай тайёрлаш ва ундан кейин нима қилиш керак?

Қирқимдан олдин:

1. Қирқувчи билан олдиндан келишиб қўйинг. Мавсумда қирқувчиларни олдиндан банд қилиб қўйишади, шунинг учун камида икки ҳафта олдин қўнғироқ қилган маъқул.
2. Фақат қуруқ қўйларни қирқинг. Ҳўл жун қопда ўз-ўзидан қизийди, сарғаяди ва мустаҳкамлигини йўқотади. Ёмғирдан кейин жун қуригунча кутинг.
3. Кечқурундан бошлаб ем берманг. Соҳа қўлланмалари қирқишни очқорин ҳолда ўтказишни тавсия қилади: 10–12 соат емсиз, сув эса бошланишидан 4–6 соат олдин тўхтатилади.
4. Машинкани дезинфексия қилишни сўранг. Қирқувчилар хўжаликларга ўз асбоби билан боради, ва қўтир канаси айнан шу йўл билан подадан подага ўтади.

Қирқимдан кейин:

1. Дастлабки 10–14 кун ёмон об-ҳавода ва кечаси қирқилган қўйларни қўрада сақланг.
2. 3–5 кундан сўнг, машинкадан қолган кесиклар битгач, бутун подани акаритсидли эритмада чўмилтиринг. Машинкадан чиққан заҳоти чўмилтириш мумкин эмас: эритма янги кесикларга тушади.
3. Қирқилган жунни тартинг ва уни қуруқ сақланг. Сотиб олувчи ва сех партия вазни, зот ва қирқим саналари айтилганда жиддий гаплашади — сотиш вариантлари қўй жунини қаерга топшириш мумкин мақоласида кўриб чиқилган.

Иш қанча вақт олади: соҳа маълумотларига кўра, электр машинкали қирқувчи бир иш кунида 50–90 бош, қўл қайчиси билан эса бир неча баробар кам қирқади. 100 бошли подани машинкали бригада бир-икки кунда, қайчили якка қирқувчи эса бир неча кунда тугатади.

Жун қирқувчи ишини оқлайдими?

Қўпол жунли зотларда — деярли ҳеч қачон. Ўз подангизда текшириш учун битта бошнинг битта қирқимдаги жунини ҳисобланг: йиллик қирқим иккита қирқимга бўлинади.

Ўзбекистонда 2026-йил сентабр ҳолатига ювилмаган қўпол жунни қабул қилиш нархи ва қирқувчиларнинг тарифларини очиқ манбалар эълон қилмайди: иккаласи ҳам келишувга боғлиқ ва туманга қараб ўзгаради. Шунинг учун жадвал — ўзингизнинг рақамларингизни қўйиш учун тармоқ. Сотиб олувчидан килограмм нархини, қирқувчидан битта бош нархини сўранг ва ўз қаторингиз билан солиштиринг. Агар қирқувчи бошига унинг жунидан қимматроқ олса, хўжалик учун қирқим — соф харажат.

Масштаб учун: ҳатто эдилбой қўчқори ҳам жун килограмми 10 000 сўм бўлганда битта қирқимдан 16 000 сўм (≈ $1,4) беради — бу тирик вазннинг учдан бир килограммидан ҳам кам. Жун қирқиш учун сабаб эмас, сабаб — пода саломатлиги ва вазн ортиши. Демак, қирқимни ем ва ветеринария турган жойда — хўжаликнинг йиллик харажатларида — кўриш керак.

Ҳар бир қирқим ҳақида нималарни ёзиб бориш керак?

Бешта майдон етарли:

• Сана. Ундан кейинги қирқим ва чўмилтириш муддати ҳисобланади.
• Қамров ва бош сони. Бутун пода ёки бирка бўйича аниқ қўйлар. Қирқувчига бошига тўланганда, унинг ҳисоб-китоби айнан шу билан солиштирилади.
• Иш нархи. Усиз йил охирида битта бошга хўжаликка қанча тушганини кўриб бўлмайди.
• Ким қирқди. Қирқимдан кейин пода қичишса, сана ва ижрочи бўйича муаммо қаердан келганини кўриш мумкин.
• Килограммдаги қирқим. Бир йилдан кейин бу сотиб олувчи учун тайёр партия таърифи.

Дафтар 20–30 бошли хўжалик учун бу вазифани уддалайди: йилига икки қатор. Унинг учта муаммоси бор. Дафтар муддат ва қирқувчига икки ҳафта олдин қўнғироқ қилиш ҳақида эслатмайди. Қирқимга кетган харажат унинг саҳифасида қолиб кетади ва ферманинг умумий харажат ҳисобига тушмайди. Ва бир неча йилдан кейин ундан ўтган кузги қирқим қачон бўлгани ва ким қирққанини топиб бўлмайди.

Эхcел суммаларни қўшади, лекин у ҳам эслатмайди. Жадвални очишни унутмаслик, қирқим нархини эса умумий харажат ҳисобига қўлда ўтказиш керак, акс ҳолда у таннархдан тушиб қолади.

QoyHunterда қирқимни қандай юритиш керак?

QoyHunter — қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори. Ундаги «Қирқим» бўлими икки блокдан иборат: қирқим жадвали ва қирқимлар журнали.

Жадвал. «Жадвал яратиш» тугмаси: ойлардаги даврийликни белгилайсиз, тизим эса кейинги санани ҳисоблаб, Telegramга эслатма юборади. Жадвал картаси кейинги қирқим санаси ва даврийликни кўрсатади, ундаги қўнғироқча — эслатма ёқилганини билдиради.

Қирқим ёзуви. Ишдан кейин «Қирқимни ёзиш»ни босасиз ва формани тўлдирасиз:

• қамров — бирка бўйича аниқ ҳайвон ёки «Барча ҳайвонлар», агар бутун подани қирққан бўлсангиз;
• сана — унга қараб тарих тузилади ва жадвал бўйича кейинги қирқим ҳисобланади;
• нарх — сумма автоматик равишда ферма харажатларига тушади;
• изоҳ — ким қирқди, қанча жун олинди ва бошқа тафсилотлар.

«Сақлаш»ни босгач, қирқим журналда, харажат эса хўжалик молиясида пайдо бўлади.

Журнал бутун пода бўйича қирқимлар тарихини сақлайди: сана, қамров, нарх ва ким қирққани. Ёзувдаги қамров — битта ҳайвон ёки бутун хўжалик бирданига, шунинг учун агар поданинг фақат бир қисми қирқилган бўлса, бош сонини изоҳда кўрсатган қулай. Бу қадам-бақадам қандай ишлаши эслатмали қўй қирқиш журнали саҳифасида кўрсатилган.

Қирқим нархи дарҳол харажатларга тушар экан, у алоҳида дафтарда эмас, ем ва ветеринария ёнида кўринади. Бундай ёзувлардан бир бошнинг йиллик нархи қандай шаклланиши ферма даромад ва харажатлари ҳисоби саҳифасида кўриб чиқилган.

Кўп бериладиган саволлар

Ўзбекистонда қўйларни баҳорда қачон қирқиш керак?

Қўпол жунли қўйлар — ҳисор, эдилбой, жайдара ва қоракўл зотлари — баҳорда май — июн бошида қирқилади, шунда қўй ёзги иссиққа аллақачон қирқилган ҳолда киради. Иккинчи қирқим сентабрда ўтказилади, шунда жун совуққача ўсиб улгуради. Оналик подаси қўзилашдан кейин қирқилади.

Бўғоз қўйни қирқиш мумкинми?

Бўғоз совлиқларни қирқиш тавсия этилмайди: қирқим пайтида ағдариш ва ушлаб туриш — бола ташлаш билан тугаши мумкин бўлган стресс. Оналик подаси қўзилашдан кейин қирқилади, агар қочириш кузга тўғри келса эса, совлиқларнинг кузги қирқими ундан олдин ўтказилади.

Қирқимдан неча кун ўтиб қўйларни чўмилтириш керак?

3–5 кундан сўнг, машинкадан қолган кесиклар битгач. Машинкадан чиққан заҳоти чўмилтириш мумкин эмас — эритма янги кесикларга тушади. Қирқимдан кейинги дастлабки кунлардаги чўмилтириш йилдаги энг самарали: жун қисқа, акаритсидли эритма терига етиб боради.

Жун қўй қирқимини оқлайдими?

Қўпол жунли зотларда одатда йўқ. Битта бошнинг битта қирқимдаги жуни 0,6–1,6 кг келади, ва ҳатто килограмми 10 000 сўм бўлганда ҳам бу 6 000–16 000 сўм (≈ $0,5–1,4). Қирқим пода саломатлиги ва вазн ортиши учун ўтказилади, унинг нархи эса хўжалик харажати сифатида ҳисобга олинади.

Битта қирқувчи кунига нечта қўй қирқади?

Соҳа маълумотларига кўра, электр машинкали қирқувчи бир иш кунида 50–90 бош, қўл қайчиси билан эса бир неча баробар кам қирқади. 100 бошли подани машинкали бригада бир-икки кунда қирқиб бўлади.