Goýun gotury: alamatlary, bejergisi we kaşara çenli dermanlamak
Goýun gotury – psoroptoz, Psoroptes ovis genesi: goýun direge sürtünýär, ýüňi bölek-bölek düşýär. Alamatlary, bitden we tegmilden tapawudy, iwermektin we çomuldyrmak, ýyllyk tertip, 100 baş süride ýitgi.
Goýun gotury – bu psoroptoz, ýagny deriniň ýüzünde ýaşaýan Psoroptes ovis genesi. Ilkinji alamatlary weterinarsyz hem görmek bolýar: goýun direge we ýemlige sürtünýär, arkasynda, ýagyrnysynda we böwründe ýüňi keçelenip, bölek-bölek düşýär, aşagynda bolsa çygly sary gabyklar galýar. Iki gezek iwermektin 1 göterim sanjylýar (görkezmelerdäki adaty mukdar – her 50 kg diri agrama 1 ml, 7–10 günden gaýtalanýar) ýa-da bütin süri akarisid ergininde çomuldyrylýar.
Wagty barada esasy zat: sürini güýzde, kaşara salmazdan öň dermanlamaly, goýunlar eýýäm gaşanyp başlandan soň, ýanwarda däl. Ýyly we dar jaýda gene bütin gyş köpelýär, ýokanç alan ýaş mallar ýaza sagdynlaryndan 5–8 kg ýeňil çykyp biler. Otuz baş ýaş maly bolan fermada bu bir gyşda 8–13 million sum (≈ $700–1100) alynmadyk girdeji. Makaladaky bahalar 2026-njy ýylyň awgust aýynyňky: diri agram 55 000 sum/kg, Özbegistanyň Merkezi bankynyň 2026-njy ýylyň 21-nji awgustyndaky kursy – 1 dollar 11 847 sum.
Goýun gotury näme we ony haýsy gene döredýär
Gotur – üç dürli genäniň döredýän üç dürli keseliniň umumy ady. Olar meňzeş bejerilýär, ýöne her biri başga ýerden başlaýar, şonuň üçin olary zeper ýeten ýerine görä tapawutlandyrýarlar.
| Kesel | Gene | Nireden başlaýar | Näme üçin howply |
|---|---|---|---|
| Psoroptoz (deri gotury) | Psoroptes ovis | Ýagyrny, arka, sagry, böwür – ýüňi galyň ýerler | Guýrukly tohumlarda esasy görnüşi, gyşda bütin sürä ýaýraýar |
| Sarkoptoz (gyjyma gotur) | Sarcoptes scabiei var. ovis | Kelle, agyz-burun, gulaklar, gözüň daşy | Gene deriniň içinde ýol gazýar, gyjyndysy güýçli, uzak bejerilýär |
| Horioptoz (ýüň iýiji gotur) | Chorioptes bovis | Aýagyň injik bogunyndan aşagy, goçuň ýumurtga haltasy | Tohumlyk goçda höwre goýmazdan öň spermasynyň hiline täsir edýär |
Özbegistanda guýrukly tohumlar köp we mal uzak wagt agylda durýandygy üçin iň köp psoroptoz duş gelýär. Psoroptes ovis genesi deriniň ýüzünde ýaşaýar we çişen ýerlerden limfa sorup iýmitlenýär. Ýumurtgadan ýumurtga çenli doly aýlawy 11–19 gün dowam edýär, ýumurtgadan uly gene bolmagy üçin takmynan iki hepde gerek. Şonuň üçin ýumurtga täsir etmeýän derman bilen bir gezek dermanlap, sürini bejerip bolmaýar – gaýtalamaly.
Maldan daşarda hem gene derrew ölmeýär: düşekde, ýemligiň ýaryklarynda we kaşaryň diwarlarynda ol 15–18 gün ýokançly bolup galýar. Bejerilen süri dermanlanmadyk kaşara gaýdyp gelse, täzeden ýokanç alýanynyň sebäbi şu.
Goýunda gotury nädip tanamaly: tapgyrlar boýunça alamatlary
Psoroptoz haýal ösýär, ilkinji üç-dört hepdede ony "ýüňi düşýändir" diýip äsgermezlik etmek aňsat.
Ir tapgyr (2–4 hepde). Goýun rahatsyz, çite, direge, ýemlige sürtünýär, böwrüni dişleýär. Tikenlerde we agyl agaçlarynda ýüň bölekleri galýar. Ýagyrnysyndaky deri entek adaty görünýär, ýöne käbir ýerlerde eýýäm gyzarypdyr.
Orta tapgyr. Arkasynda we sagrysynda gyrasy anyk kel ýerler peýda bolýar. Kel ýeriň gyrasyndaky ýüň güýç etmän, bir tutam bolup çykýar. Aşagynda çygly sary-çal gabyklar we deri büklümleri bar.
Giçki tapgyr. Uly kel ýerler, deri galňap, büklüm-büklüm bolýar, mal horlanýar, süriden yzda galýar, guzular we gowşak ýaş mallar horlanyp ölýär. Ýüň gabyk baglaýar, kabul edilende oňa hiç zat berilmeýär.
Barlamak bir minut alýar: ýagyrnysynda we sagrysynda kel ýeriň gyrasyndan ýüňi aralap, gabyk bar-ýokdugyna serediň. Takyk diagnozy weterinar barlaghanasy goýýar: zeper ýeten ýeriň gyrasyndan deri gyryndysyny alyp, mikroskopda görýärler – gene görünýär. Süride iki-üç başdan köp goýun gaşanýan bolsa, deri gyryndysyny barlamagy hökman soraň: dermanlamagyň tertibi haýsy genäniň bardygyna bagly.
Gotury bitden, tegmilden we mineral ýetmezçiliginden nädip tapawutlandyrmaly
Goýun diňe gotur sebäpli gaşanmaýar. Garyşdyrmak aňsat, bu dört sebäbiň her biriniň bejergisi bolsa başga.
| Alamat | Gotur (psoroptoz) | Bit we ýüň iýijiler | Tegmil (trihofitiýa) | Kükürt we mineral ýetmezçiligi |
|---|---|---|---|---|
| Nireden başlaýar | Ýagyrny, arka, sagry | Boýun, ýagyrny, arka boýunça | Kelle, boýun, gözüň daşy | Bütin bedende deň |
| Nähili görünýär | Gabykly kel ýerler, ýüň keçelenýär | Ýüň öçük, düýbünde mör-möjekler we sirkeler görünýär | Gyrasy anyk tegelek tegmiller, çal gasyn | Ýüň gury we döwük, kel ýer ýok |
| Gyjyndy | Güýçli, goýun gan çykýança sürtünýär | Orta, hemişe | Gowşak | Gowşak |
| Ýüňüň aşagynda näme görünýär | Çygly sary gabyklar | 1–2 mm ululykdaky diri mör-möjekler | Gury tegelek ojaklar | Deri arassa |
| Näme bilen bejerilýär | Iwermektin ýa-da çomuldyrmak, iki gezek | Daşyndan sürülýän serişdeler görkezmä görä; iwermektin sanjymy ýüň iýijilere erbet täsir edýär – takmynan 81 göterim, daşyndan dermanlamak bolsa 97–100 göterim | Weterinaryň bellän bejergisi | Ýalama duz, mineral goşundy |
| Adama howply | Ýok, gene adamda ýaşamaýar | Ýok, goýun biti diňe goýna ýokuşýar | Hawa, trihofitiýa adama ýokuşýar | Ýok |
Tegmil barada aýratyn ýatda saklaň: dört sebäbiň içinde adamlar üçin hakykatdan howply diňe şu. Kel ýerler tegelek, gyrasy anyk we çygly gabyksyz bolsa – ellik geýip işläň we akarisid satyn alman, weterinary çagyryň.
Näme üçin gotur gyşda ýaýraýar, tomusda bolsa görünmeýär
Tomusda süri arassa görünýär, ferma bolsa gotur ýok diýip pikir edýär. Aslynda gene hiç ýere gitmeýär: gyrkymdan soň we günüň aşagynda ol goragly ýerlere – gulaklara, gasyklara, butlaryň arasyna, guýrugyň aşagyndaky büklümlere – geçýär we kesel gizlin görnüşe geçýär. Keseli daşyndan sagdyn görünýän ýeke-tük mallar saklaýar.
Güýzde ýagdaý tersine öwrülýär. Ýüň ösýär, ýüňüň aşagy çyglanýar, süri kaşarda gysylyp durýar, iým azalýar, malyň keselden goranyşy gowşaýar. Gene üçin ýylylyk, çyglylyk we mallaryň biri-birine hemişe degip durmagy döreýär – we ol gyşyň dowamynda bütin sürä ýaýraýar.
Mundan pul tygşytlaýan netije çykýar: gotura garşy dermanlamany kaşara salmazdan öň edýärler, kel ýerler peýda bolandan soň däl. Sentýabr-oktýabrda dermanlamak ýanwardaky bilen deň düşýär, ýöne ýanwarda onuň üstüne ýitirilen agram artyşy, gijikdirilen mallary bejermek we gowşak mallaryň haram ölmegi goşulýar.
Gotur 100 baş goýunly sürä näçe zyýan ýetirýär
Orta ululykdaky ferma boýunça hasaplaýarys: 100 baş mal, olaryň 30 başy gyşlamada saklanýan ýaş mal, kaşarda saklanýan döwür 135 gün. Aşakdaky sanlar biziň çaklamalarymyz boýunça baha, norma däl: hakyky ýitgi keseliň haýsy tapgyrda ýüze çykarylanyna bagly.
Adaty gyş iýminde saklanýan sagdyn ýaş mal, güýçli semretmede däl, günde 120–150 g agram artdyrýar (guýrukly tohumlarda güýçli semretmede bu 150–250 g, ony aýratyn hasapladyk). Goturlan goýun güýjüni gaşynmaga we derisiniň çişmegine sarp edýär, iýmini erbet iýýär we günde 40–60 g az agram goşýar. Kaşarda saklanýan 135 günde tapawut her başa 5–8 kg diri agrama ýetýär. Karantin barada makalamyzda has ýumşak hasapladyk, her başa 3 kg: ol ýerde keseli ir görýärler we ilkinji hepdelerde bejerýärler. Bu ýerde bolsa kesel bütin gyş dowam edende, kaşar döwrüniň hemmesi hasaplanýar.
| Ýitgi görnüşi | Hasaplama | Pul |
|---|---|---|
| Agram artyşynyň kemi, bir baş | 5–8 kg × 55 000 sum | 275–440 müň sum (≈ $23–37) |
| 30 baş ýaş malda agram kemi | 30 baş × 275–440 müň sum | 8,3–13,2 million sum (≈ $700–1100) |
| Horlanan ýaş malyň haram ölmegi | 35 kg diri agramly 1–2 baş × 55 000 sum | 1,9–3,9 million sum (≈ $160–330) |
| Gabyk baglan ýüň | sürüden 150–300 kg, ýaramsyz hökmünde 2 500 sum/kg | 0,4–0,8 million sum (≈ $35–65) — agram kemi bilen deňeşdirilende ownujak zat |
| Gidişen keseli bejermek | bütin sürini 2 gezek bejermek + kaşary bejermek + gaýtadan kurs | Öňüni almakdan birnäçe esse gymmat |
Ýüň bu sanawda iň ownujak setir, munda geň zat ýok: guýrukly tohumlaryň gödek ýüňi arassa ýagdaýynda hem arzan satylýar. Pul gyrkymda däl, terezide ýitýär.
Öňüni almagyň çykdajysy bolsa az. Iwermektin 1 %-iň dozasy — 50 kg diri agrama 1 ml, ýagny uly goýun üçin takmynan bir millilitr; iri ene goýunlara we tohumlyk goça has köp gidýär. Hökman gaýtalanýandygy sebäpli, 100 baş süri bir kurs üçin azyndan 200 ml derman sarp edýär. 2026-njy ýylyň 21-nji awgustyna bazar.qoyhunter.com saýtyndaky bildirişlerde 100 ml iwermektin 1 % şyşasy 30 000 sum, 50 ml şyşasy 20 000 sum durýar. Ýagny sürüniň bütin kursy üçin derman takmynan 60 000 sum (≈ $5) bolýar, zähmet hasaba alynmady. Häzirki bahalary satlyk ot-iým we weterinar dermanlary baradaky bildirişlerden görüň: 2026-njy ýylyň 21-nji awgustyna bölümde 48 bildiriş bar, weterinar dermanlary hem şonuň içinde.
Goýunlarda gotury näme bilen bejermeli: iwermektin, doramektin we wannada ýuwundyrmak
Aşakdaky dozalar dermanlaryň gollanmalaryndan alnan ugur üçin, lukmanyň bellän bejergisi däl. Bejeriş tertibini we dermany weterinar lukman gyryndynyň netijesine görä saýlaýar, siz bolsa öz şyşaňyzyň içindäki gollanma seretmeli: dürli öndürijilerde doza, sanjym ýoly, aralyk we et boýunça garaşylýan möhlet tapawutlanýar.
| Usul | Doza we gaýtalanyşy | Haçan amatly | Nämä üns bermeli |
|---|---|---|---|
| Iwermektin 1 %, sanjym | 50 kg-a 1 ml (0,2 mg/kg), 7–10 gün aralykda iki gezek. Sanjym ýoly — diňe gollanma boýunça: «Iwomek» deri astyna, «Iwermek» myşsa içine, sagry ýa-da boýun töweregine sanjylýar | Güýzde, kaşara salmazdan öň: sowukda hem täsir edýär, wanna gerek däl | Çäklendirme süýt berýän döwre däl-de, süýde degişli: sagylýan mallaryň süýdüni sanjymdan soň 28 gije-gündiz iýmäge bolmaýar, süýdüni diňe guzulary emýän ene goýunlara bu gadaganlyk degişli däl. Et boýunça garaşylýan möhlet — 28 gije-gündiz |
| Doramektin 1 %, myşsa içine | Goturyň garşysyna goýunlara — 33 kg-a 1 ml (300 mkg/kg), bir gezek. Bu sygyr dozasy bolan 50 kg-a 1 ml-den ýokary: şol doza bilen gotur gänesi ölmän galýar | Sürini iki gezek tutara adam ýok bolanda | Et boýunça garaşylýan möhlet üçüsiniň içinde iň uzagy — Ýewropa gollanmalarynda 70 gije-gündiz |
| Akarisid wannada ýuwundyrmak (deltametrin, sipermetrin, amitraz) | Bütin süri, iki gezek; aralygy gollanmadan alyň: deltametrinde we amitrazda — 7–10 gün, sipermetrinli erginlerde — 14 | Tomus, gyrkymdan 3–5 gün soň, kesikler bitenden soň: ýüň gysga, ergin derä ýetýär | Gyrkymdan derrew ýuwundyrmak bolmaýar — ergin täze kesiklere düşýär. Ýyly howa we ýyly ergin gerek; öl maly ýele çykarmaň |
| Kaşary bejermek | Akarisid ergini (deltametrin, sipermetrin) diwarlara, ýemliklere we ýaryklara, süri çykarylandan soň — kaşar üçin sanjym dermany ýaramaýar | Mallary ikinji gezek bejerýän güni | Köne düşegi çykarýarlar, ýogsa süri täzeden ýokaşýar |
Bejergi netije bermegi üçin dört düzgün:
- Bütin sürini birbada bejerýärler, daşyndan sagdyn görünýän mallary we tohumlyk goçy hem goşup. Gotur gänesi olaryň üstünde eýýäm bar, diňe entek bildirmeýär; diňe keselleri bejerseňiz, bir aýdan kesel täzeden ýaýraýar.
- Gaýtalamak hökman. Iwermektin gotur gänesiniň ýumurtgasyny öldürmeýär. Ilkinji bejeriş uly gäneleri we lärwalary aýyrýar, 7–10 gün soňky ikinjisi bolsa ondan soň çykanlary.
- Kaşary mallar bilen bile bejerýärler. Gotur gänesi düşekde we ýaryklarda 15–18 gije-gündize çenli ýaşaýar, hapa kaşardaky arassa süri bolsa gaýtadan ýokaşýar.
- Horlanan we keselli mallary «bile bolsun» diýip bejermeýärler. Iwermektiniň we ýuwundyrma erginleriniň gollanmalarynda horlanan we ýokanç keselli mallary bejermek göni gadagan edilen. Olary aýryp, weterinara görkezýärler — ol nämäni we haçan ulanmalydygyny özi çözer.
Dozany göz bilen däl, diri agram boýunça hasaplaýarlar: az berlen doza gotur gänesini öldürmeýär, tersine, gäneleri dermana öwrenişdirýär. Terezi ýok bolsa, agramy lenta bilen çaklaýarlar — formulany biz terezisiz goçuň agramyny nädip bilmeli makalasynda beripdik.
Ulanylan maşyn ýagyny, dizel ýangyjyny we küli ulanmaň: olar derini ýakýar, deriniň eplenç ýerlerinde gizlenen gänä ýetmeýär, üstesine-de şeýle bejerişden soň mal iýmini erbet iýýär.
Sürini haçan bejermeli: ýyllyk senenama
Özbegistandaky ferma üçin tertip şeýle:
- Maý–iýun, gyrkymdan 3–5 gün soň: maşynadan galan kesikler bitenden soň bütin sürini dermanly ergine çümdürmeli. Ýüň gysga, ergin deriniň özüne ýetýär, howa ýyly. Bu ýylyň dowamynda iň täsirli bejergi.
- Sentýabr–oktýabr, kaşara salmazdan öň: bütin sürä iwermektin sanjymy. Muny güýzki gurçuk dermany bilen bile edip bolýar: şol bir derman hem tegelek gurçuklary, hem deri genesini ýok edýär (lenta gurçuklaryna we ikiagyzlylara iwermektin täsir etmeýär, bu barada gurçuga garşy bejergi senenamasynda ýazylan). Gurçuk bejergisiniň senenamasynda deri bejergileri «kaşara salmak wagtyna» goýlupdyr. Bu şol bir pursat, ýöne ony senenama gyşyna görä däl-de, mallaryň ýapyk ýere girýän senesine görä hasaplamaly.
- Sanjymdan 7–10 gün soň: bütin sürini gaýtadan bejermeli.
- Her täze mal: karantiniň birinji güni bejermeli, soňra 21–30 gün süriden aýry saklamaly. Munuň näme üçin peýdalydygy satyn alnan goýunlaryň karantini barada makalada düşündirilen.
Bejergini meýilleşdireniňizde, et üçin garaşma möhletini ýatdan çykarmaň. Möhletler her dermanyň öz görkezmesinde ýazylýar: iwermektinde ol adatça 28 gün, doramektinde goýunlara myşsa sanjylanda 70 güne çenli. Ýagny baýram üçin mal soýjak ýa-da satjak bolsaňyz, sanjymy bir aý däl-de, iki-üç aý öň edýärler.
Gotury sürä gaýtadan getirmezlik üçin näme etmeli
- Mal satyn alanyňyzda gözden geçiriň. Sagrysyndaky we ýagyrnysyndaky ýüňi aralap, derisine serediň we soňky gezek haçan bejerilendigini soraň. Güýzüne bazara mal käwagt süri gaşanyp başlany üçin hem çykarylýar. Bildiriş boýunça alsaňyz, diňe umumy görnüşini däl, ýüňüň aşagyndaky deriniň suratyny hem soraň: satlyk goýun we goç bildirişlerinde ýola çykmazdan öň eýesi bilen ýazyşyp bolýar.
- Täzeleri aýry saklaň. 21–30 gün karantin, birinji güni bejergi.
- Gyrkymçylar öz gurallary bilen gelýär: işe başlamazdan öň maşynany dezinfeksiýa etmegi haýyş ediň. Deri genesi fermadan ferma edil şeýdip geçýär.
- Sürüleri garyşdyrmaň: umumy suwlukda we umumy agylda, aýratyn hem güýzde.
- Bejergi senelerini ýazyp goýuň. Alty aý geçenden soň sentýabrda bütin süri bejerildimi ýa-da diňe tutulanlarmy, hiç kim ýatlap bilmeýär. Biz QoyHunter-de (bu goýunlary hasaba almak üçin CRM we bazar.qoyhunter.com bazary) muny her goýun boýunça bejergi we ýatlatma depderinde saklaýarys: sene, derman, kim bejerildi, indiki gezek haçan. Mal az bolsa we ýazýan bir adam bolsa, depder hem şol işi görýär.
Köp berilýän soraglar
Goýun gotury adama ýokýarmy?
Psoroptoz genesi Psoroptes ovis adamda ornaşmaýar: kesel goýun bilen köp galtaşsaňyz, deriňize gysga wagtlyk gyjyt düşüp biler, ol özünden geçýär. Sarkoptoz genesi gijişdirýän dökünti çykaryp biler, ýöne ol hem adamyň hakyky goturyna öwrülmeýär. Hakykatdan howply başga kesel bar: lişaý (trihofitiýa). Ol adamlara, aýratyn hem çagalara ýokýar. Şonuň üçin deride çetleri aýdyň togalak tüýsüz ýerler görseňiz, ellik geýip işläň we maly weterinara görkeziň.
Diňe gaşanýan goýunlary bejersem bolarmy?
Ýok. Birinji goýun gaşanyp başlanda, gene eýýäm goňşy mallara geçen bolýar, diňe alamatlary entek görünmeýär. Bütin sürini bir günde bejerýärler, tohumlyk goçy we ýaş mallary hem goşup, kaşary hem. Diňe horlanan we syrkaw mallary aýryp, weterinara görkezýärler. Saýlap bejerseňiz, üç-dört hepdeden soň kesel ikinji gezek ýaýraýar we ony täzeden bejermeli bolýar, mallar eýýäm agram ýitirenden soň.
Bejergiden näçe gün soň goçy ete soýup bolar?
Dermanyň öz görkezmesindäki garaşma möhletine serediň: sanjylýan iwermektinde ol adatça 28 gün, doramektinde goýunlara myşsa sanjylanda 70 güne çenli. Ferma üçin netije bir: goç satuwa ýa-da baýram üçin soýmaga gidýän bolsa, bejergini geleşikden öňki soňky iki-üç aýda däl-de, öňünden, ätiýaçly wagt goýup edýärler.
Bejergiden bir aý soň gotur näme üçin gaýdyp geldi?
Adatça sebäbi dörtdür: 7–10 gün soň gaýtadan bejermediler we ýumurtgalardan täze gene çykdy; ähli mallar bejerilmedi; süri köne düşekli, bejerilmedik kaşara gaýtaryldy; täze mal karantinsiz getirildi. Şu sanawa görä barlaň: haýsydyr biri hökman galdyrylandyr.
Işlenen ýag, solýarka we kül kömek edýärmi?
Ýok. Bu serişdeler derini ýakýar, ýüňi ýapyşdyrýar we deriniň epinlerindäki, gabyklaryň aşagyndaky genä ýetmeýär, şeýle bejergiden soň bolsa mal iýmini kem iýýär we agramyny ýitirýär. Diňe akarisid dermanlar kömek edýär: sanjylýanlar (iwermektin, doramektin) ýa-da çümdürmek üçin erginler (deltametrin, sipermektrin, amitraz). Guzularyň ýaşy we agramy boýunça çäklendirmeleri dermanyň öz görkezmesinden okaň, dozany bolsa diňe diri agrama görä hasaplaň.
Mallaryňyzyň hasabyny QoyHunter-de alyp baryňGoýundarçylar üçin CRM: mallaryň baş sany, saglyk, agram çekmek, maliýe we seljerme — programmada we Telegram-botda.Ähli mümkinçilikler →