Кой жеткирүү: Ташкент, жолдо салмак канча кетет

Ташкент жана анын облусунда кой жеткирүү: эмне менен ташыйт, жолдо тирүүлөй салмак канча кетет, ким төлөйт. Жүктөө нормасы, ысык, документтер, сум менен эсеп.

Ташкентте жана Ташкент облусунда кой жеткирүүнүн баасы келишим боюнча: ташуучулар аралыкты, баш санын жана жүктөө керекпи-жокпу, ошого карап эсептешет. Бирок бул жолдо негизги акча күйүүчү майга эмес, таразага кетет. Вайоминг университетинин айыл чарба боюнча кеңеш берүү кызматынын маалыматы боюнча, алты сааттан кыска жолдо кой тирүүлөй салмагынын 1–4 % жоготот, ал эми алыс жолдо — 6–12 % чейин. Кентукки университетинин кооперативдик кызматынын маалыматы боюнча, чарбадан базарга чейинки жолдо козулар 4–7 % жоготот. 85 кг келген койдо үч пайыз — 2,55 кг, башкача айтканда тирүүлөй салмагынын бир килограммы 65 000 сумдан болсо, болжол менен 166 000 сум (≈14 $). Бул 2026-жылдын августундагы базардын жогорку чеги.

Андан ары — Өзбекстанда малды эмне менен ташыйт, ар бир ыкма канча турат, кузовдо койго канча орун керек жана жоголгон килограммдарды ким төлөйт. Бардык эсептер 2026-жылдын августуна карата, кайра эсептөө курсу — бир доллар 11 800 сум (Өзбекстан Борбордук банкынын 2026-жылдын 28-августундагы курсу).

Өзбекстанда койду эмне менен ташыйт: алты ыкма

Бирден-бир туура ыкма жок: тандоо канча баш алып баратканыңызга, кандай аралыкка жана сиз үчүн эмне кымбат экенине — рейстин баасына же жоголгон салмакка — жараша болот.

Жөө айдап баруу

Эң эски жана эң арзан ыкма: кой отарын жөө эле жакын кыштакка, жайытка же базарга айдашат. Акча кетпейт, бирок баары бир төлөөгө туура келет — салмак менен. Жолдо мал жебейт, эс албайт, ал эми туяк асфальтта жерге караганда тезирээк бузулат. Эң көп дегенде — машина кире албаган өз жериңиздеги бир нече чакырым.

Өзүнчө коркунуч — трасса. Чоң жолго чыккан кой тобу — бул авария да, жоголгон мал да.

Жеңил машина же прицеп

Бир-эки башты Өзбекстанда көбүнчө жеңил машинанын багажнигинде же прицепте ташышат. Бул — акыркы чара: өтө кыска аралыкка жана салкын мезгилде гана болот, өзүбүз мындайча ташууну сунуштабайбыз. Жабык багажникте жайында койго бир нече саатта эле ысык өтүп кетет: аба жүрбөйт, ордунан турууга да мүмкүнчүлүк жок.

Бийик борту жок, тайгалбаган полу жок прицеп башкача кооптуу: бурулушта малдын буту тайып, жыгылып, жаракат алат. Жаракат — бул жөн гана аяныч эмес, баанын дароо түшүшү.

Damas микрофургону

3–6 башка 100–150 км чейинки аралыкка ылайыктуу жумушчу машина. Арзан, жеткиликтүү, ар бир райондон табылат. Кемчиликтери: шып жапыз, шамалдатуу начар, трап жок — кол менен, экөө болуп жүктөөгө туура келет, бул адамга да, малга да стресс.

Labo борттуу пикабы

Жүк көтөрүмдүүлүгү ошондой, бирок аянтча ачык: аба жетиштүү, бирок мал күндө жана шамалда баратат. Бийик борт же бекем тор керек, болбосо кой биринчи токтоодо эле секирип кетет, жолдо бурулушта ыргып түшөт.

Тордуу борттуу жүк машинасы

15–30 баштан турган топ үчүн классика: бортту тор же жыгач калканчтар менен бийиктетишет, полго саман төшөшөт. Ыкма иштейт, бирок эки кемчилиги бар. Биринчиси — жүктөө: трап жок болсо, койлорду борттон кол менен ыргытышат. Экинчиси — үстү ачык: жайында мал түз күндө, кышында шамалда барат.

Жүктөө трапы бар мал ташыгыч

Атайын машина: торчо борттуу бийик кузов, ачылма трап, тайгалбаган пол, кээде бөлүмдөргө бөлүүчү тосмолор. Койлор өздөрү кирет, эч кимди көтөрүүнүн кереги жок. Бир рейске машинасына жараша 30дан 80 башка чейин батат.

Бул — рейс үчүн эң кымбат вариант, ал эми баш саны көп болгондо бир башка эсептегенде эң арзан. Бир баш үчүн мал ташыгыч дээрлик эч качан өзүн актабайт — ал баш асыл тукумдуу болуп, машинадай турган учурдан башкасында.

Сатуучунун машинасы же базардан жолдош машина

Мол бозор — мал базар, көпчүлүк райондордо дем алыш күндөрү иштейт. Сатып алган малды жеткирүүгө даяр машиналар ал жерде дайыма табылат. Бул ыңгайлуу жана көбүнчө арзан, бирок мындай ташууда түшүрүүдө малдын абалы тууралуу эч кандай келишим да, ал үчүн жоопкерчилик да жок.

Кайсы ыкманы тандоо керек: салыштыруу

Жолдо кой тирүүлөй салмагынан канча жоготот

Ташууда салмактын кетиши — биринчи кезекте эт эмес, ашказан-ичегинин ичиндегиси жана суу: мал жебейт, ичпейт, денедеги запасын стресске сарптайт. Миссисипи штатынын университетинин айыл чарба боюнча кеңеш берүү кызматынын маалыматы боюнча, жоголгон салмактын болжол менен үчтөн экиси заңга, төрттөн бири заарга туура келет, калганы гана дене ткандарына.

Койдун өзү канча жоготот:

• алты сааттан кыска рейсте тирүүлөй салмагынын 1–4 %, алыс жолдо 6–12 % чейин — Вайоминг университетинин айыл чарба боюнча кеңеш берүү кызматы;
• чарбадан базарга чейинки жолдо 4–7 % — Кентукки университетинин кооперативдик кызматы; 5–8 айлык төлдө жоготуу 5 % же андан көп.

Тирүүлөй салмагынын бир килограммы 65 000 сумдан болгондо бул акча менен канча болот (бул базардын жогорку чеги, көбүнчө баа — 55 000–65 000 сум/кг):

85 кг келген 20 баш койдо үч пайыз — 51 кг тирүүлөй салмак, болжол менен 3,3 млн сум (≈280 $). Дал ошондуктан «рейс канча турат» деген суроо — экинчи, биринчиси — «жолдо канча жоготобуз жана ким төлөйт».

Салмактын бир бөлүгү кайра келет. Малды короого киргизип, суу жана чөп бергенден кийин ашказандан кеткени тез калыбына келет, денеден кеткени — жайыраак. Бирок койду келген күнү эле таразага же союуга алып барышса, кайра келе турган эч нерсе калбайт: «кургак» кой сатасыз же сатып аласыз.

Тараза кайда турат: жүктөөдөн мурун чечилүүчү суроо

Бул — ташуудагы эң негизги акча суроосу, аны мал жүктөлө электе сурап алуу керек.

• Сатуучуда таразага тартышты — жолдогу жоготууну сатып алуучу төлөйт.
• Сатып алуучуда түшүргөндөн кийин таразага тартышты — жоготууну сатуучу төлөйт.
• Килограммына эмес, башына келишишти — жоготууну эч ким төлөбөйт, бирок анда баа башкача сүйлөшүлөт.

Бул тууралуу талаш дайыма түшүргөндөн кийин чыгат, анда сүйлөшүүгө кеч болот. Килограммына баа кантип эсептөөнү жана акча берерден мурун малдан эмнени текшерүү керектиги өзүнчө жазылган — койду жарыя боюнча кантип сатып алуу макаласында.

Кузовдо бир койго канча орун керек

Өтө тыгыз болсо, мал бири-бирин басып кетет, жыгылганы кайра тура албай калат. Өтө бош болсо, тормоз басканда жана бурулганда кузовдун ичинде ары-бери ыргып, урунуп калат. Негизги ченемдерди Европа Биримдигинин малды ташууда коргоо жөнүндөгү 1/2005 регламенти берет. Өзбекстанда автоунаа менен ташуу үчүн өзүнчө жарыяланган таблица жок, ошондуктан европалык ченемдерди баштапкы чекит катары алуу ыңгайлуу.

Иш жүзүндө мунун мааниси: аянты 6 м² кузовго орточо өлчөмдөгү 20 чакты кыркылган кой же 13–15 ири кыркылбаган кочкор батат. Регламенттин өзү аянт тукумга, өлчөмүнө, малдын абалына, жүндүн узундугуна, аба ырайына жана жолдун узактыгына жараша өзгөртүлөт деп белгилейт. Анын айрым бөлүмдөрү малды карап текшерүүгө жол болушун жана жолдо кеминде 12 саатта бир жолу сугарылышын талап кылат.

Ысыкта малды сейрегирээк жайгаштыруу керек. Жаңы Зеландия ветеринарларынын тажрыйбасында (New Zealand Veterinary Journal, Fisher жана башкалар, 2002) 35 кг козуларды бир башка 0,20 жана 0,26 м² эсебинде ташышкан: ысыкта үч сааттык токтоодо температура менен нымдуулук индексинин чокусу тыгыз топто 91,0, бош топто 84,9 болгон. Ар бир малга кошумча 0,06 м² желдеткич сыяктуу иштейт.

Жолго чейин жана жолдон кийин жем-чөп жана суу

Жүктөөнүн алдында эле тоюттандырууга болбойт: карын толуп турса, силкинүүдө ичи көөп кетет, ал эми тыгыз жерде мал туруп кете албай калышы мүмкүн. Meat & Livestock Australia тармактык кызматынын сунуштары боюнча, жолдун алдында койду ширелүү жашыл тоюттан (жаңы беде, чөп) алып, кургак чөпкө которушат. Тармактык колдонмолордо тоютсуз кармоо жолдун узундугуна жараша 4–24 саат деп көрсөтүлөт.

Суу тууралуу сунуштар ар кандай: австралиялык колдонмолордо алыс рейстер үчүн сусуз 24–36 саатка чейин уруксат берилет, ал эми кыска жолдо сууну алып салбай эле, жолго чыгардын алдында малды сугарып алган оңой.

Ачка кармоону узартуунун да кереги жок. Койлордо жүргүзүлгөн изилдөөдө (Animals журналы, Xiao жана башкалар, 2024) 12 сааттык ачка кармоо кортизолдун деңгээлин төмөндөткөн, башкача айтканда мал жолду тынчыраак өткөргөн, бирок ошол эле учурда кандагы азыктануу көрсөткүчтөрү начарлаган. Маңызы жөнөкөй: ширелүү тоютту алып салуу керек, бирок «жол жеңил болсун» деп малды бир сутка ачка кармоого болбойт.

Түшүргөндөн кийин адегенде суу менен чөп беришет, дан эртеси гана рационго кайтарылат. Ачка жолдон кийин концентраттарга капыстан өтүү карындын ацидозуна алып келет.

Ысыкта малды кантип ташуу керек

Жайында Ташкент облусунда күндүз ташуу — эң жаман чечим. Кой негизинен дем алуу менен муздайт: тер бездери бар, бирок жүн нымдын бууланышына тоскоол болот, ал эми аба кыймылсыз тыгыз кузовдо дем алуу да начар иштейт. Койлордогу тажрыйбада (Journal of Animal Science, 2023) нымдуулугу жогору узакка созулган ысыкта дем алуу мүнөтүнө 66дан 183кө чейин көбөйгөн — дээрлик үч эсе.

Огайо штатынын университетинин майда мүйүздүү малдын ысып кетүү стресси боюнча сунуштарынан практикалык тыянактар:

• эң ысык убакта ташыбаңыз; эң жакшы убакыт — таң эрте же кечтин кеч маалы;
• токтогондо машинаны көлөкөгө, шамалга каптал коюңуз, кузов желдетилип турсун, аны жабык кармабаңыз;
• рейстин алдында жана кийин суу бериңиз, алыс жолдо — токтогон сайын.

Көзгө көрүнүүчү ысып кетүү белгиси — ооз ачык, тез жана үстүртөн дем алуу. Токтогондо ушуну көрсөңүз, кузовду желдетип, малды сугарыңыз, жолду улантпаңыз.

Кузовдун түбү, тосмолор жана коштоп жүргөн киши

Кузовдун түбүнө саман же резина килемче төшөлөт: жылаңач темирде мал тайгаланып, буттарын жаракаттайт. Ири кочкорлорду жолдо сүзүшүп албашы үчүн тосмо менен бөлүп койгон жакшы. Малдын жанында бирөө жүрүшү керек, жок дегенде токтогон жерде текшерип туруу зарыл: тыгыз кузовдо жыгылганды тебелеп салышат, ал барчу жерине жетпей калат.

Бирок жолдо мал өлүмү сейрек болот. Италиянын түштүгүндө малды ташууга жүргүзүлгөн изилдөөнүн маалыматы боюнча жолдо кой менен эчкинин өлүмү 0,038 %, козуларда 0,084 %га чейин жетет; чех статистикасында койлор боюнча — 0,015 %. Бул жолдогу чыныгы чыгым башка: салмак, жаракат жана эттин сапаты.

Кочкорду союуга алып барсаңыз: союдан мурун эс алдыруу

Ташуудагы стресс булчуңдардагы гликоген корун сарптайт. Малды узак жолдон кийин дароо сойсо, эттин pH'ы нормага чейин түшүп үлгүрбөйт (болжол менен 5,7 ордуна 6,4–6,8 бойдон калат) жана DFD-эт деп аталган эт чыгат: кара, катуу жана кургак, начар сакталат. Бул тууралуу кой этинин сапатына ташуунун таасири боюнча сереп макалаларда да, союуга чейин кармоо боюнча материалдарда да жазылат.

Тармактын иш жүзүндөгү эрежеси: союунун алдында малды короодо суу менен 4 сааттан 24 саатка чейин эс алдырышат; бир сутканы ашык кармоо жарабайт: тушанын салмагы да азаят, pH да нормадан чыгат. Тирүү салмактан иш жүзүндө канча эт чыгаары кочкордун эт чыгышы макаласында эсептелген.

Мал ташууга кандай документтер керек

Жалпы негиз — Өзбекстан Республикасынын «Ветеринария жөнүндө» Мыйзамы: ал ээлерин малды ветеринардык жана ветеринардык-санитардык эрежелерди сактап сатууга милдеттендирет, ал эми ветеринар инспекторлорго абалы бул эрежелерге туура келбеген транспортту колдонууга тыюу салууга укук берет. 2026-жылдын май айынан баштап мекемелер бөлүнгөн: ветеринардык көзөмөлдү Азык-түлүк коопсуздугу комитети жүргүзөт, ал эми мал чарбасын Айыл чарба министрлигине караштуу Мал чарбасын жана жайыттарды өнүктүрүү агенттиги карайт.

Өлкө ичинде ташуу үчүн ветеринардык документтерди кантип алуу керектиги ачык булактарда аз жазылган: азыр иштеп жаткан уруксат документтери жөнүндөгү токтом экспортко, импортко жана транзитке гана тиешелүү, ал эми 2004-жылдагы мурунку эрежелер 2018-жылы жокко чыгарылган. Ошондуктан эң ишенимдүү жол — өз районуңуздагы ветстанциядан маршрутуңузга эмне керек экенин сурап алуу. Муну постто эмес, жолго чыгардан мурун жасаңыз.

Кандай болгондо да эсиңизде болсун:

• иш жүзүндө ветеринардык коштоочу документтерди мал турган жердеги кызмат, башкача айтканда сатуучунун тарабы тариздейт;
• документтер унаага эмес, малга берилет: ар бир башка ветеринардык паспорт жасалат, кой менен эчкиге ал топтук болушу мүмкүн;
• сатып алганда сатуучу паспортко сатылганын ырастайт, ал эми сатып алуучу малды кармаган жери боюнча жети күндүн ичинде каттатышы керек;
• ветеринардык маалымкат малдын алдагы ден соолугуна кепилдик бербейт: ал бир күндөгү текшерүүнү гана көрсөтөт, сиздин өзүңүздүн текшерүүңүздү да, карантинди да алмаштырбайт;
• 2026-жылдын 7-августунан баштап жаныбарларды идентификациялоо, каттоо жана көзөмөлдөө жөнүндө мыйзам иштейт: бирка же чип, бирдиктүү база, ээси алмашканда белги коюу. Ал боюнча ээлердин милдеттери 2028-жылдын 1-январынан тартып киргизилет, бирок биркасыз мал кармабоо талабы азыр эле бар — 2017-жылдагы идентификациялоо эрежелеринде.

Ветеринардык эрежелерди бузгандыгы үчүн Административдик жоопкерчилик кодекси жарандарга базалык эсептик чоңдуктун бирден үчкө чейинки өлчөмүндө айып пул караган. 2026-жылдын 1-сентябрынан тартып базалык чоңдук — 440 000 сум, башкача айтканда 440 000–1 320 000 сум (≈37–112 $).

Ким алып барат: өзүңүз, жалданма ташуучу же жеткирүү кызматы

Өз унааңыз — дайыма мал ташыган жана ага атайын техникасы бар адамдар үчүн. Бир жолу үчүн жеңил унаанын прицебин малга ылайыктап жасоо унаа жалдагандан кымбат да, коркунучтуу да.

Жалданма ташуучу — эң көп тандалган жол. Аны тааныштар аркылуу, базардан же жарыя боюнча издешет: QoyHunter базарында мындай сунуштар мал ташуу кызматтары бөлүмүндө турат — бирок 2026-жылдын 31-августуна карата ал жерде жарыя бирөө гана жана ал биздики: мал жүктөп берүү менен мал ташуучу унаа, базасы Янгиюлда. Сүйлөшүп жатканда үч нерсени сураңыз: жүктөөчү трап барбы, полго эмне төшөлгөн жана малдын жанында ким барат.

Жеткирүү кызматы — унаа издегенге убакыт жок болгондо. Бизде бул — Ташкент жана Ташкент облусу боюнча кой жеткирүү: кайрылуу калтырасыз — кайдан, кайда жана канча баш экенин жазасыз, сизге кайра чалышат, унаа таап, баасын эсептеп беришет. Ташкент менен облус боюнча өз унааларыбыз менен ташыйбыз, алыс жолдор — макулдашуу боюнча. Бул QoyHunter'дин бир бөлүгү: кой эсебин жүргүзүүчү CRM жана bazar.qoyhunter.com базары, мында малдын карточкасынан бир-эки басуу менен жарыя берсе болот.

Эгер эмнени ташырыңызды али тандап жатсаңыз, кой сатылат жарыяларын караңыз: карточкада тукуму, салмагы жана облусу жазылган, а бул ташуучу менен сүйлөшүүнүн жарымы.

Эсиңизде болсун

• Жолдун акысын мал салмагы менен төлөйт: алты саатка чейинки жолдо 1–4 %, алыс жолдо 6–12 % чейин.
• Тараза кайсы жерде экенин мал жүктөлгөнгө чейин сүйлөшүп алышат, түшүргөндөн кийин эмес.
• Бир башка канча орун: кыркылган койго 0,20–0,30 м², чоң, кыркылбаган кочкорго 0,40 м²-ден; ысыкта — кененирээк.
• Жолго чыгардан 12 саат мурун ширелүү тоют берилбейт, суу берилет.
• Жайында түнү же таң эрте ташышат; ысыкта жабык багажникте мал бир нече саатта өлүп калат.
• Союудан мурун малга 4–24 саат эс алдырышат, болбосо эти карайып, катуу болуп калат.

Көп берилүүчү суроолор

Ташкент жана облус боюнча кой жеткирүү канча турат?

Баасы келишим боюнча: ташуучулар аны аралыкка, баш санына жана жүктөп берүү керекпи-жокпу, ошого карап эсептешет. Базарда бирдиктүү баа тизмеси жок — «кайдан — кайда» экенин жана баш санын айтып, эсептеп берүүнү сураңыз. Эки сунушту салыштырганда бир рейстин баасын баш санына бөлүңүз: мал ташуучу унаа бир рейске микрофургондон кымбат, бирок көп баш ташыганда бир башка эсептегенде көбүнчө арзаныраак чыгат.

Кой жолдо канча салмак жоготот?

Алты саатка чейинки жолдо тирүүлөй салмактын 1–4 %, алыс жолдо 6–12 % чейин (Вайоминг университетинин айыл чарба боюнча кеңеш берүү кызматы); козулар фермадан базарга чейинки жолдо 4–7 % жоготот (Кентукки университетинин кооперативдик кызматы). 85 кг кочкор үчүн үч пайыз — 2,55 кг, болжол менен 166 000 сум (≈14 $). Жоготуунун көбү — ашказандагы жем жана суу, мал сугарылып, жем-чөп берилгенден кийин бир-эки күндө кайра калыбына келет.

Койду жеңил унаанын багажнигинде алып барса болобу?

Салкын мезгилде жана абдан жакын жерге ушинтип ташышат, бирок жайында бул малдын өмүрүнө коркунучтуу: жабык багажникте аба алмашпайт, кой бир нече саатта эле ысыктан өлүп калышы мүмкүн. Башка унаа жок болсо — таң эрте, аба кирип тургандай кылып жана бир сааттан ашпай алып барыңыз.

Өзбекстандын ичинде кой ташууга кандай документтер керек?

Ветеринардык коштоочу документтер, аларды мал турган жердеги ветеринардык кызмат, башкача айтканда сатуучунун тарабы тариздейт. Ички жолдор үчүн так тизме ачык булактарда жазылган эмес, ошондуктан аны жолго чыгардан мурун район ветстанциясынан тактап алыңыз. Жалпы негиз — Өзбекстан Республикасынын «Ветеринария жөнүндө» Мыйзамы; ветеринардык көзөмөлдү 2026-жылдын май айынан баштап Азык-түлүк коопсуздугу комитети жүргүзөт.

Кузовго канча кой батат?

Евробиримдиктин 1/2005 регламентинин нормасы боюнча 55 кг га чейинки кыркылган койго 0,20–0,30 м², 55 кг дан оор кыркылбаган кочкорго — 0,40 м²-ден, төлдөөгө аз калган бооз соолукка — 0,40–0,50 м²-ден керек. Демек, аянты 6 м² кузовго орточо 20 чакты кой же 13–15 чоң кочкор батат. Ысыкта кененирээк салышат: бир башка орун көп болсо, кузовдогу температура менен нымдуулук төмөн болот.