Goýun höwre goýmak, guzlamak we guzy bakmak: gollanma

Haçan höwre goýmaly, bogazlyk we guzlama nähili geçýär, täze doglan guzulary nädip ýitirmän saklamaly. Ýyllyk tapgyr, möhletler we ideg: ädimme-ädim gollanma.

Sürüniň ähli girdejisi guzlama möwsüminde gelýär: näçe guzy alarsyňyz we olaryň näçesi diri galar, siziň bir ýyllyk peýdaňyz şol. Munuň binýady bolsa güýzde, höwre wagtynda tutulýar. Tutuş tapgyry ädimme-ädim seljereliň: haçan höwre goýmaly, bogazlyk nähili geçýär, guzlamada näme etmeli we täze doglan guzulary nädip ýitirmeli däl. Güýzki höwrä taýýarlygy tomusdan başlamaly.

Haçan höwre goýmaly: ýyllyk kalendar

Orta Aziýanyň guýrukly we gödek ýüňli tohumlarynda höwre güýzde, oktýabr–noýabrda goýulýar. Sebäbi ýönekeý: bogazlyk takmynan bäş aý dowam edýär, diýmek guzlama mart–aprele düşýär, şonda howa ýylaýar we ot çykýar. Guzular ýazy garşylaýar we öri möwsümine çenli berkeýär.

Güýzki höwre ýene bir sebäpden peýdaly: ol mallaryň gowy otlap semreýän döwrüne düşýär. Semiz ene goýunlar bir wagtda höwre gelýär we gowy bogaz galýar.

Ilkinji höwre goýmak ýaşy

Ýaş urkaçy toklulary goça goýbermäge howlukmaň. Urkaçy tokly öz tohumyndaky uly ene goýnuň agramynyň azyndan 70 göterimine ýetmese, höwre goýulmaýar. Adatça bu 12–18 aýlyk ýaş. Irki höwre zyýanly: urkaçy toklynyň bedeni entek ösýär, guzlama kyn geçýär, guzular ejiz doglup, köplenç ölýär, ene goýnuň özi hem ösüşden galýar. Bir möwsüm ýitireniň geljekki ene goýny bozanyňdan gowudyr.

Höwre goýmaga taýýarlyk

Höwre goýmazdan 1–1,5 aý öň ene goýunlary has gowy iýmitlendirip başlaýarlar (zootehnikler muňa «fleşing» diýýär). Gowy semiz ene goýun höwre bir wagtda gelýär, köp guzlamagy hem artýar. Tohumlyk goçy hem öňünden taýýarlaýarlar: ol gowy ýagdaýda, sagdyn bolmaly we hor bolmaly däl.

Şol alty hepdelik goşmaça iýmitiň çykdajysyny aýratyn hasaplaýarlar: fleşing üçin däne we kunjara satyn almak sentýabra çenli edilse, höwräniň gyzgyn wagtynda halta-haltadan alandan arzan düşýär.

Bir goça näçe ene goýun? Erkin höwrede (goç sürüniň içinde ýör) takmynan bir goça 25–50 ene goýun. Ýaş goça azrak ene goýun goşulýar. Goýun takmynan 16–17 günden bir höwre gelýär, höwre bir-iki gün dowam edýär. Şonuň üçin goç bir tapgyrda höwre gelen ene goýunlary örtýär, bogaz galmadyklar iki-üç hepdeden soň ýene höwre gelýär.

Bogazlyk: bäş aý

Goýunda bogazlyk ortaça 145–152 gün, ýagny bäş aýa golaý dowam edýär. Ilkinji alamat: ene goýun gaýtadan höwre gelmeýär, soňra has asuda bolýar we agram alýar. Gerek bolsa, weterinar ultrases (UZI) bilen anyk barlap berýär.

Bogazlykda esasy zat soňky üçden bir döwürde iýmitlendirmek (soňky 6–8 hepde), şonda garyndaky guzy iň çalt ösýär. Iýmit zerurlygy ep-esli artýar. Şu ýerde howp bar:

Bogaz ene goýunlaryň toksemiýasy bogazlygyň soňky hepdelerinde madda çalşygynyň bozulmagyndan döreýän kesel, esasanam ekiz göteren, gaty hor ýa-da gaty semiz ene goýunlarda duş gelýär. Alamatlary: ýaltaklyk, iým iýmezlik, ene goýun sürüden aýrylýar, soň kör bolýar we tutgaý tutýar. Kömek edilmese, mal ölýär. Ilkinji alamatlarda gyssagly weterinara ýüz tutuň. Keseliň öňüni deňagramly iýmit alýar (ene goýny aç goýmaly däl, aşa iýmitlendirmeli hem däl).

Guzlamaga taýýarlyk

Guzlamadan takmynan iki hepde öň ene goýunlary arassa, gury, ýyly, ýel geçmeýän we düşegi täze ýere geçiriň. Öňünden taýýarlaň: arassa mata bölekleri, göbek üçin antiseptik (ýod ergini), guzy emip bilmese emzikli çüýşe.

Guzlamanyň ýakynlaşýan alamatlary (bir-iki gün öň): ýelin dolýar, daşky jyns agzalary çişýär, garyn sallanýar, ene goýun biynjalyk bolýar, ýatýar, iým iýmeýär, düşegi «gazýar».

Suwy gelenden soň adaty guzlama 30–60 minut dowam edýär we adatça kömek gerek däl. Guzynyň dogry gelşi: kellesi we iki öňki aýagy öňe.

Weterinar haçan gyssagly gerek: guzlama iki sagatdan uzak çekilse; siziň kömek etjek bolşuňyz ýarym sagatdan gowrak netije bermese; guzy nädogry gelýän bolsa (kellesi we öňki aýaklary bilen däl); ýoldaşy (plasenta) köp sagatlap düşmese; guzy görünmän gan akýan bolsa. Nädogry gelýän guzyny özbaşdak «çekmek» onuň üçin hem, ene goýun üçin hem howply.

Guzynyň ömrüniň ilkinji sagatlary iň möhümi

Guzynyň diri galyp-galmajagy ilkinji sagatlarda çözülýär. Üç zat möhüm.

1. Dem almak we ýylylyk. Guzyny derrew şepbeşikden süpüriň, burnuny we agzyny arassalaň, ol dem alsyn. Sowuk urmagy (gipotermiýa) täze doglan guzularyň ölmeginiň esasy sebäbi. Aýratyn hem sowuk howada guzynyň ýyly we gury bolmagyna üns beriň.

2. Göbegini antiseptik (ýod ergini) bilen ýakyň, bu ýokançlykdan goraýar.

3. Agyz süýdi ilkinji sagatda. Enesiniň ilkinji süýdi (agyz süýdi) guza immunitet berýär we ömrüň ilkinji sagadynda iň gowy siňýär. Guzy näçe ir emse, şonça gowy. Iň soňky möhlet ilkinji gije-gündiz, ýöne her sagat gijikdirmek howpy artdyrýar. Guzynyň aýaga galandygyny we enesini hakykatdan emýändigini barlaň. Ene goýun guzyny ýanyna goýbermese ýa-da süýdi az bolsa, agyz süýdüni sagyp, çüýşeden içiriň (ýyly, takmynan 38–40 °C) ýa-da guzyny başga ene goýna emdiriň.

Guzularyň gyrylmagyny nädip azaltmaly

Ýitgileriň uly bölegi ömrüň ilkinji iki hepdesine düşýär, esasy sebäpler sowuk urmagy we açlyk (agyz süýdüni emmedik). Olara garşy ýönekeý zatlar kömek edýär:

• bogazlygyň ahyrynda ene goýunlary doly iýmitlendirmek, şonda guzular berk doglýar;
• guzlaýan ýerde ýylylyk we gurulyk;
• ilkinji sagatlarda agyz süýdüni hökman bermek;
• her guzynyň emýändigine gözegçilik.

Ekiz guzy doglup, ene goýnuň süýdi az bolsa, birini çüýşeden iýmitlendirýärler ýa-da başga emdirýän ene goýna goşýarlar. Guzular köpläp gyrylsa (birnäçe guzuda içgeçme, ýötel), çaklap oturmaň, sebäbini anyklamak üçin weterinary çagyryň.

Guzlamadan soňky ilkinji üç gije-gündiz, guzularyň näme üçin sowuk urmakdan we agyz süýdüni emmänliginden ölýändigi we sagatlaýyn näme etmelidigi barada aýratyn ýazdyk: täze doglan guzular näme üçin ölýär.

Köp guzlamak barada

Gisar goýunlary az guzlaýar: 100 ene goýna takmynan 105–115 guzy, ýagny ekiz seýrek, köplenç bir uly guzy bolýar. Jaýdara goýunlarynda, bar bolan maglumatlara görä, guzy has köp. Bu ýerli et-ýagly tohumlaryň adaty aýratynlygy: olar guzynyň sany bilen däl, ululygy we çydamlylygy bilen tapawutlanýar.

Şu ýerden köp soralýan sorag: ene goýundan ýylda bir gezekden köp guzy almak bolmazmy? Hasaby bilen jogaby goýun ýylda näçe gezek guzlaýar makalasynda: iki ýylda üç gezek guzlatmak diňe 100 ene goýundan 106 we ondan köp guzy alnanda özüni ödeýär.

Gysgaça

• Höwre goýmak — oktýabr–noýabr, guzlama — mart–aprel (goýun takmynan 5 aý bogaz bolýar).
• Urkaçy toklyny uly goýnuň agramynyň 70%-ine ýetmänkä höwrä goýmaň (takmynan 12–18 aýlyk).
• Höwre goýmazdan bir aý öň ene goýunlaryň iýmini artdyryň; her 25–50 ene goýna bir goç.
• Bogazlygyň soňky döwri iým taýdan iň möhüm wagt; toksemiýadan seresap boluň.
• Guzynyň doglan ilkinji sagady iň möhüm wagt: ýyly we gury bolmaly, göbegi işlenmeli, uwuz emmeli.
• Guzlama adaty bolmasa ýa-da mallar köpçülikleýin gyrylsa, derrew mal lukmanyna ýüz tutuň.

Owlak-guzy möwsümini ýazgy bilen alyp barmak amatly: höwre we guzlama depderinde her ene goýun boýunça höwre goýlan wagtyny, guzlan wagtyny we guzularyny telefondan mugt ýazyp bolýar — haýsy goýnuň haçan guzlajagy we näçe guzynyň diri galandygy görünýär. Ene goýun ýa-da tohumlyk goç satyn almak üçin ene goýunlaryň we tohumlyk goçlaryň satlyk bildirişlerine seredip bilersiňiz.

Bu makala maglumat üçin ýazyldy. Kyn guzlamada we guzular keselände diňe mal lukmany kömek etmeli; makala lukmanyň gelip, mala özi seredip berýän maslahatynyň ornuny tutmaýar.