Қойдың сойыс шығымы: тірілей сату ма, ұшасын сату ма?
Қой етінің кг-ы 120 мың сум, тірілей салмаққа 60 мың береді. Жартысы қайда кетеді: тұқым бойынша шығым, әділ баға формуласы, сою қашан тиімді, қашан зиян.
Базарда 1 кг қой еті 120 мың сум тұрады. Мал жинаушы аулаңызға келіп, тірілей салмағының әр кг-на 60 мың сум ұсынады. Дәл екі есе аз, сондықтан ойға бірінші келетіні: тонап жатыр.
Әділ есептеп көрейік. Айырманың бәрі дерлік бір санмен түсіндіріледі — сойыс шығымымен. Төменде мыналарды қарастырамыз: әр тұқымды қошқардан шынымен қанша ет шығады, Сізге ұсынылған бағаның әділ екенін бір минутта қалай тексеруге болады, «тірілей сату немесе сойып, етін сату» толық есебі нені көрсетеді. Бағалар — Өзбекстан, 2026 жылдың жазы, бағам шамамен 1 доллар = 12 000 сум.
Сойыс шығымы дегеніміз не және неге сандар әртүрлі?
Сойыс шығымы — сойыс салмағының сою алдындағы тірілей салмаққа қатынасы, пайызбен.
- Сою алдындағы тірілей салмақ — малды бір тәулік аш ұстағаннан кейінгі салмағы. Осы 24 сағатта қошқар салмағының 2,5–3,5 %-ын жоғалтады: қарын мен ішектің ішіндегісі шығып кетеді. 75 кг қошқарда бұл шамамен 2 кг. Кешке өлшеп, таңертең сойса, «қайда кеткені белгісіз» килограмдар дәл осылар.
- Сойыс салмағы — ұша мен ішкі май. Ұша — бассыз, сирақсыз, терісіз және ішкі ағзаларсыз дене (бүйрек пен бүйрек майы ұшада қалады). Құйрықты тұқымдарда құйрықты бөлек алып өлшейді, бірақ сойыс салмағына ол кіреді.
Сандардың әртүрлі болатыны да содан. Бір дерек шығымды құйрығымен есептейді, екіншісі құйрықсыз. Бірі бордақыланған ересек ісекті алады, екіншісі жайылымдағы қозыны. Сондықтан «еділбайдың шығымы қанша» деп емес, «менің қошқарымның өз қоңдылығындағы шығымы қанша» деп сұраңыз.
Үш нәрсе шығымға ең көп әсер етеді: қоңдылық, тұқым және жас. Қоңдылық тұқымнан гөрі көбірек шешеді. Жақсы семірген қойдың шығымы 50–55 %-ға дейін жетеді, нашар семіргенде 35–40 %-ға түседі, қаны бір болса да. Май ұша мен құйрыққа жиналады, ал сүйек, тері және ішек-қарын салмағы өзгермейді.
Тұқым бойынша сойыс шығымы: кесте
| Тұқым / түрі | Сойыс шығымы | 75 кг тірілей қошқардан ұша |
|---|---|---|
| Гиссар қойы, бордақыланған ересек | 53–60 % | 40–45 кг |
| Жайдара, бордақыланған ересек | 55–60 % | 41–45 кг |
| Еділбай қойы | 50–55 % | 37–41 кг |
| Жайылымда семіртілетін құйрықты жас мал (6–8 айлық) | 47–53 % | — |
| Қаракөл қойы (бордақыдағы жас мал) | 41–50 % | 31–37 кг |
| Жүнді тұқымдардың будандары | 35–45 % | 26–34 кг |
Жас малға қатысты сандар Орта Азияның құйрықты тұқымдарын зерттеген зоотехникалық жұмыстардан алынды. Гиссар қошқар қозылары 4 айда 49,8 % шығым береді, ал жайылымда 60 күн семіргеннен кейін 53,0 %. Таулы жағдайдағы 7 айлық қошқар қозыларда: гиссар — 51,5 %, жайдара — 47,6 %, тәжік етті-майлы-жүнді қойы — 43,8 %.
Кестенің жоғарғы және төменгі жолын есте ұстаңыз. Тірілей салмағы бірдей қоңды құйрықты қошқар мен жүнді тұқым буданының арасындағы айырма — шамамен 10 килограмм ет. Базар бағасымен бұл бір басқа шамамен 1,2 млн сум (≈ 100 $).
Мал жинаушының бағасын қалай тексеруге болады: формула
Формула қысқа:
1 кг еттің бағасы × сойыс шығымы = тірілей салмақтың 1 кг-ы үшін баға шегі.
Бұл — жоғарғы шек. Сою, тасымал, базардағы орын мен уақыт тегін болса, қошқарыңыз осынша тұрар еді. Мал жинаушы осы шектен төмен ұстап, өзіне қалдыратын айырма — оның еңбегі мен тәуекелінің ақысы.
Базардағы 120 000 сумды қойып көрейік:
| Сойыс шығымы | Тірілей салмақтың 1 кг-ы үшін баға шегі |
|---|---|
| 42 % | 50 400 сум (4,2 $) |
| 46 % | 55 200 сум (4,6 $) |
| 50 % | 60 000 сум (5,0 $) |
| 54 % | 64 800 сум (5,4 $) |
| 58 % | 69 600 сум (5,8 $) |
Енді тірілей салмақтың 1 кг-ына 55 000–65 000 сум деген әдеттегі баға қайдан шығатыны түсінікті. Құйрықты тұқым мен қалыпты қоңдылықта мал жинаушы теориялық шекке жақын төлейді. Ол тонамайды: 5–10 % маржамен жұмыс істейді, ал табысын айналымнан табады.
Бірақ дәл осы кестеден Сіздің қайдан ұтылатыныңыз да көрінеді. Сізде шығымы 58 % бордақыланған гиссар болса, ал Сізге «бәріне бірдей» 55 000 баға айтса, тірілей салмақтың әр килограмынан шамамен 15 000 сум беріп жібересіз. 75 кг қошқарда бұл 1,1 млн сум (≈ 92 $). Енді саудаласуда дәлеліңіз бар: «менің қошқарым жақсы» емес, «оның шығымы 58 %-ға жақын, өзіңіз есептеңіз».
Тірілей сату ма, сойып сату ма: бір қошқардың толық есебі
Бордақыланған құйрықты қошқарды аламыз: тірілей салмағы 75 кг, шығымы 52 %. Бір тәулік аш ұстағаннан кейін сою алдындағы салмағы ~73 кг, құйрығымен ұшасы — шамамен 38 кг.
| Нұсқа | Есеп | Нәтиже |
|---|---|---|
| Тірілей сату | 75 кг × 60 000 сум | 4,50 млн сум (375 $) |
| Сойып, етін сату | ||
| Сүйегімен ет | 38 кг × 120 000 сум | 4,56 млн сум |
| Бас, сирақ, ішкі ағзалар* | +0,20 млн сум | |
| Тері | бағасы жоқтың қасы | ~0 |
| Сою, ветеринариялық-санитарлық сараптама, тасымал, базардағы орын* | −0,50…0,70 млн сум | |
| Етін сатқанда барлығы | 4,06–4,26 млн сум (338–355 $) |
* Шамамен есептелді: ішкі ағзаларға, терілерге және сою пункттерінің қызметіне Өзбекстанда ашық бағалар жоқ. Өз пунктіңізден және базардан нақтылаңыз.
Нәтиже көп адамды таң қалдырады: сойып, етін сату тірілей сатудан аз береді, және бұл әлі Сіздің екі-үш күндік еңбегіңізді есептемей. Ұшаны қасапшыға көтерме өткізсеңіз (әдетте базардағы бөлшек бағадан 8–12 % төмен, шамамен 110 000 сум/кг), айырма 600 мың сумға дейін жетеді, әрине, Сіздің пайдаңызға емес.
Сою тек бір жағдайда ғана тиімді бола бастайды: делдалдың көтерме бағасын емес, соңғы сатып алушыдан бөлшек баға алсаңыз. Ұшаны немесе жарты ұшаны таныстарға, махаллаға, қалаға жеткізіп, алдын ала тапсырыспен 134 000 сум/кг-дан сату — бұл 5,29 млн жалпы түсім және шамамен 4,7 млн таза. Тірілей сатқаннан шамамен 200 мың сум (17 $) артық. Назар аударыңыз: артық, бірақ алтын кен емес, ал жұмыс пен жауапкершілік үш есе көбейді.
Үйде сойып, базарда сатуға болмайды
Бұл жай ресмилік емес. «Өзім сойып, өзім сатамын» деген ойдың жиі іске аспайтын себебі осы. Министрлер Кабинетінің 2019 жылғы 8 мамырдағы № 386 қаулысына сәйкес (мал сою жөніндегі мамандандырылған кәсіпорындардың жұмысын реттеу туралы) мына жағдайларда етті сатуға тыйым салынады:
- мал мамандандырылған сою орындарынан тыс жерде сойылса;
- етке ветеринариялық құжаттар, соның ішінде ветсанэкспертиза қорытындысы жоқ болса;
- ет оған лайықталмаған көлікпен тасылса немесе сөреде көше температурасында тұрса.
Союға түскен мал бірыңғай электрондық базаға енгізіледі, етке таңба басылады. Жеке адам базарға әкелген ет базар зертханасында ветсанэкспертизадан тағы бір рет өтеді. Өзіңізге, отбасыңызға немесе Құрбан айтқа аулада сойсаңыз, ешкім тыйым салмайды. Бірақ ол етті сатуға болмайды. Сою орындарында құжат рәсімдеу тәртібі мен бағалары облыс сайын әртүрлі, сондықтан алғаш сатар алдында аудандық ветеринария қызметінен сұрап алыңыз.
Бағаларды қошқар қоңдылыққа жетпей тұрып, алдын ала салыстырып қойған жөн: сою орнының қызметтері облыстарда бір жарым-екі есе қымбат не арзан болады, ал бұл «тірідей сату ма, ұшамен сату ма» деген таңдауға тікелей әсер етеді.
Ақша шын мәнінде қайда жатыр
Сою өзі пайда қоспайды. Пайданы қосатын үш тетік бар, үшеуі де қошқар ауладан шықпай тұрып бұрын іске қосылады.
1. Көзмөлшерге сенбей, салмағын білу. Көзмөлшер әрдайым қателеседі, ал саудаласқанда бұл қате сирек сіздің пайдаңызға шығады. 75 кг қошқарда небәрі 10 % қателік — 7,5 кг, яғни бір бастан 450 мың сум (38 $); 20 бас сатқанда — 9 млн сум (750 $). Таразы алғашқы сатылымның өзінде-ақ ақталады; таразы болмаса, өлшеуіш лента мен формула көмектеседі — мұны «Қойдың салмағын таразысыз қалай анықтауға болады» мақаласында талдадық.
2. Сатар алдында қоңдылыққа жеткізу. Сол гиссар қошқарлары 60 күн жайылып семіргенде 8 кг тірілей салмақ қосты, ал сойыс салмағы 5,2 кг-ға артты, ет шығымы 49,8 %-дан 53,0 %-ға көтерілді. Тірідей сатқанда осы екі ай шамамен 480 мың сум (40 $) қосады, ал етке шаққанда — 600 мыңнан астам. Тек артық семіртіп алмаңыз: жем қай кезден бастап ақталмайтынын «1 кг салмақ қосу қаншаға түседі» талдауында есептедік.
3. Етті тұқым таңдау. Құйрықты ет-май тұқымы мен жүнді буданның ет шығымының айырмасы — 10–15 пайыздық пункт. Бұл әр қошқардан шамамен 10 кг ет, яғни 1,2 млн сумға (100 $) жуық. Тұқымдардың салмағы мен ет шығымын салыстыру — «Қойдың ең ірі тұқымы» мақаласында.
Қойдың салмақ өлшеу журналында әр қошқардың өлшенген салмағы мен салмақ қосуы телефоныңызда сақталады: қайсысы қоңдылыққа жеткені, қайсысын сататын уақыт келгені көрініп тұрады. Ал малды қой сату хабарландыруларына бірден салмағын көрсетіп қоюға болады — сонда саудаласу қошқарыңыздың қанша тартатыны туралы емес, бағасы туралы болады.
Бөлек сұрақ — бұл қошқарды қайда апару керек: Өзбекстанда қойды қайда сатуға болады — әр сату жолын, әрқайсысындағы шығынды есептеп талдадық.
Қысқаша
- Құйрықты тұқымдардың сойыс шығымы — 50–60 %, жүнді будандардікі — 35–45 %. Сөреде көретініңіз — тірілей салмақтың шамамен жартысы ғана.
- Бағаны бір минутта тексеру: ет бағасы × шығым. Еттің 1 кг-ы 120 000 сум, шығымы 52 % болса, тірілей салмақтың ең жоғары бағасы — 62 400 сум.
- Ет қылып сату тек етті бөлшек бағамен тікелей алатын сатып алушыңыз болса ғана тиімді. Қасапшыға оптом өткізу тірідей сатудан әрдайым дерлік тиімсіз.
- Сату үшін мал тек мамандандырылған сою орнында, ветеринариялық құжаттармен сойылады.
- Нақты ақшаны пышақ емес, таразы, қоңдылық пен тұқым әкеледі.
Бағалар мен нормативтер — 2026 жылғы жаздағы бағдар: ашық хабарландырулар, нарық шолулары және құйрықты тұқымдар бойынша зоотехникалық зерттеулер негізінде. Сатар алдында өз базарыңыздың бағасымен салыстырыңыз.
Отар есебін QoyHunter-де жүргізіңізҚой өсірушілерге арналған CRM: мал басы, денсаулық, салмақ өлшеу, қаржы және талдау — қосымшада және Telegram-ботта.Барлық мүмкіндіктер →