Койдун туяк чириши: себептери, белгилери, дарылоосу

Кой аксап, туягынан сасык жыт чыгабы? Туяк чириши нымдуу короодо эмнеден чыгат, кантип билинет, кантип дарыланат (туяк тазалоо, ванна) жана кантип алдын алуу керек.

Кой аксап, кой тобунан артта калып, туягына эңкейсеңиз сасык жыт бурк этеби? Көбүнчө бул туяк чириши. Ылаң жугуштуу, короо койго тез тарайт жана эң маанилүү нерсеге тийет: семирүүгө, кошумча салмакка, ал эми тукумдук кочкорлордо жана Курман айт маалында баасына да. Жакшы жери: эртерээк байкап, тартип менен иштесеңиз, туяк чиришин көзөмөлдөсө болот. Баарын иретинен карап чыгалы: бул эмне, кантип билинет, эмне менен дарыланат жана кантип алдын алса болот.

Туяк чириши деген эмне

Туяк чириши (жугуштуу пододерматит) — туяктын бактериядан жугуштуу жабыркашы. Негизги күнөөкөр — Dichelobacter nodosus бактериясы, ал Fusobacterium necrophorum менен жупташып иштейт: экинчиси туякчалардын ортосундагы терини жумшартып, сезгентет, биринчиси тереңирээк кирип, туяктын мүйүз кабы менен жумшак эттин байланышын бузат. Ошондуктан негизги кайгы — оору, аксоо, мүйүздүн ажырашы.

Эсте тутчу негизги нерсе: козгогуч жылуулукту жана нымды жакшы көрөт. Нымдуу төшөмөдө, баткакта, суу баскан короодо ал жайлуу жашайт, ал эми туяктан тышкары кургак тыгыз жерде көпкө жашабайт — айлап эмес, күндөп эсептелет. Ошон үчүн ылаң нымдуу мезгилде чыгып, кургакчылыкта басылат. Жуккандан кийин биринчи белгилер байкалганга чейин болжол менен эки жума өтөт.

Өзбекстан үчүн бул маанилүү нерсе. Жайында бизде кургак жана ысык — тобокелдик өтө аз. Ал эми кышында жана эрте жазында короодо ным чогулат: эриген кар, тепселенген нымдуу төшөмө, жайыттагы баткак. Туяк чириши баш көтөргөн убак дал ушул.

Кантип билинет: негизги белгилер

Канчалык эрте байкасаңыз, дарылоо ошончолук оңой жана арзан. Эмнеге көңүл буруу керек:

• Аксоо. Адатта биринчи белги. Кой бутун аяйт, артта калат, катуу жабыркаса «тизелеп» жайылышы же көбүрөөк жатышы мүмкүн.
• Жыт. Туяктан чыккан өзгөчө чирик, «бузулган» жыт — бул оорунун дээрлик эң айкын белгиси.
• Мүйүздүн ажырашы. Туяктын мүйүз кабы жумшак эттен ажырап, анын астында нымдуу, боз түстөгү чириген масса болот. Бул оор, «залалдуу» түрү.
• Туякчалардын ортосундагы териде кызаруу жана жибүү. Бул эрте, жеңил түрү (аны скальд деп аташат). Бул баскычта тереңдеп бузулуу жок — дарылоону баштоого эң ылайыктуу учур.
• Жалпы абалы. Бир нече буту жабыркаса, мал көп жатат, кунардуулугун жоготот, аз жейт; эмизген соолуктарда сүт азаят.

Эгер бир эле убакта көп кой аксап, табы көтөрүлүп, туяктын кыр жагында же оозунда жарасы бар, ал эми туяктан жыт жок болсо — бул туяк чириши эмес, карантиндик оору болушу мүмкүн. Алардын айырмасын жана биринчи суткада эмне кылуу керектигин койдогу шарп оорусу: белгилери, эмдөө жана карантин макаласында жазганбыз.

Эмнеден чыгат: себептери жана тобокелдик факторлору

• Нымдуулук жана кир. Нымдуу төшөмө, жайыттагы көлчүктөр, суу баскан короо — ылаңдын чыгышынын негизги шарты.
• Кыркылбаган, өсүп кеткен туяктар. Өсүп кеткен мүйүздүн чуңкурларында кир менен тезек чогулат, ал жер нымдуу жана абасыз — бактерияларга эң ыңгайлуу үй.
• Ылаңдын сырттан кириши. Көп кездешкен жол — жаңы мал сатып алуу же бөтөн кой тобу менен бирге жайуу, суу ичирүү. Бир аксаган «жаңы келген» бүт малды жуктуруп коюшу мүмкүн.
• Тыгыздык. Мал канчалык тыгыз турса, козгогуч бутунан бутуна ошончолук тез өтөт.

Белги → эмне кылуу керек: кыскача таблица

Дарылоо: туякты тазалоо, ванна, жергиликтүү дарылоо

Дарылоо төрт тирөөчкө таянат, баары бирдей маанилүү.

1. Бөлүп коюу. Оорулууларды жана аксагандарды дароо дени сактан бөлүп, кургак жерге которуңуз. Алар жалпы короо койдо турса, ылаңды таратып турат.

2. Туякты тазалоо. Ажырап, ичи оюлган мүйүздү этият алып салыңыз, анткени жабыркаган жерлер ачылбаса, ваннанын эритмеси да, антисептик да бактерияга жетпейт. Этият тазалаңыз, кан чыкканча тазалоонун кереги жок; бир малдан экинчисине өтөрдө шайманды дезинфекциялаңыз.

3. Буттун ванналары. Иштеген «классика» — цинк сульфаты же жез сульфаты негизиндеги эритмелер. Цинк сульфаты жумшагыраак: терини күйгүзбөйт, жүндү булгабайт. Жез сульфаты да натыйжалуу, бирок мал ичип алса уулуу, жүндү боёйт жана металлды жейт. Кеңири колдонулган иштөөчү концентрация — болжол менен 10%, бирок так өлчөмүн дарынын нускамасы жана ветеринардын көрсөтмөсү боюнча гана даярдаңыз, «көз мөөрдөп» эмес. Мал эритмеде бир нече мүнөт турат (адатта 10–15 мүн. чамасында), ваннадан кийин туягы кургашы үчүн кургак жерге чыгарылат. Ваннадан суу ичирбеңиз, эритмени ичип алышына жол бербеңиз.

Короо кой чоң болуп, туякты тазалоого адам жок болсо, бул ишти буйрутма бериш оңой: туяк кыркуу кызматтары көбүнчө башына эсептелет, жүз малда бул өзүңүз бир жума алек болгондон арзан.

4. Жергиликтүү дарылоо. Айрым оор туяктарды тазалагандан кийин антисептик спрей же ветеринар дайындаган каражат менен иштетишет. Өтүшүп кеткен жана көп малда кездешкен учурларда доктур системалуу антибиотик дайындашы мүмкүн — аны тандоону, дозасын жана мөөнөтүн адис гана аныктайт.

Бул маалымат берүүчү макала, кароонун ордун баспайт. Дарылоо схемасын, дарыларды жана концентрацияны ветеринар менен макулдашыңыз, айрыкча короо койдун көбү жабыркаса.

Дарылоону ар бир малга дароо жазып коюу пайдалуу: ванна менен тазалоонун күндөрү жазылган малдын ден соолук картасы кимдин экинчи жолу аксап жатканын көрсөтөт, андайларды адатта бракка чыгарышат.

Алдын алуу: кургак, кыркуу, карантин

Туяк чиришин киргизбөө дарылоодон арзан.

• Буттарды кургак кармаңыз. Кургак төшөмө, короодон жана суу ичүүчү жайдан сууну буруу, жайыттагы «саз» жерди оңдоо. Кургакчылык — бул ылаңга каршы эң чоң жардамчыңыз.
• Туякты үзгүлтүксүз кыркыңыз. Пландуу кыркуу кир менен бактерия катынган чуңкурларды жок кылат. Муну иш тартибине киргизиңиз, айрыкча нымдуу мезгилдин алдында.
• Жаңы келгендерге карантин. Сатып алынган ар бир малды эки жумадан кем эмес бөлөк кармаңыз: алып келгенде туягын карап, кыркып, иштетиңиз, короо койго кошордун алдында дагы бир жолу текшериңиз. Короо койду бөтөн мал менен жалпы жайытта жана суу ичүүчү жайда аралаштырбаңыз.
• Алдын алуучу ванналар. Нымдуу мезгилде буттун ваннасынан өткөрүү таралышын токтотууга жардам берет.
• Өнөкөттөр менен кечиктирбеңиз. Тынбай аксап, айыкпаган мал — туруктуу жуккуч булагы; бракка чыгаруу маселесин ветеринар менен чечиңиз.

Кыскача

Туяктын чириши — нымдан жана каралбай калган туяктан чыккан оору. Эрте байкасаңыз (аксоо, жыт, туяк арасынын кызарышы), ооруган койду бөлүп коюңуз, туягын тазалаңыз, дары куюлган бут ваннасынан айдап өткөрүңүз жана нускамага, малдарыгердин кеңешине карап дарылаңыз. Алдын алуу оңой: короонун жери жана мал басып жүргөн жер кургак болсун, туякты мезгил-мезгили менен кыркып туруңуз, ар бир жаңы келген малды карантинге коюңуз. Ошондо кой тобу бутунан тайбайт, түз маанисинде.

Туякты мезгил-мезгили менен карап туруп, кайсы койду качан дарылаганыңызды жазып жүрүүнү адатка айландырыңыз. Ошондо оорулуу жана оорусу кайра-кайра кайталанган койлор кой тобунун жарымы аксап калганда эмес, дароо көрүнөт.