Қўйларда қўтир: аломатлари, нима билан даволаш ва нега буни қўрага қўйишдан олдин улгуриш керак

Қўйларда қўтир — бу псороптоз, тери усти канаси Псороптес овис: қўй устунларга ишқаланади, орқасидаги жун парча-парча бўлиб тушади. Босқичлар бўйича аломатларни, қўтир бит ва темираткидан нимаси билан фарқ қилишини, ивермектин ва ванна билан даволаш схемасини, йиллик календарни ва 100 бошли сурувдаги йўқотиш нархини кўриб чиқамиз.

Қўйларда қўтир — бу псороптоз, тери усти канаси Псороптес овис. Биринчи аломатларни ветеринарсиз ҳам кўриш мумкин: қўй устунларга ва охурга ишқаланади, орқаси, яғрини ва ёнбошида жун кигизланиб парча-парча тушади, остида эса ҳўл сариқ қатқалоқлар қолади. Даволаш — ивермектин 1 %нинг икки карра инексияси (кўрсатмалардаги одатий доза — тирик вазннинг 50 кг ига 1 мл, 7–10 кундан кейин қайтарилади) ёки бутун сурувни акаритсидли эритмада ваннадан ўтказиш.

Муддатлар ҳақида энг муҳими: сурувни кузда, қўрага қўйишдан олдин дорилаш керак, қўйлар аллақачон қичишиб бўлган январда эмас. Иссиқ ва тор хонада кана бутун қиш давомида кўпаяди, ва юққан ёш чорва баҳорга соғломидан 5–8 кг енгил чиқиши мумкин. Ўттиз бошли ёш чорваси бор хўжаликда бу битта қишлов учун 8–13 млн сўм (≈ 700–1100 $) олинмаган тушум дегани. Мақоладаги нархлар — 2026-йил август ҳолатига: тирик вазн 55 000 сўм/кг, Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 21-августдаги курси — 1 доллар учун 11 847 сўм.

Қўйларда қўтир нима ва уни қайси кана келтириб чиқаради

Қўтир — учта хил касалликнинг умумий номи, уларни учта хил кана келтириб чиқаради. Уларни даволаш ўхшаш, лекин ҳар бири турли жойдан бошланади, ва айнан зарарланган жойга қараб улар бир-биридан ажратилади.

Думбали зотлари ва узоқ қишлов даври билан ажралиб турадиган Ўзбекистонда кўпинча айнан псороптоз учрайди. Псороптес овис канаси терининг устки қатламида яшайди ва ялланиш жойларидан чиққан лимфа билан озиқланади. Тўлиқ айланиш — тухумдан тухумгача — 11–19 кунни олади, тухумдан вояга етган канагача эса тахминан икки ҳафта кетади. Шунинг учун тухумга таъсир қилмайдиган препарат билан битта ишлов сурувни тузатмайди — қайтариш керак.

Кана ҳайвондан ташқарида ҳам дарров ўлмайди: тўшамада, охурнинг ёриқларида ва қўра деворларида 15–18 кун юқумли бўлиб қолади. Айнан шунинг учун даволанган сурув ишлов берилмаган хонага қайтарилса, қайта юқади.

Қўйда қўтир борлигини қандай билиш мумкин: босқичлар бўйича аломатлар

Псороптоз секин ривожланади, ва биринчи уч-тўрт ҳафтада уни «жун тўкиляпти» деб ўйлаш осон.

Эрта босқич (2–4 ҳафта). Қўй нотинч бўлади, тўсиқ, устун, охурга ишқаланади, ёнбошини тишлайди. Тиканлар ва таёқларда жун бўлаклари қолади. Яғриндаги жун остидаги тери ҳали нормал кўринади, лекин алоҳида жойларда аллақачон қизарган.

Ўрта босқич. Орқа ва сағрида аниқ чегарали жунсиз жойлар пайдо бўлади. Жунсиз жой четидаги жун куч сарфламасдан, бўлак-бўлак бўлиб чиқиб кетади. Остида — ҳўл сариқ-кулранг қатқалоқлар ва тери бурмалари.

Зўрайиб кетган босқич. Кенг жунсиз жойлар, тери қалинлашади ва бурмаланади, ҳайвон озади, сурувдан орқада қолади, қўзилар ва заиф ёш чорва чарчоқдан нобуд бўлади. Жун қатқалоққа тўлган бўлади, уни қабул қилишда ҳеч нарса тўлашмайди.

Текшириш бир дақиқа вақт олади: яғрин ва сағрида жунсиз жой чегарасидан жунни очиб, қатқалоқ бор-йўқлигига қаранг. Аниқ ташхисни ветлаборатория зарарланган жой чегарасидан олинган тери қириндиси бўйича қўяди — кана микроскопда кўринади. Сурувда икки-уч бошдан кўп қичиса, қириндини албатта сўраш керак: қандай кана эканига қараб ишлов схемаси белгиланади.

Қўтир бит, темиратки ва минерал етишмовчилигидан нимаси билан фарқ қилади

Қўй фақат қўтирдан қичимайди. Адашиш осон, тўртала сабабнинг даволаниши эса бошқа-бошқа.

Темираткини алоҳида ёдда тутинг: тўртта сабабдан фақат у одамлар учун ҳақиқатан ҳам хавфли. Жунсиз жойлар думалоқ, четлари аниқ ва ҳўл қатқалоқсиз бўлса — қўлқопда ишланг ва акаритсид сотиб олиш ўрнига ветеринар чақиринг.

Қўтир нега қишда авж олади-ю, ёзда кўринмайди

Ёзда сурув тоза кўринади, ва хўжалик қўтир йўқ деб ҳисоблайди. Аслида кана ҳеч қаерга кетмаган: қирқишдан ва қуёшдан кейин у ҳимояланган жойларга — қулоқларга, човга, орқа оралиғига, думба тагидаги бурмаларга — яширинган, касаллик эса яширин шаклга ўтган. Ташқи кўринишида соғлом бўлган бир нечта ҳайвон ташувчи бўлиб қолади.

Кузда шароит тескарисига ўзгаради. Жун ўсиб чиқади, жун остидаги намлик кўтарилади, сурув қўрада зич туради, эм камбағаллашади, иммунитет пасаяди. Кана эса иссиқлик, намлик ва ҳайвонлар орасидаги доимий алоқани олади — ва қиш давомида бутун сурув бўйлаб тарқалади.

Бундан пул тежайдиган амалий хулоса келиб чиқади: қўтирга қарши ишлов қўрага қўйишдан олдин қилинади, жунсиз жойлар пайдо бўлгандан кейин эмас. Сентябр-октябрдаги ишлов январдагиси билан бир хил туради, лекин январга унинг нархига йўқотилган вазн қўшимчаси, зўрайиб кетган ҳайвонларни даволаш ва заифларнинг нобуд бўлиши ҳам қўшилади.

100 бошли сурувга қўтир қанча қимматга тушади

Ўртача хўжаликда ҳисоблаймиз: 100 бош, улардан 30 таси қишловдаги ёш чорва, қишлов даври — 135 кун. Қуйидаги рақамлар — бизнинг тахминларимизга кўра баҳо, норма эмас: ҳақиқий йўқотиш касаллик қайси босқичда ушланганига боғлиқ.

Одатий қишки рациондаги соғлом ёш чорва — интенсив бўрдоқида эмас — суткасига 120–150 г қўшади (думбали зотларни интенсив бўрдоқида бу 150–250 г бўлади, буни алоҳида ҳисоблаган эдик). Юққан қўй кучини қичиш ва ялланишга сарфлайди, ёмонроқ ейди ва суткасига 40–60 г камроқ қўшади. Қишловнинг 135 куни давомида фарқ бошига 5–8 кг тирик вазнга етади. Карантин ҳақидаги таҳлилда юмшоқроқ ҳисоблаган эдик, бошига 3 кг: у ерда касаллик эрта аниқланади ва биринчи ҳафталардаёқ даволанади. Бу ерда эса ҳисоб тўлиқ қишлов даври бўйича, касаллик бутун қиш давом этганда.

Бу рўйхатда жун — энг арзон қатори, ва бу парадокс эмас: думбали зотларнинг қўпол жунини ҳаттоки тоза ҳолда ҳам тийин-туйинга сотишади. Пул тарозида йўқолади, қирқимда эмас.

Профилактика томони камтарона кўринади. Ивермектин 1 % дозаси — тирик вазннинг 50 кг ига 1 мл, яъни вояга етган қўйга тахминан бир миллилитр; йирик совлиқларга ва ишлаб чиқарувчи қўчқорга кўпроқ кетади. Мажбурий қайтариш билан 100 бошли сурув бир курс учун камида 200 мл препарат сарфлайди. Ивермектин 1 %нинг 100 мл ли флакони базар.қойҳунтер.cом эълонларида 2026-йил 21-август ҳолатига 30 000 сўм, 50 мл ли флакон — 20 000 сўм туради. Яъни сурувга бутун курс — фақат препарат учун, иш ҳақисиз, тахминан 60 000 сўм (≈ 5 $). Долзарб нархларни эм-хашак ва ветпрепаратлар эълонларида кўринг: 2026-йил 21-август ҳолатига бўлимда 48 та эълон бор, шу жумладан ветпрепаратлар ҳам.

Қўйларда қўтирни нима билан даволаш: ивермектин, дорамектин ва ванна

Қуйидаги дозалар — препарат кўрсатмаларидан олинган мўлжал, тайинлаш эмас. Схема ва препаратни ветеринар шифокор қиринди натижасига қараб танлайди, сиз эса ўз аниқ флаконингиз ичидаги варақчага қараб текширинг: турли ишлаб чиқарувчиларда доза, юбориш йўли, оралиқ ва гўшт бўйича кутиш муддати фарқ қилади.

Уларсиз даволаш ишламайдиган тўрт қоида:

1. Бутун сурувга бир вақтда ишлов берилади, ташқи кўринишда соғлом ҳайвонлар ва ишлаб чиқарувчи қўчқорни ҳам қўшиб. Кана уларда аллақачон бор, шунчаки ҳали кўринмаяпти; фақат касалларни даволасангиз, бир ойдан кейин иккинчи тўлқинни оласиз.
2. Қайтариш шарт. Ивермектин кананинг тухумини ўлдирмайди. Биринчи ишлов вояга етган каналар ва личинкаларни йўқотади, 7–10 кундан кейинги иккинчиси — ундан кейин чиққанларни.
3. Хонага ҳайвонлар билан бирга ишлов берилади. Кана тўшама ва ёриқларда 15–18 кунгача яшайди, ва тоза сурув ифлос қўрага қайтса, қайта юқади.
4. Чарчаган ва касал ҳайвонларга «бирга бўлсин» деб ишлов берилмайди. Ивермектин ва ванна учун эритмалар кўрсатмаларида чарчаган ҳамда юқумли касалликлар билан касал ҳайвонларга ишлов бериш тўғридан-тўғри тақиқланган. Улар ажратилади ва ветеринарга кўрсатилади — у нима билан ва қачон ишлов беришни ҳал қилади.

Доза кўз билан эмас, тирик вазнга қараб ҳисобланади: кам доза канани ўлдирмайди, аксинча популяцияни препаратга кўниктиради. Тарози бўлмаса, вазнни лента билан тахмин қилинг — формулани қўй вазнини тарозисиз қандай аниқлаш мумкин ҳақидаги мақолада ёзган эдик.

Ишлатилган мой, солярка ва кулни ишлатиш шарт эмас: улар терини куйдиради ва бурмалар ичкарисидаги канага етиб бормайди, бундай ишловдан кейин эса ҳайвон янада ёмонроқ ейди.

Сурувни қачон дорилаш керак: йиллик календар

Ўзбек хўжалиги учун схема шундай кўринади:

• Май–июн, қирқишдан 3–5 кун кейин — машинкадан қолган кесиклар битгач, бутун сурувни ваннадан ўтказиш. Жун қисқа, эритма терига етиб боради, ҳаво иссиқ. Бу йилнинг энг самарали ишлови.
• Сентябр–октябр, қўрага қўйишдан олдин — бутун сурувга ивермектин инексияси. Кузги дегелминтизация билан бирлаштирилади: битта препарат ҳам юмалоқ чувалчангларни, ҳам тери усти канасини ёпади (ивермектин тасмасимон чувалчанглар ва жигар қуртини олмайди — бу ҳақда дегелминтизация календарида бор). Гижжаларга қарши ишлов календарида тери усти ишлови «қўрага қўйишга» қўйилган — бу худди шу пайт, фақат уни календар бўйича қишга эмас, хонага кириш санасига қараб ҳисоблаш керак.
• Инексиядан 7–10 кун кейин — бутун сурув бўйича қайтариш.
• Ҳар қандай янги ҳайвон — карантиннинг биринчи кунида ишлов, кейин 21–30 кун сурувдан алоҳида. Бу нега ўзини оқлаши — сотиб олинган қўйлар карантини ҳақидаги мақолада кўриб чиқилган.

Ишловни режалаштирар экансиз, гўшт бўйича кутиш муддатини ёдда тутинг. Муддатлар аниқ препарат кўрсатмасида кўрсатилган: ивермектинда бу одатда 28 кун, дорамектинни қўйларга мушак ичига юборганда — 70 кунгача. Яъни байрам сўйими ёки сотувга инексияни бир ой олдин эмас, икки-уч ой олдин қилинг.

Қўтирни қайта олиб кирмаслик учун

• Сотиб олаётганда ҳайвонни кўздан кечиринг. Сағри ва яғриндаги жунни очиб, терини кўринг ва охирги ишлов санасини сўранг. Кузда бозорга сурув айнан қичишгани учун ҳам олиб чиқилади. Эълон орқали олаётган бўлсангиз, фақат умумий кўриниш эмас, жун остидаги терининг фотосини сўранг: қўй ва қўчқорлар эълонлари боришдан олдин эгаси билан ёзишишга имкон беради.
• Янгиларини алоҳида тутинг. Биринчи куни ишлов билан 21–30 кун карантин.
• Қирқимчилар ўз асбоби билан келади — иш бошлашдан олдин машинкани дезинфексия қилишни сўранг. Кана хўжаликлар орасида айнан шу тарзда кўчади.
• Сурувларни аралаштирманг — умумий сувхона ва умумий ўрада, айниқса кузда.
• Ишлов саналарини ёзиб боринг. Олти ойдан кейин сентябрда бутун сурувга ишлов берилганми ёки фақат тутилганларигами — ҳеч ким эсламайди. Биз QoyHunterда — бу қўй ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — буни ҳар бир қўй бўйича ишлов журнали ва эслатмаларда сақлаймиз: сана, препарат, ким ишлов олгани, кейингиси қачон. Бош сони оз ва ёзувларни битта одам юритганда дафтар ҳам худди шу вазифани бажаради.

Кўп бериладиган саволлар

Қўй қўтири одамга юқадими?

Псороптоз канаси Псороптес овис одамда яшаб қолмайди: касал қўй билан яқин алоқада ўз-ўзидан ўтадиган қисқа муддатли тери таъсирланиши пайдо бўлиши мумкин. Саркоптоз қичитқи канаси қичийдиган тошма чиқариши мумкин, лекин у ҳам одамнинг ҳақиқий қўтирига айланмайди. Ҳақиқатан хавфли бўлган бошқа ташхис — темиратки (трихофития): у одамларга, айниқса болаларга юқади. Шунинг учун аниқ четли думалоқ жунсиз жойлар кўрсангиз, қўлқопда ишланг ва ҳайвонни ветеринарга кўрсатинг.

Фақат қичиётган қўйларга ишлов бериш мумкинми?

Йўқ. Биринчи қўй қичий бошлаганда кана аллақачон қўшни ҳайвонларга ўтган бўлади, шунчаки аломатлари ҳали кўринмайди. Бутун сурувга бир кунда ишлов берилади, ишлаб чиқарувчи қўчқор ва ёш чорва ҳам, хонага ҳам. Истисно — чарчаган ва касал ҳайвонлар: улар ажратилади ва ветеринарга кўрсатилади. Танлаб ишлов бериш уч-тўрт ҳафтадан кейин иккинчи тўлқинни беради, ва қайта даволашга тўғри келади, энди йўқотилган вазн қўшимчаси билан.

Қўчқорга ишлов берилгандан неча кун кейин гўштга сўйиш мумкин?

Аниқ препарат кўрсатмасидаги кутиш муддатига қаранг: инексион ивермектинда бу одатда 28 кун, дорамектинни қўйларга мушак ичига юборганда — 70 кунгача. Хўжалик учун амалий хулоса битта: қўчқор сотувга ёки байрам сўйимига кетса, ишлов битимдан олдинги сўнгги икки-уч ойда эмас, захира билан олдиндан қилинади.

Даволашдан бир ой кейин қўтир нега қайтиб келди?

Сабаб одатда тўртта: 7–10 кундан кейинги қайтариладиган ишлов қилинмаган ва каналар тухумдан чиққан; ҳамма ҳайвонга ишлов берилмаган; сурув эски тўшамали, ишлов берилмаган қўрага қайтарилган; карантинсиз янги ҳайвон олиб келинган. Шу рўйхат бўйича текширинг — қайсидир банд албатта ўтказиб юборилган.

Ишлатилган мой, солярка ва кул ёрдам берадими?

Йўқ. Бу воситалар терини куйдиради, жунни ёпиштириб қўяди ва бурмалар ҳамда қатқалоқлар остидаги канага етиб бормайди, бундай ишловдан кейин ҳайвон эса ёмонроқ ейди ва вазндан йўқотади. Фақат акаритсидли препаратлар ишлайди: инексион (ивермектин, дорамектин) ёки ванна учун эритмалар (делтаметрин, сиперметрин, амитраз). Қўзиларнинг ёши ва вазни бўйича чекловларни аниқ препарат кўрсатмасидан кўринг, дозани эса қатъий тирик вазнга қараб ҳисобланг.