Қой төлдеу: күйек, қозылау, қозы күтімі — нұсқаулық

Қашан күйекке қосу керек, буаздық пен қозылау қалай өтеді, жаңа туған қозыны қалай өсіріп, төлді қалай сақтап қалуға болады. Жылдық цикл, мерзім, күтім.

Отардың бар табысы қозылау науқанында туады: қанша қозы аласыз және олардың қаншасы аман қалады — жылдық пайдаңыз осыған байланысты. Ал бәрінің негізі күзде, күйек кезінде қаланады. Бүкіл циклді қадам-қадаммен талдайық: қашан күйекке қосу, буаздық қалай өтеді, қозылау кезінде не істеу керек және жаңа туған қозыны қалай жоғалтпау керек. Күзгі күйекке жазда дайындалған жөн.

Қашан күйекке қосу: жылдық күнтізбе

Орта Азияның құйрықты және қылшық жүнді тұқымдарында күйек күзде — қазан–қарашада өтеді. Себебі қарапайым: буаздық шамамен бес ай созылады, демек қозылау наурыз–сәуірге келеді, ол кезде күн жылынып, шөп шыға бастайды. Қозылар көктемді қарсы алып, жайылым маусымы басталғанша қатайып үлгереді.

Күзгі күйектің тағы бір артықшылығы — ол қой жақсы семіретін кезеңге сәйкес келеді: қоңды саулықтар күйекке бірдей уақытта келіп, жақсы ұрықтанады.

Алғашқы күйек жасы

Жас ұрғашы тоқтыларды қошқарға салуға асықпаңыз. Ұрғашы тоқтыны өз тұқымындағы ересек саулық салмағының кемінде 70%-ына жеткенде ғана күйекке қосады — әдетте бұл 12–18 айлық жас. Ерте күйек зиян: ұрғашы тоқтының ағзасы әлі өсіп жатады, қозылау ауыр өтеді, қозылар әлсіз туып, жиі өледі, саулықтың өзі де дамудан қалады. Болашақ саулықты бүлдіргенше, бір маусымды жоғалтқан жақсы.

Күйекке дайындық

Күйекке 1–1,5 ай қалғанда саулықтарды күшейтілген азықтандыруға ауыстырады (зоотехниктер мұны «флашинг» дейді). Қоңды саулық күйекке бірдей уақытта келеді, егіздеу де артады. Тұқымдық қошқарды да алдын ала дайындайды: ол сау, қоңы жақсы, арық емес болуы керек.

Осы алты аптаның қосымша жемін бөлек есептейді: флашингке дән мен күнжара сатып алу қыркүйекке дейін күйектің қызып тұрған кезінде бір-бір қаптан сатып алғаннан арзанға түседі.

Бір қошқарға неше саулық? Еркін күйекте (қошқар отармен бірге жүреді) — шамамен бір қошқарға 25–50 саулық. Жас қошқарға саулықты азырақ береді. Қойдың күйек циклі — шамамен 16–17 күн, күйектің ұзақтығы шамамен тәулік-екі тәулік, сондықтан қошқар бір цикл ішінде күйекке келген саулықтардың бәрін шағылыстырады, ал ұрықтанбағандары екі-үш аптадан кейін қайта күйекке келеді.

Буаздық: бес ай

Қойдың буаздығы орта есеппен 145–152 күн — шамамен бес ай созылады. Алғашқы белгі — саулық қайта күйекке келмейді; одан кейін саулық тынышталып, салмақ қосады. Нақты диагностиканы (УДЗ) қажет болса мал дәрігері жасайды.

Буаздықтағы басты нәрсе — соңғы үштен бір кезеңдегі азықтандыру (соңғы 6–8 апта), сол кезде ұрық ең жылдам өседі. Азыққа қажеттілік айтарлықтай артады. Міне, осы жерде қауіп күтіп тұр:

Буаз саулықтардың токсемиясы — буаздықтың соңғы апталарындағы зат алмасу ауруы, әсіресе егізі бар, тым арық немесе тым семіз саулықтарда. Белгілері: әлсіздік, жем жемей қою, саулық отардан бөлек қалады, кейін соқырлық және құрысу. Көмек көрсетпесе, мал өледі. Алғашқы белгілер байқалса — тез арада мал дәрігеріне жүгініңіз; ауруның алдын теңгерімді рацион алады (саулықты аш қалдыруға да, шамадан тыс жемдеуге де болмайды).

Қозылауға дайындық

Қозылауға шамамен екі апта қалғанда саулықтарды таза, құрғақ, жылы, желсіз қораға, таза төсеніші бар жерге ауыстырыңыз. Алдын ала дайындап қойыңыз: таза шүберек, кіндікке арналған антисептик (йод ертіндісі), қозы еме алмаса қолданатын емізікті бөтелке.

Қозылау жақындағанының белгілері (тәулік-екі тәулік бұрын): желін ісінеді, сыртқы жыныс мүшелері ісінеді, қарны салбырайды, саулық мазасызданады, жатады, азықтан бас тартады, төсенішті «қазады».

Қарын суы кеткеннен кейінгі қалыпты қозылау 30–60 минутқа созылады да, әдетте араласуды қажет етпейді. Қозының дұрыс жатысы — басы мен екі алдыңғы аяғы алға.

Мал дәрігері қашан тез арада қажет: қозылау екі сағаттан ұзаққа созылса; көмектесуге тырысқаныңыз жарты сағаттан астам нәтиже бермесе; қозы дұрыс емес жатыспен келе жатса (басымен және алдыңғы аяқтарымен емес); жолдас бірнеше сағат бойы түспесе; қозы шықпай қан кетсе. Дұрыс емес жатыста қозыны өз бетіңізше «тартып алу» оған да, саулыққа да қауіпті.

Қозының алғашқы сағаттары — ең маңызды

Қозының аман қалатыны-қалмайтыны дәл алғашқы сағаттарда шешіледі. Үш нәрсе шешуші.

1. Тыныс және жылу. Қозыны бірден шырыштан сүртіп, мұрны мен аузын тазалаңыз, сонда тынысы ашылады. Тоңып қалу (гипотермия) — жаңа туған қозылар өлуінің басты себебі. Қозыны жылы әрі құрғақ ұстаңыз, әсіресе суық күндері.

2. Кіндікті антисептикпен (йод ертіндісімен) өңдеңіз — бұл жұқпадан қорғайды.

3. Уыз — бірінші сағатта. Енесінің алғашқы сүті (уыз) қозыға иммунитет береді және ол өмірінің бірінші сағатында ең жақсы сіңеді. Қозы неғұрлым ерте емсе, соғұрлым жақсы; соңғы мерзім — бірінші тәулік, бірақ кешіккен әр сағат қатерді арттырады. Қозының тұрып, енесін шынымен еміп жатқанын тексеріңіз. Саулық жолатпаса немесе сүті аз болса — уызды сауып, бөтелкемен ішкізіңіз (жылы күйінде, шамамен 38–40 °C) немесе қозыны басқа саулыққа теліңіз.

Қозы өлімін қалай азайтуға болады

Қозы шығынының көбі өмірдің алғашқы екі аптасында болады, ал басты себептер — тоңып қалу мен аштық (уыз ала алмау). Оларға қарсы қарапайым шаралар көмектеседі:

• буаздықтың соңында саулықтарды толыққанды азықтандыру — қозы туғанда мығым болады;
• қозылау қорасында жылу мен құрғақтық;
• алғашқы сағаттарда уызды міндетті түрде беру;
• әр қозының емгенін бақылау.

Егіз қозы туса, ал саулықтың сүті аз болса — біреуін бөтелкемен қосымша азықтандырады немесе басқа саулыққа телиді. Жаппай өлім-жітім болғанда (бірнеше қозыда іш өту, жөтел) болжап отырмаңыз — себебін анықтау үшін мал дәрігерін шақырыңыз.

Қозылаудан кейінгі алғашқы үш тәулік туралы — қозы неге тоңып және уыз ала алмай өледі, сағат сайын не істеу керек — жаңа туған қозылар неге өледі деген жазбада бөлек айтылған.

Қойдың төлділігі туралы

Гиссар қойында төлділік төмен — 100 саулыққа шамамен 105–115 қозы, яғни егіз сирек, көбіне бір ірі қозы туады. Жайдара қойында төл, қолда бар деректер бойынша, көбірек. Бұл жергілікті ет-майлы тұқымдардың қалыпты ерекшелігі: олардың артықшылығы қозының санында емес, ірілігі мен төзімділігінде.

Осыдан жиі қойылатын сұрақ шығады: саулықты жылына бір реттен артық қозылатуға бола ма? Есебімен берілген жауап — қой жылына неше рет қозылайды деген жазбада: екі жылда үш рет қозылату тек 100 саулыққа 106 қозыдан бастап қана өзін ақтайды.

Қысқаша

• Күйек — қазан–қараша, қозылау — наурыз–сәуір (буаздық шамамен 5 ай).
• Ұрғашы тоқтыны ересек қой салмағының кемінде 70%-ына жеткенде ғана күйекке қосады (шамамен 12–18 ай).
• Күйекке бір ай қалғанда саулықтарды жақсылап азықтандырыңыз; 25–50 саулыққа бір қошқар жеткілікті.
• Буаздықтың соңы — азықтандыруда ең жауапты кезең; токсемиядан сақ болыңыз.
• Қозы туғаннан кейінгі алғашқы сағат бәрін шешеді: жылу, құрғақтық, кіндік, уыз.
• Қозылау қалыпты жүрмесе немесе жаппай өлім-жітім болса — бірден мал дәрігеріне барыңыз.

Қозылау науқанын жазып отырған ыңғайлы: күйек пен қозылау журналында әр саулықтың күйегін, қозылауын және төлін телефоннан тегін жазып отыруға болады — қайсысы қашан қозылайтыны және қанша қозы аман қалғаны көрініп тұрады. Саулық пен асыл тұқымды қошқарды сатылатын саулық пен асыл тұқымды қошқар хабарландыруларынан сатып алуға болады.

Мақала анықтамалық сипатта. Қиын қозылау мен қозы ауырған кезде тек мал дәрігерімен бірге әрекет етіңіз; мақала дәрігердің өзі келіп қарауының орнын баспайды.