Goýunlary bahar we güýz haçan gyrkmaly: taýýarlyk, çykdajy

Gaba ýüňli goýunlar Özbegistanda maý–iýunyň başynda we sentýabrda gyrkylýar. Taýýarlyk, gyrkymdan soň ýuwmak, ýüň gyrkymyň hakyny çykarýarmy, näme ýazmaly.

Gaba ýüňli goýunlary, ýagny Gisar, Edilbaý, Jaýdara we Garaköli tohumlaryny Özbegistanda ýylda iki gezek gyrkýarlar: ilkibaharda, maý aýynda we iýun aýynyň başynda, güýçli yssy düşmänkä, güýzde bolsa sentýabrda, ýüň sowuga çenli ösüp ýetişer ýaly. Bogaz goýunlary gyrkmaýarlar: ene goýun sürüsini guzlanyndan soň gyrkýarlar. Gyrkymdan 3–5 gün soň, kesilen ýerler bitenden soň, süri gene garşy dermanly suwda ýuwulýar.

Gaba ýüňli tohumlarda gyrkym girdeji däl-de, çykdajydyr: bir goýunyň gaba ýüňi onuň bir kilogram diri agramyndan arzan durýar. Şonuň üçin ýüňden gelýän puly däl-de, wagty we çykdajyny hasaplamaly. Ilkibahar gyrkymy gijä galsa, goýun gyzyp, agram artdyrmaz; güýz gyrkymy gijä galsa, goýun sowuga ýüňsüz duş gelýär.

Ýylda näçe gezek goýun gyrkýarlar?

Gaba ýüňli we guýrukly goýunlary ýylda iki gezek, inçe ýüňlileri bir gezek, ilkibaharda gyrkýarlar. Özbegistanyň esasy tohumlarynyň hemmesi gaba ýüňlidir, şonuň üçin olara iki gyrkym düzgüni degişlidir.

Ýüň sanlary tohum kitaplaryndan alyndy; Gisar we Garaköli tohumy barada dürli çeşmeler birneme dürli aralyk berýär, ýöne tertip birmeňzeşdir: bir baş goýundan ýylda bir kilogramdan dört kilograma çenli gaba ýüň.

Goýun ilkibaharda we güýzde haçan gyrkylýar?

Ilkibahar gyrkymy maý aýynda we iýun aýynyň başynda geçýär. Maksat ýönekeý: goýun yssa eýýäm gyrkylan ýagdaýda girmeli. Sowuk gijeler mümkin bolanda, gaty ir gyrkmaň: gyrkylan goýunyň ýylanara ýüňi ýok.

Güýz gyrkymy sentýabrda geçýär. Pudagyň gollanmalaryndaky düzgün: sowuga çenli ýüň ösüp ýetişer ýaly gyrkmaly. Gyrkym doňa näçe ýakyn bolsa, şonça erbet: sowukda gyrkylan goýun iými agram artdyrmaga däl-de, ýylanmaga sarp edýär.

Ene goýun sürüsini guzlanyndan soň gyrkýarlar. Goýunçylyk gollanmalary bogaz goýunlary gyrkmagy maslahat bermeýär: gyrkanda ýatyrmak we saklamak stres döredýär, ol bolsa guzynyň düşmegi bilen gutarmagy mümkin. Eger siziň fermaňyzda höwre goýmak güýze düşýän bolsa, ene goýunlaryň güýz gyrkymyny ondan öň meýilleşdiriň.

Gyrkym wagty süýşse, ferma näme ýitirýär?

• Ilkibaharda gijä galsaňyz, agram artyşyny ýitirýärsiňiz. Tomusda çölde +40 gradusdan ýokary yssy bolýar, gyrkylmadyk goýun gyzýar, erbet iýýär we haýal ösýär. 2026-njy ýylyň sentýabrynda bir kilogram diri agramyň bahasy 55 000–65 000 sum (≈ $4,7–5,5), şonuň üçin ýetmeýän bir kilogram ýokardaky jedweldäki islendik goýunyň ýyllyk ýüňünden gymmat.
• Ilkibaharda gijä galsaňyz, genä garşy iň oňat bejergini ýitirýärsiňiz. Gyrkymdan soňky ilkinji günlerdäki ýuwundyryş ýylyň iň täsirli bejergisidir: ýüň gysga, erginiň deriniň ýüzüne ýetýär. Gyrkymy süýşürseňiz, ýuwundyryş hem süýşýär, gene bolsa şol wagtda ýaşyryn görnüşe geçýär. Wagtlar we dermanlar barada giňişleýin — goýunlarda gotur: alamatlary we nähili bejermeli makalasynda.
• Güýzde gijä galsaňyz, goýun sowuga ýüňsüz duş gelýär we iými ýylanmaga sarp edýär.
• Bogaz goýuny gyrksaňyz, guzusyndan aýrylmagyňyz mümkin. Ýitirilen guzy ençeme ene goýunyň bir gyrkymdaky ýüňünden gymmat durýar.

Süri gyrkyma nähili taýýarlanýar we gyrkymdan soň näme edilýär?

Gyrkymdan öň:

1. Ýüň gyrkyjy bilen öňünden ylalaşyň. Möwsümde ýüň gyrkyjylar öňünden aýrylýar, şonuň üçin iň bolmanda wagtyna iki hepde galanda jaň ediň.
2. Diňe gury goýunlary gyrkyň. Çyg ýüň halta içinde özi gyzýar, sarypar we berkligini ýitirýär. Ýagyşdan soň ýüňüň guramagyna garaşyň.
3. Agşamdan iýmlemäň. Pudagyň gollanmalary çalyşyp gyrkmagy maslahat berýär: 10–12 sagat iýmsiz, suwy bolsa gyrkym başlanmazdan 4–6 sagat öň bermegi bes ediň.
4. Gyrkym maşynyny dezinfeksiýa etmegi haýyş ediň. Ýüň gyrkyjylar öz gurallary bilen fermalary aýlanýarlar, gotur gene sürüleriň arasynda şeýle ýol bilen geçýär.

Gyrkymdan soň:

1. Ilkinji 10–14 günde erbet howada we gijelerine gyrkylan goýunlary kaşarda saklaň.
2. 3–5 günden soň, maşynyň kesen ýerleri bitenden soň, bütin sürini gene garşy dermanly erginde ýuwuň. Gyrkymdan derrew soň ýuwmak bolmaz: ergin täze kesilen ýerlere düşýär.
3. Gyrkylan ýüňi çekiň we gury saklaň. Ýüň ýygnaýjy bilen işhana ýüň partiýasynyň agramy, tohumy we gyrkym seneleri bellidigi onda aýdyň gürleşýärler — ýüňi satmagyň ýollary goýun ýüňüni nirä bermeli makalasynda ýazylan.

Işe näçe wagt gerekdigi barada: pudagyň maglumatlaryna görä, elektrik maşynly ýüň gyrkyjy bir iş günüde 50–90 baş gyrkýar, el gaýçysy bilen birnäçe esse az. 100 baş sürini maşynly toparyň bir-iki günde gyrkýar, gaýçyly ýeke adam birnäçe günde.

Ýüň ýüň gyrkyjynyň zähmetini ödeýärmi?

Gaba ýüňli tohumlarda diýen ýaly hiç haçan. Öz sürüňizde barlamak üçin bir baş goýunyň bir gyrkymdaky ýüňüni hasaplaň: ýyllyk ýüňi iki gyrkyma bölüň.

Ýuwulmadyk gaba ýüňüň kabul bahasyny we ýüň gyrkyjylaryň bahalaryny Özbegistanda 2026-njy ýylyň sentýabry üçin açyk çeşmeler çap etmeýär: ikisi hem ylalaşyk bilen kesilýär we etrabyňyza bagly. Şonuň üçin jedwel diňe hasaplamak üçin tordur. Ýüň ýygnaýjydan bir kilogramyň bahasyny, ýüň gyrkyjydan bir başyň bahasyny öwreniň we öz setiriňiz bilen deňeşdiriň. Eger ýüň gyrkyjy bir baş üçin onuň ýüňünden köp alýan bolsa, gyrkym ferma üçin arassa çykdajydyr.

Göz öňüne getirmek üçin: Edilbaý goç hem 1 kilogram ýüň 10 000 sum bolanda bir gyrkymdan 16 000 sum (≈ $1,4) berýär — bu bir kilogram diri agramyň üçden birinden az. Ýüň gyrkmaga sebäp däl, sebäp sürüniň sagdynlygy we agram artyşy. Diýmek, gyrkymy iým we weterinar bilen bir ýerde, fermanyň ýyllyk çykdajylarynda görmeli.

Her gyrkym barada näme ýazmaly?

Bäş meýdan ýeterlik:

• Sene. Indiki gyrkym we ýuwundyryş möhleti şondan hasaplanýar.
• Gyrkylan baş sany. Bütin süri ýa-da gulak belligi boýunça aýry goýunlar. Ýüň gyrkyja baş boýunça tölenende, onuň hasaby şu bilen deňeşdirilýär.
• Işiň bahasy. Ol bolmasa ýylyň ahyrynda bir başyň fermana näçe düşendigi görünmeýär.
• Kim gyrkdy. Gyrkymdan soň süri gaşanyp başlasa, sene we ýerine ýetiriji boýunça problemanyň nireden gelendigi görünýär.
• Kilogramda ýüň. Bir ýyldan soň ol ýüň ýygnaýjy üçin partiýanyň taýýar beýanydyr.

20–30 baş fermanyň depderi muňa ýeterlik: ýylda iki setir. Emma onuň üç kemçiligi bar. Depder möhlet barada we ýüň gyrkyja iki hepde öň jaň etmek barada ýatladýan däl. Gyrkym çykdajysy onuň sahypasynda galýar we fermanyň umumy çykdajy hasabyna düşmeýär. Birnäçe ýyldan soň bolsa, öňki güýz gyrkymynyň haçan bolandygyny we kimiň gyrkandygyny tapmak mümkin däl.

Eksel jemleri goşýar, ýöne ol hem ýatladýan däl. Jedweli açmagy ýatdan çykarmaly däl, gyrkymyň bahasyny bolsa umumy çykdajy hasabyna eliňiz bilen geçirmeli, bolmasa ol öz gymmatyndan düşüp galýar.

QoyHunter-de gyrkymy nädip ýazmaly?

QoyHunter — goýunlary hasaba alýan CRM we bazar.qoyhunter.com bazary. Onda «Gyrkym» bölümi iki bölekden durýar: gyrkym tertibinden we gyrkym žurnalyndan.

Tertip. «Tertip döret» düwmesi: gyrkymyň näçe aýdan gaýtalanjagyny görkezýärsiňiz, ulgam bolsa indiki gyrkymyň senesini hasaplap, Telegram-da ýatlatma iberýär. Tertibiň kartoçkasynda indiki gyrkymyň senesi we gaýtalanyş möhleti görkezilýär, ondaky jaňjagaz bolsa ýatlatmanyň açykdygyny aňladýar.

Gyrkymy ýazmak. Iş gutarandan soň «Gyrkymy ýaz» düwmesine basyp, formany doldurýarsyňyz:

• gyrkylan mal — gulak belligi boýunça aýry bir mal ýa-da ähli sürüni gyrksaňyz «Ähli mallar»;
• sene — taryh şuňa görä düzülýär we tertip boýunça indiki gyrkym hasaplanýar;
• baha — mukdar awtomatiki ýagdaýda ferma çykdajylaryna goşulýar;
• bellik — kim gyrkdy, näçe ýüň aldy we beýleki jikme-jiklikler.

«Ýatda sakla» düwmesinden soň gyrkym žurnalda peýda bolýar, çykdajy bolsa fermanyň maliýesinde görünýär.

Žurnal ähli sürüniň gyrkym taryhyny saklaýar: senesini, gyrkylan malyny, bahasyny we kim gyrkandygyny. Ýazgyda gyrkylan mal — bir mal ýa-da bütin ferma birden, şonuň üçin sürüniň diňe bir bölegi gyrkylan bolsa, baş sanyny bellikde görkezmek amatly. Munuň ädimme-ädim nähili işleýändigi ýatlatmaly goýun gyrkymy žurnaly sahypasynda görkezilen.

Gyrkymyň bahasy gönüden-göni çykdajylara düşýänsoň, ol aýratyn depderde däl-de, ot-iým we weterinar çykdajylarynyň ýanynda görünýär. Şeýle ýazgylardan bir malyň bir ýylda näçä düşýändigi ferma girdejisini we çykdajysyny hasaba almak sahypasynda düşündirilýär.

Köp berilýän soraglar

Özbegistanda goýunlary ýazda haçan gyrkmaly?

Gödek ýüňli goýunlary — Gisar, Edilbaý, Jaýdara we Garaköli tohumlaryny — ýazda maý aýynda ýa-da iýun aýynyň başynda gyrkýarlar, goýun tomsuň yssysyna eýýäm gyrkylan girer ýaly. Ikinji gyrkymy sentýabrda geçirýärler, ýüň sowuga çenli ösüp ýetişer ýaly. Ene goýun sürüsi guzlandan soň gyrkylýar.

Bogaz goýuny gyrkmak bolýarmy?

Bogaz ene goýunlary gyrkmak maslahat berilmeýär: gyrkanda agdarmak we daňmak goýun üçin stres, ol guzy taşlamagyna getirip biler. Ene goýun sürüsi guzlandan soň gyrkylýar, eger höwre güýze gabat gelse, ene goýunlaryň güýz gyrkymy ondan öň geçirilýär.

Gyrkymdan näçe gün soň goýunlary ýuwundyrmaly?

3–5 günden, maşynkadan galan kesikler bitende. Maşynkadan çykan badyna ýuwundyrmaly däl — ergin täze kesiklere düşýär. Gyrkymdan soňky ilkinji günlerde ýuwundyrmak ýylyň iň täsirlisi: ýüň gysga, akarisid ergini deriniň özüne ýetýär.

Ýüňüň puly gyrkymyň çykdajysyny ýapýarmy?

Gödek ýüňli tohumlarda adatça ýok. Bir malyň ýüňi bir gyrkymda 0,6–1,6 kg çekýär, kilesi 10 000 sum bolanda hem bu 6 000–16 000 sum (≈ $0,5–1,4) edýär. Gyrkymy sürüniň saglygy we agram artdyrmak üçin geçirýärler, gyrkymyň bahasyny bolsa ferma çykdajysy hökmünde hasaba alýarlar.

Bir gyrkyjy günde näçe goýun gyrkýar?

Pudak maglumatlaryna görä, elektrik maşynkaly gyrkyjy iş gününde 50–90 baş gyrkýar, el gaýçysy bilen bolsa birnäçe esse az. 100 başlyk sürüni maşynkaly brigada bir-iki günde gyrkyp çykýar.