Qoʻchqorning soʻyim chiqimi: tirik vazndan qancha goʻsht chiqadi va nima foydali — tirik sotish yoki soʻyib, tana holida sotish

Bozorda qoʻy goʻshtining bir kilogrammi 120 ming soʻm turadi, tirik vazn uchun esa 60 ming beradilar. Raqamlar bilan hisoblaymiz: yarmi qayerga gʻoyib boʻladi — zotlar boʻyicha soʻyim chiqimi, adolatli narx formulasi va soʻyish qachon oʻzini oqlaydi, qachon esa foydani yeb qoʻyadi.

Bozorda qoʻy goʻshtining bir kilogrammi 120 ming soʻm turadi. Goʻsht oluvchi hovlingizga kelib, tirik vazn kilogrammiga 60 ming soʻm taklif qiladi. Aynan ikki baravar kam — va birinchi xayol odatda bitta: aldashyapti.

Keling, halol hisoblaymiz. Bu farqning deyarli barchasi bitta raqam bilan tushuntiriladi — soʻyim chiqimi. Quyida: turli zotdagi qoʻchqor haqiqatda qancha goʻsht beradi, sizga taklif qilingan narx adolatlimi — buni bir daqiqada qanday tekshirish mumkin, va «tirik sotish — soʻyib goʻsht qilib sotish»ning toʻliq hisobi nima koʻrsatadi. Narxlar — Oʻzbekiston, 2026-yil yozi, kurs — dollar uchun taxminan 12 000 soʻm.

Soʻyim chiqimi nima va nega hammada raqamlar har xil

Soʻyim chiqimi — bu soʻyim vaznining soʻyishdan oldingi tirik vaznga nisbati, foizda ifodalanadi.

• Soʻyishdan oldingi tirik vazn — hayvonning bir sutkalik ochlik ushlab turishdan keyingi vazni. Shu 24 soat ichida qoʻchqor vaznining **2,5–3,5 %**ini yoʻqotadi: qorin va ichak tarkibi chiqib ketadi. 75 kg qoʻchqorda bu taxminan 2 kg — kechqurun tortib, ertalab soʻyilsa, aynan «qayerga gʻoyib boʻldi» deyiladigan kilogrammlar shu.
• Soʻyim vazni — tana goʻshti qoʻshimcha ichki yogʻ bilan birga. Tana goʻshti — boshi, oyoqlari, terisi va ichki aʼzolari olib tashlangan tana (buyraklar ichida qolgan buyrak atrofidagi yogʻ bilan birga qoladi). Dumbali zotlarda dumba alohida ajratilib tortiladi, lekin u soʻyim vazniga kiradi.

Raqamlardagi tarqoqlik ham shundan kelib chiqadi. Bir manba chiqimni dumba bilan hisoblaydi, boshqasi — dumbasiz; biri boʻrdoqiga boqilgan katta axta qoʻchqorni oladi, boshqasi — yaylovdagi qoʻzini. Shuning uchun «edilboyning chiqimi qancha» deb emas, «mening qoʻchqorimning oʻz kondisiyasidagi chiqimi qancha» deb soʻrang.

Chiqimga eng koʻp taʼsir qiladigan uch narsa: kondisiya (semizlik), zot va yosh. Kondisiya zotdan koʻra koʻproq hal qiladi: yaxshi boqib semirtirilgan qoʻylarda chiqim 50–55 %gacha yetadi, yomon boqilganlarda esa — bir xil qondan boʻlsa ham — 35–40 %gacha tushib ketadi. Yogʻ tana goʻshti va dumbaga toʻplanadi, suyak, teri va ichak-choviq esa oʻz vaznini oʻzgartirmaydi.

Zotlar boʻyicha soʻyim chiqimi: jadval

Yosh mol boʻyicha raqamlar Oʻrta Osiyo dumbali zotlari boʻyicha zootexnika tadqiqotlaridan olingan: gissar qoʻchqorchalari 4 oylikda 49,8 % chiqim beradi, yaylovda 60 kunlik boqishdan keyin esa — allaqachon 53,0 %. Togʻ sharoitidagi 7 oylik qoʻchqorchalarda: gissar — 51,5 %, jaydari — 47,6 %, tojik goʻsht-yogʻ-jun zoti — 43,8 %.

Jadvalning yuqori va quyi qatorini yodda tuting. Bir xil tirik vazndagi baquvvat dumbali qoʻchqor bilan junli chatishma orasidagi farq — taxminan 10 kilogramm goʻsht. Bozor narxida bu bosh boshiga taxminan 1,2 mln soʻm (≈ 100 $) degani.

Goʻsht oluvchi narxini tekshiradigan formula

U qisqa:

Goʻsht kilogrammi narxi × soʻyim chiqimi = tirik vazn kilogrammining eng yuqori narxi.

Bu yuqori chegara: agar soʻyish, tashish, savdo joyi va vaqt bepul boʻlganida, qoʻchqoringiz aynan shuncha turardi. Goʻsht oluvchi bu raqamdan pastroq qoldiradigan hammasi — uning mehnati va tavakkalchiligi uchun toʻlov.

Bozordagi 120 000 soʻm/kg ni qoʻyib koʻramiz:

Endi odatiy 55 000–65 000 soʻm tirik vazn kilogrammiga raqami qayerdan kelib chiqishi tushunarli: dumbali zot va oddiy kondisiyada goʻsht oluvchi nazariy yuqori chegaraga yaqin toʻlaydi. U aldamayapti — 5–10 % marjada ishlaydi, pulni esa aylanmadan topadi.

Lekin xuddi shu jadvaldan qayerda yutqazayotganingiz ham koʻrinadi. Agar sizda chiqimi 58 % boʻlgan boʻrdoqi gissar boʻlsa-yu, sizga «hammaga qoʻyilgan» narx — 55 000 aytilsa, siz har bir tirik vazn kilogrammidan taxminan 15 000 soʻm beryapsiz. 75 kg qoʻchqorda bu 1,1 mln soʻm (≈ 92 $). Endi savdolashishda dalilingiz bor: «qoʻchqorim yaxshi» emas, «uning chiqimi 58 %ga yaqin, oʻzingiz hisoblab koʻring».

Tirik yoki goʻsht qilib: bitta qoʻchqorda toʻliq hisob

Boʻrdoqiga boqilgan dumbali qoʻchqorni olamiz: tirik vazni 75 kg, chiqimi 52 %. Bir sutkalik ushlab turishdan keyin soʻyishdan oldingi vazni ~73 kg, dumba bilan birga tana goʻshti — taxminan 38 kg.

* Baholash: subproduktlar, teri va soʻyish shoxobchalari xizmatlari boʻyicha ochiq oʻzbek narxlari yoʻq — oʻz shoxobchangiz va bozoringizda aniqlashtiring.

Natija koʻpchilik uchun kutilmagan: soʻyish va goʻsht sifatida sotish tirik sotishdan kamroq beradi — bu hali sizning ikki-uch kunlik mehnatingiz hisobga olinmagan holda. Agar tanani qassobga optom topshirsangiz (odatda bu bozor chakanasidan 8–12 % past, taxminan 110 000 soʻm/kg), farq sizga qarshi 600 ming soʻmgacha oʻsadi.

Soʻyish faqat bitta holatda oʻzini oqlay boshlaydi: dallolning optom narxini emas, yakuniy xaridordan chakana narxni olganingizda. Tanani yoki yarim tanani tanishlarga, mahallaga, shaharga yetkazib berish bilan oldindan buyurtma boʻyicha 134 000 soʻm/kg dan sotish — bu yalpi 5,29 mln va sof holda taxminan 4,7 mln beradi. Tirik sotishga nisbatan taxminan 200 ming soʻm (17 $) plyus. Diqqat qiling: bu plyus, lekin oltin koni emas — mehnat va masʼuliyat esa uch baravar koʻpaydi.

Uyda soʻyib, bozorda sotish — mumkin emas

Bu shunchaki formallik emas, balki «oʻzim soʻyib, oʻzim sotaman» koʻpincha ishlamaydigan sababi. Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 8-maydagi 386-son qarori — chorva mollarini soʻyish boʻyicha ixtisoslashtirilgan korxonalar ishini tartibga solish toʻgʻrisidagi qarori — boʻyicha goʻsht mahsulotini quyidagi hollarda sotish taqiqlangan:

• soʻyish ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalaridan tashqarida oʻtkazilgan boʻlsa;
• goʻshtga veterinariya-sanitariya ekspertizasi xulosasi ham kiritilgan holda veterinariya hujjatlari boʻlmasa;
• goʻsht moslashtirilmagan transportda tashilgan boʻlsa yoki koʻcha haroratida peshtaxtada saqlansa.

Soʻyiladigan hayvonlar yagona elektron bazaga kiritiladi, goʻsht markalanadi, xususiy shaxs tomonidan bozorga olib kelingan goʻsht esa bozor laboratoriyasida yana bir bor veterinariya-sanitariya ekspertizasidan oʻtkaziladi. Oʻzingiz uchun, oila uchun, Qurbon hayit uchun hovlida soʻyishni hech kim taqiqlamaydi. Shunday goʻshtni sotish — mumkin emas. Rasmiylashtirish tartibi va soʻyish shoxobchalarining narxlari viloyatlar boʻyicha farq qiladi — birinchi bitimdan oldin ularni tuman veterinariya xizmatida aniqlashtiring.

Narxlarni qoʻchqor kondisiyaga yetkazilishidan oldin solishtirib qoʻygan qulay: viloyatlar boʻyicha soʻyish shoxobchasi xizmatlari bir yarim–ikki barobar farq qiladi, bu esa «tirikmi yoki lashmi» tanloviga bevosita taʼsir qiladi.

Pul haqiqatda qayerda yotibdi

Soʻyishning oʻzi foyda qoʻshmar ekan, mana foyda qoʻshadigan uchta vosita. Uchalasi ham qoʻchqor hovlidan chiqib ketguncha, yaʼni oldindan ishlaydi.

1. Koʻz bilan emas, vaznni bilib rozi boʻling. Koʻz bilan baholash doim xato qiladi, savdolashuvda esa bu xato kamdan-kam sizning foydangizga boʻladi. 75 kg qoʻchqorda atigi 10 % xato — bu 7,5 kg, yaʼni bosh boshiga 450 ming soʻm (38 $); 20 boshlik partiyada — 9 mln soʻm (750 $). Tarozi birinchi partiyadanoq oʻzini oqlaydi; agar tarozi boʻlmasa, oʻlchov tasmasi va formula ishlaydi — buni «Qoʻchqor vaznini tarozisiz qanday aniqlash mumkin» maqolasida koʻrib chiqqan edik.

2. Sotishdan oldin kondisiyani yetkazib olish. Aynan oʻsha gissar qoʻchqorchalari 60 kunlik boqishda 8 kg tirik vazn qoʻshdi, lekin soʻyim vazni 5,2 kgga koʻtarildi, chiqim esa 49,8 %dan 53,0 %gacha oʻsdi. Tirik holda bu ikki oy taxminan 480 ming soʻmlik qoʻshimcha beradi (40 $), goʻshtga hisoblaganda esa — 600 mingdan koʻproq. Ortiqcha boqib yubormaslik muhim: yem qaysi nuqtadan boshlab oʻzini oqlashni toʻxtatishini «Vazn qoʻshimchasining bir kilogrammi qancha turadi» tahlilida hisoblab chiqqan edik.

3. Goʻsht uchun zotni tanlash. Dumbali goʻsht-yogʻ zoti bilan junli chatishma orasidagi chiqim farqi — 10–15 foiz punkti. Har bir qoʻchqorda bu taxminan 10 kg goʻsht, yaʼni taxminan 1,2 mln soʻm (100 $). Zotlarning vazn va chiqim boʻyicha solishtiruvi — «Qoʻylarning eng yirik zoti» maqolasida.

Qoʻchqorlarni tortish jurnalida har bir qoʻchqorning tortilishi va vazn qoʻshimchasi telefonda saqlanadi: kim kondisiyada, kimni sotish vaqti kelgani darhol koʻrinadi. Hayvonni sotuvga esa qoʻy sotuvi eʼlonlari doskasida qoʻyish mumkin — darhol vazni koʻrsatilgan holda, shunda savdo qoʻchqoringiz qancha tortishi haqida emas, narx haqida boradi.

Alohida savol — bu qoʻchqorni qayerga olib borish: Oʻzbekistonda qoʻyni qayerda sotish — har bir sotuv yoʻlidagi yoʻqotishlar hisobi bilan.

Qisqacha

• Dumbali zotlarning soʻyim chiqimi — 50–60 %, junli chatishmalarniki — 35–45 %. Peshtaxtada koʻrayotganingizning hammasi — tirik vaznning taxminan yarmi.
• Narxni bir daqiqada tekshirish: goʻsht narxi × chiqim. 120 000 soʻm/kg va 52 % chiqimda tirik vaznning yuqori chegarasi — 62 400 soʻm.
• Goʻsht qilib sotish faqat chakana narxda toʻgʻridan-toʻgʻri xaridoringiz boʻlsagina foydali. Qassobga optom — deyarli har doim tirik sotishdan yomonroq.
• Sotish uchun soʻyish — faqat ixtisoslashtirilgan soʻyish shoxobchasida, veterinariya hujjatlari bilan.
• Haqiqiy pulni tarozi, kondisiya va zot keltiradi, pichoq emas.

Narxlar va meʼyorlar — 2026-yil yozidagi ochiq eʼlonlar, bozor sharhlari va dumbali zotlar boʻyicha zootexnika tadqiqotlariga asoslangan moʻljallar. Bitimdan oldin oʻz bozoringiz narxlarini tekshiring.