Куут, төлдөө жана козу багуу: койчуга кадам-кадам колдонмо

Качан куутка кошуу, бооздук жана төлдөө кандай өтөт, жаңы туулган козуну кантип багып, төлдү сактоо керек. Жылдык цикл, мөөнөттөр — кадам-кадам колдонмо.

Кой тобунан түшкөн бүт киреше төлдөө мезгилинде келет: канча козу аласыз жана алардын канчасы тирүү калат — бул сиздин келерки жылдагы пайдаңыз. Ал эми мунун баарынын негизи күзүндө, куут мезгилинде түптөлөт. Бүт циклди кадам-кадам карап чыгалы: качан куутка кошуу керек, бооздук кандай өтөт, төлдөө учурунда эмне кылуу керек жана жаңы туулган козуларды кантип сактап калуу керек. Күздөгү куутка жайдан эле даярдана баштаган жакшы.

Качан куутка кошуу керек: жылдык календарь

Орто Азиядагы куйруктуу жана орой жүндүү койлордо куутту күзүндө — октябрь–ноябрь айларында өткөрүшөт. Логикасы жөнөкөй: бооздук болжол менен беш ай созулат, демек төлдөө март–апрель айларына туура келет, күн жылып, чөп чыгат. Козулар жазды тосуп алып, жайытка чыкканга чейин чыңалып калат.

Күздөгү куут дагы бир себептен пайдалуу: ал мал жакшы семирген мезгилге туура келет. Кунардуу соолуктар бир убакта куутка келип, жакшы бооз калат.

Биринчи куутка кошуу курагы

Жаш токтуларды кочкорго шашылып коё бербеңиз. Токтуну өз тукумундагы чоң соолуктун салмагынын кеминде 70%ын алгандан кийин гана куутка кошушат — адатта бул болжол менен 12–18 айлык кези. Эрте куут зыян: токтунун организми дагы өсүп жатат, төлдөө оор өтөт, козулар алсыз туулуп, көбүрөөк өлөт, соолуктун өзү да өсүүдөн артта калат. Бир мезгилди жоготкон жакшы, келечектеги соолукту бузгандан.

Куутка даярдык

Куутка 1–1,5 ай калганда соолуктардын жем-чөбүн күчөтүшөт (зоотехниктер муну «флашинг» дешет). Жакшы семирген соолук бир убакта куутка келет, көп төлдүүлүк да жогорулайт. Аталык кочкорду да алдын ала даярдашат: ал жакшы абалда, дени сак жана арыктабаган болушу керек.

Бул алты жуманын кошумча тоютун өзүнчө эсептеңиз: флашингге дан менен күнжара сатып алуу сентябрга чейин алып койсоңуз, куут кызыган кезде кап-кабы менен кошумча сатып алгандан арзанга түшөт.

Бир кочкорго канча соолук? Эркин куутта (кочкор кой тобунда жүрөт) — болжол менен 25–50 соолукка бир кочкор. Жаш кочкорго азыраак соолук беришет. Койдун жыныстык цикли — болжол менен 16–17 күн, кочкорго келген кези бир-эки күн созулат, ошондуктан кочкор бир циклде куутка келген соолуктарды жаап чыгат, ал эми бооз калбагандары эки-үч жумадан кийин кайра куутка келет.

Бооздук: беш ай

Койдун бооздугу орто эсеп менен 145–152 күн — болжол менен беш ай созулат. Биринчи белгиси — соолук кайра куутка келбейт; андан ары тынчыраак жүрөт жана салмак кошот. Керек болсо, ветеринар так текшерип берет (УЗИ).

Бооздуктагы эң башкысы — акыркы үчтөн бир бөлүгүндө тоюттандыруу (акыркы 6–8 жума), ичиндеги козу эң тез өскөн кезде. Соолуктун тоютка муктаждыгы кыйла артат. Бул жерде коркунуч да күтүп турат:

Бооз соолуктардын токсемиясы — бооздуктун акыркы жумаларындагы зат алмашуу оорусу, айрыкча эгиз көтөргөн, өтө арык же өтө семиз соолуктарда. Белгилери: алсыздык, тоют жебөө, соолук кой тобунан бөлүнүп калат, андан кийин сокурдук жана карышуу. Жардам көрсөтүлбөсө мал өлөт. Алгачкы белгилеринде — шашылыш ветеринарга; оорунун алдын тең салмактуу рацион алат (соолукту ачка калтырбай да, ашыкча семиртпей да).

Төлдөөгө даярдык

Төлдөөгө болжол менен эки жума калганда соолуктарды таза, кургак, жылуу, шамал кирбеген, таза төшөнчү салынган жайга көчүрүңүз. Алдын ала даярдап коюңуз: таза чүпүрөк, киндик үчүн антисептик (йод эритмеси), козу эме албай калса, эмизиги бар бөтөлкө.

Төлдөө жакындаганын кантип билүүгө болот (бир-эки күн мурун): желин көөп чыгат, сырткы жыныс органдары шишийт, курсак салаңдайт, соолук тынчсызданат, жата берет, тоют жебейт, төшөнчүнү «казат».

Суу кеткенден кийин кадимки төлдөө 30–60 мүнөт созулат жана адатта жардамсыз эле өтөт. Козу туура келсе — башы жана эки алдыңкы буту алдыда болот.

Ветеринарды шашылыш чакыруу керек, эгер: төлдөө эки сааттан ашык созулса; жардам берүү аракеттериңиз жарым сааттан ашык натыйжа бербесе; козу туура эмес келсе (башы менен алдыңкы буттары эмес); тону көп саатка чейин түшпөсө; козу көрүнбөй кан кетсе. Козу туура эмес келгенде аны өзүңүз «тартып чыгаруу» козу үчүн да, соолук үчүн да коркунучтуу.

Козунун алгачкы сааттары — эң маанилүү

Козунун тирүү калаары дал ушул алгачкы сааттарда чечилет. Үч нерсе өтө маанилүү.

1. Дем алуу жана жылуулук. Козуну заматта былжырдан сүртүп, мурду менен оозун тазалаңыз, дем алсын. Үшүп калуу (гипотермия) — жаңы туулган козулардын өлүмүнүн башкы себеби. Айрыкча суук күндөрү козу жылуу жана кургак болушун караңыз.

2. Киндикти антисептик (йод эритмеси) менен тазалаңыз — бул инфекциядан коргойт.

3. Ууз — биринчи саатта. Энесинин биринчи сүтү (ууз) козуга иммунитет берет жана ал туулгандан кийинки биринчи саатта эң жакшы сиңет. Козу канчалык эрте эмсе, ошончолук жакшы; эң кечи — биринчи сутка, бирок кечиккен ар бир саат коркунучту арттырат. Козу ордунан турганын жана энесин чындап эмип жатканын текшериңиз. Эгер соолук козусун жолотпосо же сүтү аз болсо — уузду саап, бөтөлкөдөн ичириңиз (жылуу, болжол менен 38–40 °C) же козуну башка соолукка телиңиз.

Козулардын кырылышын кантип азайтуу

Жоготуулардын көбү алгачкы эки жумага туура келет, башкы себептери — үшүп калуу жана ачка калуу (ууз албай калуу). Аларга каршы жөнөкөй нерселер жардам берет:

• бооздуктун аягында соолуктарды толук тоюттандыруу — козулар бекем туулат;
• төлдөө жайында жылуулук жана кургактык;
• алгачкы сааттарда сөзсүз ууз берүү;
• ар бир козу эмип жатканын көзөмөлдөө.

Эгиз туулуп, соолуктун сүтү аз болсо — бирөөсүн бөтөлкөдөн кошумча эмизишет же башка соолукка телишет. Бир нече козу жаппай кырыла баштаса (ич өтүү, жөтөл), божомолдоп отурбай — себебин аныктоо үчүн ветеринарды чакырыңыз.

Төлдөөдөн кийинки алгачкы үч күн тууралуу — козулар үшүгөндөн жана ууз албагандан эмне үчүн өлөт жана саат сайын эмне кылуу керек — өзүнчө макалада: жаңы туулган козулар эмне үчүн өлөт.

Көп төл тууралуу

Гиссар койлорунда көп төлдүүлүк төмөн — 100 соолукка болжол менен 105–115 козу, башкача айтканда эгиз сейрек, көбүнчө бир ири козу туулат. Жайдары койлорунун төлү бар маалыматтар боюнча көбүрөөк. Бул жергиликтүү эт-май тукумдарынын кадимки өзгөчөлүгү: алардын артыкчылыгы козунун санында эмес, ири жана чыдамкай болушунда.

Ушундан улам көп берилген суроо: соолукту жылына бир жолудан көп төлдөтсө болобу? Эсеби менен жообу — кой жылына канча жолу төлдөйт макаласында: эки жылда үч жолу төлдөтүү жүз соолуктан 106 козу алганда гана өзүн актайт.

Кыскача

• Кочкор салуу — октябрь–ноябрь, төлдөө — март–апрель (бооздук ~5 ай).
• Токтуга салмагы чоң койдун 70%ына жетмейинче кочкор салынбайт (~12–18 ай).
• Кочкор салуудан бир ай мурун соолуктарга жем-чөптү көбөйтүңүз; 25–50 соолукка бир кочкор.
• Бооздуктун акыркы мезгили тоюттандыруу жагынан эң маанилүү; токсемиядан сак болуңуз.
• Козу туулгандан кийинки биринчи саат баарын чечет: жылуулук, кургак болушу, киндик, ууз.
• Төлдөө кадимкидей өтпөсө же мал жапырт кырылса — дароо ветеринарга кайрылыңыз.

Төлдөө мезгилин жазып туруу ыңгайлуу: кочкор салуу жана төлдөө журналында ар бир соолуктун кочкор салуусун, төлдөөсүн жана төлүн телефондон акысыз жазып турасыз — кайсы соолук качан козулай турганы жана канча козу аман калганы көрүнүп турат. Соолук же асыл тукум кочкор сатып алам десеңиз, соолук жана асыл тукум кочкор сатылат деген жарыяларды караңыз.

Макала маалымат үчүн жазылган. Кой оор төлдөгөндө же козу ооруганда жардамды ветеринар гана көрсөтүшү керек; макала ветеринарга көрүнүүнүн ордун баспайт.