Кочкордон канча эт чыгат: тирүүлөй сатуу же союп сатуу?
Кой этинин килограммы 120 миң сум, тирүүлөй салмагына 60 миң беришет. Жарымы кайда кетет: тукум боюнча эт чыгышы, адилет баа жана союу качан пайда берет.
Базарда 1 кг кой эти 120 миң сум турат. Мал жыйноочу короого келип, тирүүлөй салмагынын килограммына 60 миң сум сунуштайт. Так эки эсе арзан, ошондо оюңузга биринчи келгени: алдап жатат.
Калыс эсептейли. Айырманын дээрлик баары бир гана санга байланыштуу — эт чыгышына. Төмөндө: ар кандай тукумдагы кочкордон чындыгында канча эт чыгат, сизге сунушталган баа адилетпи, бир мүнөттө кантип текшерсе болот жана «тирүүлөй сатуу же союп, эт кылып сатуу» деген толук эсеп эмнени көрсөтөт. Баалар Өзбекстандыкы, 2026-жылдын жайы, курс болжол менен 1 доллар = 12 000 сум.
Эт чыгышы деген эмне жана эмне үчүн сандар ар кимде ар башка
Эт чыгышы — союлган салмактын союуга чейинки тирүүлөй салмакка болгон катышы, пайыз менен.
- Союуга чейинки тирүүлөй салмак — малды бир сутка ачка кармагандан кийинки салмагы. Ушул 24 саатта кочкор салмагынын 2,5–3,5 % жоготот: карын менен ичегидеги нерсе чыгып кетет. 75 кг кочкордо бул болжол менен 2 кг. Эгер кечинде таразага тартып, эртең менен сойсоңуз, «каякка кеткени белгисиз» ошол килограммдар ушулар.
- Союлган салмак — туша жана ички май. Туша — башы, шыйрагы, териси жана ич-карыны алынган дене (бөйрөк менен анын тегерегиндеги май тушада калат). Куйруктуу тукумдарда куйрукту өзүнчө бөлүп таразага тартышат, бирок ал союлган салмакка кирет.
Сандардын ар башка болушу ушундан. Бир булак эт чыгышын куйрук менен эсептейт, экинчиси куйруксуз. Бири бордолгон чоң ирикти алат, экинчиси жайыттагы козуну. Ошондуктан «эдилбайдын эт чыгышы канча?» деп сурабаңыз, «менин кочкорумдун азыркы кунардуулугунда эт чыгышы канча?» деп сураңыз.
Эт чыгышын үч нерсе эң көп өзгөртөт: кунардуулук, тукум жана жаш. Кунардуулук тукумдан да көбүрөөк таасир этет: жакшы семирген койдо эт чыгышы 50–55 %га чейин жетет, начар семирген койдо 35–40 %га чейин түшөт, тукуму бир эле болсо да. Май туша менен куйрукка топтолот, ал эми сөөк, тери жана ич-карындын салмагы өзгөрбөйт.
Тукумдар боюнча эт чыгышы: таблица
| Тукум / түрү | Эт чыгышы | Тирүүлөй 75 кг кочкордон чыккан туша |
|---|---|---|
| Гиссар, бордолгон чоң кой | 53–60 % | 40–45 кг |
| Жайдара, бордолгон чоң кой | 55–60 % | 41–45 кг |
| Эдилбай | 50–55 % | 37–41 кг |
| Жайытта семирген куйруктуу төл (6–8 ай) | 47–53 % | — |
| Каракөл (бордоодогу төл) | 41–50 % | 31–37 кг |
| Жүндүү тукумдар менен аргындашкандар | 35–45 % | 26–34 кг |
Төл боюнча сандар Орто Азиядагы куйруктуу тукумдарды изилдеген зоотехникалык иштерден алынды: 4 айлык гиссар эркек козуларында эт чыгышы 49,8 %, жайытта 60 күн семиргенден кийин 53,0 %. Тоо шартындагы 7 айлык эркек козуларда: гиссар — 51,5 %, жайдара — 47,6 %, эт-май-жүн багытындагы тажик — 43,8 %.
Таблицанын эң жогорку жана эң төмөнкү сабын эсиңизде сактаңыз. Бир эле тирүүлөй салмактагы кунардуу куйруктуу кочкор менен жүндүү аргындын айырмасы — болжол менен 10 килограмм эт. Базар баасы боюнча бул бир баштан болжол менен 1,2 млн сум (≈ 100 $).
Мал жыйноочунун баасын текшерген формула
Ал кыска:
Эттин 1 кг баасы × эт чыгышы = тирүүлөй 1 кг үчүн баанын чеги.
Бул эң жогорку чек: союу, ташуу, базардагы орун жана убакыт эч нерсеге турбаса, кочкоруңуз ушунча турмак. Мал жыйноочу ушул сандан төмөн өзүнө калтырганынын баары анын эмгегинин жана тобокелинин акысы.
Базардагы 120 000 сум/кг баасын коюп көрөлү:
| Эт чыгышы | Тирүүлөй 1 кг үчүн баанын чеги |
|---|---|
| 42 % | 50 400 сум (4,2 $) |
| 46 % | 55 200 сум (4,6 $) |
| 50 % | 60 000 сум (5,0 $) |
| 54 % | 64 800 сум (5,4 $) |
| 58 % | 69 600 сум (5,8 $) |
Эми тирүүлөй салмактын килограммына эмне үчүн адатта 55 000–65 000 сум сунушталарын түшүнсө болот: куйруктуу тукум жана жетиштүү кунардуулук болгондо мал жыйноочу теориялык чекке жакын төлөйт. Ал алдабайт, 5–10 % маржа менен иштейт, ал эми кирешени көп мал өткөрүп табат.
Бирок ушул эле таблицадан сиз кайдан утулуп жатканыңыз көрүнүп турат. Эгер сизде эт чыгышы 58 % болгон бордолгон гиссар болсо, ал эми сизге «баарына бирдей» 55 000 деп баа айтышса, тирүүлөй салмактын ар бир килограммынан болжол менен 15 000 сум берип жатасыз. 75 кг кочкордо бул 1,1 млн сум (≈ 92 $). Эми соодалашууга далилиңиз бар: «менин кочкорум жакшы» эмес, «анын эт чыгышы 58 %га жакын, өзүңүз эсептеп көрүңүз».
Тирүүлөй сатуубу же эт кылыппы: бир кочкордун толук эсеби
Бордолгон куйруктуу кочкорду алалы: тирүүлөй салмагы 75 кг, эт чыгышы 52 %. Бир сутка ачка кармагандан кийин союуга чейинки салмагы ~73 кг, куйругу менен туша — болжол менен 38 кг.
| Вариант | Эсеп | Жыйынтык |
|---|---|---|
| Тирүүлөй сатуу | 75 кг × 60 000 сум | 4,50 млн сум (375 $) |
| Союп, эт кылып сатуу | ||
| Сөөгү менен эт | 38 кг × 120 000 сум | 4,56 млн сум |
| Баш-шыйрак, боор-өпкө* | +0,20 млн сум | |
| Тери | дээрлик баасы жок | ~0 |
| Союу, ветеринардык текшерүү, ташуу, базардагы орун* | −0,50…0,70 млн сум | |
| Эт кылып сатканда жыйынтык | 4,06–4,26 млн сум (338–355 $) |
* Болжолдуу эсеп: ич-карынга, териге жана союу пункттарынын кызматына Өзбекстанда ачык баа жок, өз пунктуңуздан жана базардан тактап алыңыз.
Жыйынтык көп кишини таң калтырат: союп, эт кылып сатуу тирүүлөй сатуудан аз пайда берет, анын үстүнө өзүңүздүн эки-үч күндүк эмгегиңиз эсепке алына элек. Эгер тушаны касапчыга дүңүнөн өткөрсөңүз (адатта базардагы чекене баадан 8–12 % арзан, болжол менен 110 000 сум/кг), айырма сиздин зыянга 600 миң сумга чейин өсөт.
Союу бир учурда гана өзүн актай баштайт: эгер сиз алып-сатардан дүң баа эмес, акыркы сатып алуучудан чекене баа алсаңыз. Тушаны же жарым тушаны алдын ала буйрутма менен таанышыңызга, маалледегилерге, шаарга жеткирүү менен 1 кг 134 000 сумдан сатсаңыз, жалпысынан 5,29 млн, таза болжол менен 4,7 млн болот. Тирүүлөй сатканга караганда болжол менен 200 миң сум (17 $) кошумча. Көңүл буруңуз: кошумча, бирок алтын кен эмес, ал эми иш менен жоопкерчилик үч эсе көбөйдү.
Үйдө союп, базарда сатууга болбойт
Бул жөн эле расмий талап эмес: «өзүм союп, өзүм сатам» деген план көп учурда ушундан улам ишке ашпай калат. Министрлер Кабинетинин 2019-жылдын 8-майындагы № 386 токтому малды союучу адистештирилген ишканалардын ишин тартипке келтирет. Ага ылайык, эт төмөнкү учурларда сатылбайт:
- мал адистештирилген союу ишканасынан тышкары союлса;
- эттин ветеринардык документтери, анын ичинде ветсанэкспертизанын корутундусу жок болсо;
- эт ылайыксыз унаада ташылса же текчеде көчөнүн аба ырайында турса.
Союлуучу мал бирдиктүү электрондук базага киргизилет, этке белги коюлат, ал эми базарга жеке адам алып келген эт базардын лабораториясында ветсанэкспертизадан дагы бир жолу өтөт. Өзүңүзгө, үй-бүлөңүзгө же Курман айтка короодо союуга эч ким тыюу салбайт. Бирок ал этти сатууга болбойт. Документ жасатуу тартиби жана союу пункттарынын баасы облустарда ар башка, ошондуктан биринчи сатуудан мурун райондук ветеринардык кызматтан сурап алыңыз.
Бааларды алдын ала, кочкор кунарына келе электе эле салыштырып алган ыңгайлуу: союу пунктунун кызматтары облустарда бир жарым-эки эсе айырмаланат, бул «тирүүлөй сатамбы же союп сатамбы» деген тандоого түздөн-түз таасир этет.
Акча чындыгында кайда жатат
Союунун өзү пайда кошпойт, пайданы кошкон үч нерсе бар. Үчөө тең кочкор короодон чыкканга чейин иштейт.
1. Салмагын билиңиз, көз чамага макул болбоңуз. Көз чама дайыма жаңылат, соодалашууда бул ката сиздин пайдаңызга сейрек чыгат. 75 кг кочкордо болгону 10 % ката кетсе, бул 7,5 кг, башкача айтканда ар бир баштан 450 миң сум (38 $); 20 баш кочкордо — 9 млн сум (750 $). Тараза биринчи эле сатууда өзүн актайт; таразаңыз жок болсо, өлчөгүч тасма менен формула жардам берет — муну «Кочкордун салмагын таразасыз кантип билсе болот» макаласында талдаганбыз.
2. Сатуудан мурун кунарына келтириңиз. Ошол эле гиссар кочкорлору 60 күн жайытта бордолгондо тирүүлөй салмагы 8 кг кошулду, сойгондогу салмагы 5,2 кг кошулду, ал эми эт чыгышы 49,8 %дан 53,0 %га чейин өстү. Тирүүлөй сатканда бул эки ай болжол менен 480 миң сум (40 $) кошот, этке эсептегенде 600 миңден ашык. Бирок ашыкча бордоонун кереги жок: тоют кайсы убактан тартып акталбай калганын «Бир килограмм кошумча салмак канчага түшөт» талдоосунда эсептегенбиз.
3. Эттүү тукумду тандаңыз. Куйруктуу эт-май тукуму менен жүндүү аргындын эт чыгышындагы айырма — 10–15 пайыздык пункт. Ар бир кочкордо бул болжол менен 10 кг эт, башкача айтканда 1,2 млн сумдай (100 $). Тукумдардын салмагы жана эт чыгышы боюнча салыштыруу — «Койдун эң ири тукуму» макаласында.
Кочкорлорду таразага тартуу журналында ар бир кочкордун салмагы жана кошумча салмагы телефонуңузда сакталат: кайсынысы кунарына келди, кайсынысын сатуу убагы келди — көрүнүп турат. Ал эми малды кой сатуу жарыяларына дароо салмагын көрсөтүп чыгарсаңыз болот: ошондо кочкоруңуз канча тартарын талашпай, баа тууралуу гана соодалашасыз.
Өзүнчө суроо — бул кочкорду кайда алып баруу керек: Өзбекстанда койду кайда сатса болот — ар бир сатуу жолу жана андагы чыгымдар эсептелген талдоо.
Кыскача
- Куйруктуу тукумдардын эт чыгышы — 50–60 %, жүндүү аргындардыкы — 35–45 %. Текчеде көргөнүңүз — тирүүлөй салмактын болжол менен жарымы.
- Бааны бир мүнөттө текшерүү: эттин баасы × эт чыгышы. Эттин 1 кг 120 000 сум, эт чыгышы 52 % болсо, тирүүлөй салмактын эң жогорку баасы — 62 400 сум.
- Этин сатуу чекене баада түз алган сатып алуучуңуз болсо гана пайдалуу. Касапчыга дүңүнөн сатуу дээрлик дайыма тирүүлөй сатуудан начар.
- Сатуу үчүн союу — адистештирилген союу пунктунда гана, ветеринардык документтери менен.
- Чыныгы акчаны тараза, кунар жана тукум алып келет, бычак эмес.
Баалар жана ченемдер — 2026-жылдын жайындагы ачык жарыялар, базар серептери жана куйруктуу тукумдар боюнча зоотехникалык изилдөөлөр боюнча болжолдуу маалымат. Соодадан мурун өз базарыңыздын баасы менен салыштырып көрүңүз.
Малыңызды QoyHunter'де эсепке алыңызКой чарбалары үчүн CRM: мал саны, ден соолук, таразага тартуу, каржы жана аналитика — колдонмодо жана Telegram-ботто.Бардык мүмкүнчүлүктөр →