Қой тұяғы шіруі: себептері, белгілері және емі

Қой ақсап, тұяғынан шірік иіс шыға ма? Тұяқ шіруі дымқыл қорада неге өршиді, қалай танып, немен емдейді (тұяқ тазалау, аяқ ваннасы), қалай алдын алады.

Қой аздап ақсап, отардан қалып барады, ал тұяғына еңкейсеңіз, жағымсыз шірік иіс мүңкіп тұр ма? Көбіне бұл — тұяқ шіруі. Ауру жұқпалы, отарға тез тарайды және ең маңызды нәрсеге — жайылымда семіруге, салмақ қосуға зиян тигізеді, ал асыл тұқымды қошқарда және Құрбан айт кезінде бағаны да түсіреді. Бір жақсысы: ауруды ерте байқап, жүйелі түрде күрессеңіз, тұяқ шіруін ауыздықтауға болады. Бәрін ретімен қарастырайық: бұл не, қалай танылады, немен емдейді және қалай жолатпауға болады.

Тұяқ шіруі деген не

Тұяқ шіруі (жұқпалы пододерматит) — тұяқтың жұқпалы бактериялық ауруы. Негізгі қоздырғышы — Dichelobacter nodosus бактериясы, ол Fusobacterium necrophorum бактериясымен бірге әрекет етеді: соңғысы тұяқ арасындағы теріні жұмсартып, қабындырады, ал біріншісі тереңірек еніп, тұяқтың мүйіз қабы мен жұмсақ ұлпаның байланысын бұзады. Ауырсыну, ақсау, мүйіздің сыдырылуы осыдан басталады.

Есте ұстайтын басты жайт: қоздырғыш жылу мен дымқылды жақсы көреді. Дымқыл төсеніште, батпақта, су басқан қорада ол жақсы өсіп-өнеді, ал құрғақ тығыз топырақта тұяқтан тыс ұзақ тірі қалмайды — айлап емес, бірнеше күн ғана. Сондықтан ауру дымқыл кезеңде өршіп, құрғақ кезеңде басылады. Жұққаннан алғашқы белгілер байқалғанға дейін шамамен екі апта өтеді.

Өзбекстан үшін бұл маңызды жайт. Жазда бізде құрғақ әрі ыстық — қауіп өте аз. Ал қыста және ерте көктемде қорада ылғал жиналады: еріген қар, тапталған дымқыл төсеніш, қора маңындағы балшық. Тұяқ шіруі бас көтеретін кез дәл осы.

Қалай танылады: негізгі белгілер

Неғұрлым ерте байқасаңыз, емдеу соғұрлым жеңіл әрі арзан. Нені қарау керек:

• Ақсау. Әдетте алғашқы белгі осы. Қой аяғын аяйды, қалып қояды, қатты зақымданса «тізерлеп» жайылуы немесе көбірек жатуы мүмкін.
• Иіс. Тұяқтан шығатын өзіне тән шірік, «сасық» иіс — аурудың айқын белгісі.
• Мүйіздің сыдырылуы (астынан ажырауы). Мүйіз қабы жұмсақ ұлпадан ажырайды, астында дымқыл, сұрғылт шірік болады. Бұл — ауыр, «қатерлі» түрі.
• Тұяқ арасындағы терінің қызаруы және ылғалдануы. Бұл — ерте, жеңіл түрі (оны скальд деп атайды). Бұл кезде әлі терең бүліну жоқ, сондықтан емдеуге кірісудің ең қолайлы кезі осы.
• Жалпы жағдайы. Бірнеше аяғы зақымданса, мал көп жатады, қоңдылығы төмендейді, аз жейді; қозысы еміп жүрген саулықтың сүті азаяды.

Егер бірден көп қой ақсап, қызуы көтеріліп, тұяқ жиегінде немесе аузында жара болса, ал тұяқтан иіс шықпаса — бұл тұяқ шіруі емес, карантиндік ауру болуы мүмкін. Олардың айырмашылығын және алғашқы тәулікте не істеу керектігін қойдың аусыл ауруы: белгілері, екпе және карантин мақаласында талдадық.

Неден пайда болады: себептері мен қауіп факторлары

• Ылғал мен кір. Дымқыл төсеніш, қора маңындағы шалшық, су басқан қора — ауру өршуінің басты себебі.
• Қырқылмаған, өсіп кеткен тұяқтар. Өсіп кеткен мүйіздің қатпарлары мен қуыстарында кір мен көң жиналады, онда дымқыл әрі ауа жетпейді — бактерияларға таптырмас орын.
• Жұқпаның сырттан келуі. Көбіне бұл — жаңа мал сатып алу немесе бөтен отармен бірге жаю/суару. Жаңадан келген бір ақсақ мал бүкіл отарға жұқтыруы мүмкін.
• Тығыздық. Мал неғұрлым тығыз тұрса, қоздырғыш аяқтан аяққа соғұрлым тез өтеді.

Белгі → әрекет: қысқаша кесте

Емдеу: тұяқ тазалау, ванналар, жергілікті өңдеу

Емдеу төрт нәрсеге сүйенеді, төртеуі де бірдей маңызды.

1. Бөлек ұстау. Ауырған және ақсаған малды бірден сау малдан бөліп, құрғақ жерге ауыстырыңыз. Олар отарда жүрген сайын жұқпаны таратады.

2. Тұяқты тазалау. Сыдырылған, астынан шіріген мүйізді абайлап алып тастап, зақымданған жерлерді ашыңыз, әйтпесе ванна ерітіндісі мен антисептик бактерияларға жетпейді. Абайлап тазалаңыз, қан шыққанша кесудің керегі жоқ; құралды әр малдан кейін залалсыздандырыңыз.

3. Аяқ ванналары. Сыналған «классика» — мырыш сульфаты немесе мыс сульфаты негізіндегі ерітінділер. Мырыш сульфаты жұмсағырақ: теріні күйдірмейді, жүнді былғамайды. Мыс сульфаты да тиімді, бірақ мал ішіп қойса уланады, жүнді бояйды және металды жейді. Жиі қолданылатын концентрация — шамамен 10%, бірақ нақтысын «көзбен» емес, қатаң препараттың нұсқаулығы мен мал дәрігерінің айтуы бойынша дайындаңыз. Мал ерітіндіде бірнеше минут тұрады (әдетте шамамен 10–15), ваннадан кейін тұяғы кебуі үшін құрғақ жерге шығарылады. Ваннадан мал суаруға және ерітіндіні ішкізуге болмайды.

Отар үлкен болып, тұяқ тазалайтын адам болмаса, бұл жұмысты тапсырған оңай: тұяқ қырқу қызметтері әдетте бас басына есептеледі, ал жүз бас малға бұл өзіңіз бір апта әуре болғаннан арзанға түседі.

4. Жергілікті өңдеу. Тазалаудан кейін жекелеген ауыр тұяқтарды антисептикалық спреймен немесе мал дәрігері тағайындаған дәрімен өңдейді. Ауру асқынса немесе көп мал зақымданса, дәрігер жүйелі антибиотиктер тағайындауы мүмкін — оларды таңдауды, дозасы мен мерзімін тек маман анықтайды.

Бұл — ақпараттық мақала, малды қарап-тексерудің орнын баспайды. Емдеу тәсілін, препараттар мен концентрацияларды мал дәрігерімен келісіңіз — әсіресе отардың көп бөлігі зақымданса.

Емдеу барысын әр мал бойынша бірден жазып қойған пайдалы: ванна мен тұяқ тазалау күндері жазылған малдың денсаулық картасы қай малдың екінші рет ақсап жүргенін көрсетеді — мұндай малды әдетте отардан шығарады.

Алдын алу: құрғақ жер, тұяқ қырқу, карантин

Тұяқ шіруін емдегеннен гөрі жолатпаған арзан.

• Аяқты құрғақ ұстаңыз. Құрғақ төсеніш, қора мен суаттан суды бұру, қора маңындағы «батпақты» құрғату. Бұл ауруға қарсы басты көмекшіңіз — құрғақтық.
• Тұяқты үнемі қырқыңыз. Жоспарлы қырқу кір жиналып, бактериялар өсетін қуыстарды жояды. Мұны жұмыс кестесіне енгізіңіз, әсіресе дымқыл маусым алдында.
• Жаңадан келген малға карантин. Сатып алынған кез келген малды кемінде екі апта бөлек ұстаңыз: әкелген кезде қарап, тұяғын қырқыңыз, өңдеңіз, отарға қосар алдында тағы бір тексеріңіз. Ортақ жайылым мен суатта отарыңызды бөтен отармен араластырмаңыз.
• Алдын алу ванналары. Дымқыл кезеңде малды аяқ ваннасынан өткізу аурудың таралуын тежейді.
• Созылмалы ауырған малға шешімді кешіктірмеңіз. Қайта-қайта ақсап, жазылмайтын мал — жұқпаның тұрақты көзі; оны отардан шығару мәселесін мал дәрігерімен шешіңіз.

Қысқаша

Тұяқ шіруі — ылғалдан және күтімсіз қалған тұяқтан болатын ауру. Ерте байқасаңыз (мал ақсайды, иіс шығады, тұяқ арасы қызарады), малды бөлек ұстаңыз, тұяғын тазалап қырыңыз, тұяқ ваннасынан өткізіп, дәрілеңіз. Бұл кезде нұсқаулыққа қарап, мал дәрігерімен ақылдасыңыз. Ауруды болдырмау оңайырақ: қора едені мен мал жүретін алаң құрғақ болсын, тұяқты кезегімен қиып тұрыңыз, әр жаңа келген малды карантинге қойыңыз. Сонда отар аяқтан қалмайды — тура мағынасында.

Тұяқты кезегімен қарап, қай малды қашан дәрілегеніңізді жазып отыруды әдетке айналдырыңыз: сонда жиі ауыратын және ауруы созылмалы малдар бірден көрініп тұрады, отардың жартысы ақсай бастағанша күтіп қалмайсыз.