Қой қотыры: белгілері, емі және қораға қамар алдында өңдеу

Қойдың қотыры — псороптоз, Psoroptes ovis кенесі. Белгілері, бит пен теміреткіден айырмасы, ивермектин мен шомылдыру, жылдық кесте, 100 бас отардағы шығын.

Қойдың қотыры — псороптоз, оны Psoroptes ovis деген тері кенесі тудырады. Алғашқы белгілерін мал дәрігерінсіз де көруге болады: қой бағанаға, астауға қасынады, арқасындағы, шоқтығындағы және бүйіріндегі жүні түйіліп, тұтам-тұтам түседі, астында дымқыл сары қабық қалады. Емі — ивермектин 1 % екі рет егу (нұсқаулықтағы әдеттегі доза — 50 кг тірілей салмаққа 1 мл, 7–10 күннен кейін қайталанады) немесе бүкіл отарды акарицид ерітіндісіне шомылдыру.

Мерзім туралы ең бастысы: отарды күзде, қораға қамағанға дейін өңдеу керек, қойлар қасынып жара болған қаңтарда емес. Жылы әрі тар қорада кене қыс бойы көбейеді, ал ауру жұққан төл көктемге қарай сау төлден 5–8 кг жеңіл шығуы мүмкін. Отыз бас төлі бар шаруашылықта бұл бір қыста 8–13 млн сум (≈ $700–1100) алынбай қалған табыс. Мақаладағы бағалар 2026 жылғы тамыздағы: тірілей салмақ 55 000 сум/кг, Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 21 тамыздағы бағамы — 1 долларға 11 847 сум.

Қойдың қотыры деген не және оны қандай кене тудырады

Қотыр — үш түрлі кене тудыратын үш түрлі аурудың жалпы атауы. Емі ұқсас, бірақ олар әр жерден басталады, сондықтан қай жер зақымданғанына қарап ажыратады.

Құйрықты тұқымдары көп, мал қорада ұзақ тұратын Өзбекстанда ең жиі кездесетіні — дәл псороптоз. Psoroptes ovis кенесі терінің бетінде тіршілік етіп, қабынған жерлердің лимфасымен қоректенеді. Толық айналымы — жұмыртқадан жұмыртқаға дейін — 11–19 тәулік, ал жұмыртқадан ересек кене шамамен екі аптада шығады. Сондықтан жұмыртқаға әсер етпейтін препаратпен бір рет өңдегенмен отар жазылмайды — қайталау керек.

Малдан тыс жерде де кене бірден өлмейді: төсеніште, астаудың саңылауларында және қора қабырғасында ол 15–18 тәулік бойы ауру жұқтыра береді. Сондықтан емделген отарды өңделмеген қораға қайта кіргізсе, отар қайтадан ауырады.

Қойда қотыр бар екенін қалай білуге болады: кезеңдер бойынша белгілері

Псороптоз баяу дамиды, алғашқы үш-төрт аптада оны «жүн түлеп жатыр» деп елемей қалу оңай.

Алғашқы кезең (2–4 апта). Қой мазасызданады, қоршауға, бағанаға, астауға қасынады, бүйірін тістелейді. Тікенек пен сырықтарда тұтам-тұтам жүн ілініп қалады. Шоқтықтағы тері жүн астында әлі қалыпты көрінеді, бірақ кей жерлері қызарып тұрады.

Орта кезең. Арқа мен сауырда шеті айқын таз жерлер пайда болады. Таз жердің шетіндегі жүн күш салмай-ақ уыстап жұлынып шығады. Астында — дымқыл сары-сұр қабық пен тері қатпарлары.

Асқынған кезең. Жүн кең көлемде түседі, тері қалыңдап қатпарланады, мал арықтайды, отардан қалып қояды, қозылар мен әлсіз төл арықтап өледі. Жүнді қотыр қабығы басады, жүн қабылдайтын жерде оған ештеңе бермейді.

Тексеруге бір минут кетеді: шоқтық пен сауырдағы таз жердің шетінен жүнді ашып, қабық бар-жоғын қараңыз. Нақты диагнозды ветеринариялық зертхана зақымданған жердің шетінен алынған тері қырындысы бойынша қояды — кене микроскоппен көрінеді. Отарда екі-үш бастан артық мал қасынса, қырынды алуды міндетті түрде сұраңыз: өңдеу тәсілі қандай кене екеніне байланысты.

Қотырды биттен, теміреткіден және минерал жетіспеушілігінен қалай ажыратуға болады

Қой тек қотырдан қасынбайды. Шатастыру оңай, ал төрт себептің емі әртүрлі.

Теміреткі туралы бөлек есте ұстаған жөн: төрт себептің ішінде адамға шынымен қауіпті жалғыз осы. Таз жерлер дөңгелек, шеті айқын, дымқыл қабықсыз болса — қолғаппен жұмыс істеп, мал дәрігерін шақырыңыз, акарицид сатып алмаңыз.

Қотыр неге қыста өршиді де, жазда көрінбейді

Жазда отар таза көрінеді, шаруашылық қотыр жоқ деп ойлайды. Шын мәнінде кене еш жаққа кеткен жоқ: қырқудан кейін және күн астында ол паналы жерлерге — құлаққа, шапқа, бұт арасына, құйрық астындағы қатпарларға — тығылады да, ауру жасырын түрге ауысады. Ауруды сырттай сау көрінетін бірлі-жарым мал тасып жүреді.

Күзде жағдай керісінше өзгереді. Жүн өсті, жүн астындағы ылғал артты, отар қорада тығыз тұрады, азық нашарлайды, иммунитет төмендейді. Кенеге жылу да, ылғал да, малдың бір-біріне үнемі тиіп тұруы да бар — қыс ішінде бүкіл отарды шарлап шығады.

Осыдан ақшаны үнемдейтін нақты қорытынды шығады: қотырға қарсы өңдеуді қораға қамағанға дейін жасайды, таз жерлер пайда болғаннан кейін емес. Қыркүйек-қазанда өңдеу қаңтардағымен бірдей тұрады, бірақ қаңтарда оның бағасына алынбай қалған салмақ қосу, асқынған малды емдеу және әлсіз малдың өлім-жітімі қосылады.

100 бас қойлы отарға қотыр қанша шығын әкеледі

Орташа шаруашылықты алып есептейміз: 100 бас, оның 30 басы қыстап жатқан төл, қорада ұстау кезеңі — 135 күн. Төмендегі сандар — біздің болжамымыз бойынша жасалған есеп, норматив емес: нақты шығын ауруды қай сатысында байқағаныңызға байланысты.

Қалыпты қысқы рационда (қарқынды бордақылауда емес) сау төл тәулігіне 120–150 г салмақ қосады. Құйрықты тұқымдарды қарқынды бордақылағанда бұл 150–250 г, оны бөлек есептегенбіз. Қотыр жұққан қой күшін қышыма мен қабынуға жұмсайды, жемді нашар жейді де, тәулігіне 40–60 г кем салмақ қосады. 135 күндік қорада ұстау кезеңінде айырма бір басқа 5–8 кг тірілей салмаққа жетеді. Карантин туралы талдауда біз жұмсағырақ есептеп, бір басқа 3 кг алғанбыз: онда індетті ертерек байқап, алғашқы апталарда емдейді. Мұнда есеп қорада ұстау кезеңінің бәрі бойынша жүргізілген, яғни ауру қыс бойы созылады.

Бұл тізімде жүн — ең ұсақ жол, бұған таңданудың керегі жоқ: құйрықты тұқымдардың қылшық жүні таза күйінде де тиын-тебенге өтеді. Ақша қырқудан емес, таразыдан кетеді.

Алдын алудың есебі қарапайым көрінеді. Ивермектин 1 % дозасы — 50 кг тірілей салмаққа 1 мл, яғни ересек қойға шамамен бір миллилитр; ірі саулықтар мен қошқарға көбірек беріледі. Міндетті қайталауды қосқанда, 100 бастық отарға курсқа кемінде 200 мл препарат кетеді. bazar.qoyhunter.com сайтындағы хабарландыруларда 2026 жылғы 21 тамыздағы жағдай бойынша ивермектин 1 % 100 мл құтысы 30 000 сум, 50 мл құтысы 20 000 сум тұрады. Яғни отарға арналған бүкіл курс жұмысын қоспағанда, тек препаратқа шамамен 60 000 сум (≈ $5) болады. Нақты бағаны жем-шөп пен мал дәрілерін сату хабарландыруларынан қараңыз: 2026 жылғы 21 тамызда бұл бөлімде мал дәрілерін қоса алғанда 48 хабарландыру болды.

Қой қотырын немен емдейді: ивермектин, дорамектин және шомылдыру

Төмендегі дозалар — препараттарға берілген нұсқаулықтардағы бағдар, тағайындау емес. Схема мен препаратты мал дәрігері қырынды нәтижесіне қарай таңдайды, ал өзіңіздің нақты құтыңыздың нұсқаулығымен салыстыру керек: әртүрлі өндірушілерде доза, енгізу жолы, аралығы және еті үшін күту мерзімі әртүрлі.

Мына төрт ережені сақтамасаңыз, ем нәтиже бермейді:

1. Бүкіл отарды бірден өңдейді, сырттай сау малдарды да, қошқарды да қоса. Кене олардың үстінде бар, тек әзірге көрінбейді; тек ауруларды емдесеңіз, бір айдан кейін екінші толқын шығады.
2. Қайталау міндетті. Ивермектин кененің жұмыртқасын өлтірмейді. Бірінші өңдеу ересек кенелер мен дернәсілдерді жояды, 7–10 күннен кейінгі екінші өңдеу одан кейін шыққандарды жояды.
3. Қораны малмен бірге өңдейді. Кене төсеніш пен саңылауларда 15–18 тәулікке дейін тіршілік етеді, сондықтан лас қорадағы таза отар қайта жұқтырады.
4. Арып-ашыған және ауру малды басқалармен бірге қоса өңдемейді. Ивермектин мен шомылдыру ерітінділерінің нұсқаулықтарында арып-ашыған және жұқпалы ауруға шалдыққан малды өңдеуге тікелей тыйым салынған. Оларды бөліп, мал дәрігеріне көрсетеді — немен және қашан өңдеуді сол шешеді.

Дозаны көзбен емес, тірілей салмақ бойынша есептейді: аз доза кенені өлтірмейді, бірақ популяцияны препаратқа үйретеді. Таразы болмаса, салмақты лентамен шамалайды — формуласын біз таразысыз қошқардың салмағын қалай анықтауға болады деген материалда сипаттағанбыз.

Пайдаланылған майды, солярка мен күлді қолданудың қажеті жоқ: олар теріні күйдіреді, қатпарлардың тереңіндегі кенеге жетпейді, ал мұндай өңдеуден кейін мал жемді одан бетер нашар жейді.

Қой отарын қашан өңдеу керек: жылдық күнтізбе

Өзбекстандағы шаруашылық үшін схема мынадай:

• Мамыр–маусым, қой қырқудан 3–5 күн өткен соң — қырқу машинкасы кескен жерлер жазылғанда, бүкіл отарды шомылдыру. Жүн қысқа, ерітінді теріге жетеді, ауа райы жылы. Бұл — жыл бойғы ең тиімді өңдеу.
• Қыркүйек–қазан, қораға қамағанға дейін — бүкіл отарға ивермектин инъекциясы. Мұны күзгі дегельминтизациямен бірге жасауға болады: бір препарат жұмыр құрттарды да, тері кенесін де жояды (ивермектин таспа құрттар мен қосауызға әсер етпейді — бұл туралы дегельминтизация күнтізбесінде айтылған). Құрттарға қарсы өңдеу күнтізбесінде тері паразиттеріне қарсы өңдеу «қораға қамау» кезеңіне қойылған — бұл сол сәт, тек оны күнтізбедегі қысқа қарап емес, мал қораға кірген күнге қарап санау керек.
• Инъекциядан 7–10 күн өткен соң — бүкіл отарды қайта өңдеу.
• Кез келген жаңа мал — карантиннің бірінші күні өңдеу, одан кейін 21–30 күн отардан бөлек ұстау. Мұның неге өзін ақтайтыны сатып алынған қойларды карантинге қою туралы мақалада айтылған.

Өңдеуді жоспарлағанда етке сою алдындағы күту мерзімін ескеріңіз. Мерзім нақты препараттың нұсқаулығында жазылады: ивермектинде әдетте 28 тәулік, дорамектинді қойға бұлшықетке салғанда — 70 тәулікке дейін. Яғни мерекеде сойылатын немесе сатылатын малға инъекцияны бір ай емес, екі-үш ай бұрын жасайды.

Қотырды отарға қайта кіргізбеу үшін не істеу керек

• Сатып алғанда малды мұқият қараңыз. Құйымшақ пен жауырындағы жүнді ашып, терісін қараңыз және соңғы рет қашан өңделгенін сұраңыз. Күзде малды базарға кейде отар қотырлап кеткен соң да шығарады. Хабарландыру бойынша алсаңыз, тек жалпы түрін емес, жүн астындағы терінің суретін сұраңыз: қой сату хабарландырулары арқылы жолға шықпай тұрып мал иесіне жазуға болады.
• Жаңа малды бөлек ұстаңыз. 21–30 күн карантинде ұстап, бірінші күні өңдеңіз.
• Қой қырқушылар өз құралымен келеді — жұмысты бастамас бұрын машинканы дезинфекциялауын сұраңыз. Кене шаруашылықтан шаруашылыққа дәл осылай көшеді.
• Отарларды араластырмаңыз — ортақ суатта да, ортақ қорада да, әсіресе күзде.
• Өңдеу күндерін жазып отырыңыз. Жарты жылдан кейін қыркүйекте бүкіл отарды өңдедік пе, әлде ұсталғандарын ғана ма — ешкім есіне түсіре алмайды. Біз QoyHunter-де (қой есебіне арналған CRM және bazar.qoyhunter.com базары) мұны әр қой бойынша өңдеу және еске салу журналында жүргіземіз: күні, препарат, қай мал өңделді, келесісі қашан. Мал аз әрі оны бір адам жазып отырса, дәптер де сол жұмысты атқарады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қой қотыры адамға жұға ма?

Psoroptes ovis псороптоз кенесі адамда тіршілік етпейді: ауру қоймен тығыз жанасқанда тері біраз уақыт тітіркенуі мүмкін, бірақ ол өздігінен басылады. Саркоптоз қышыма кенесі қышитын бөртпе шығаруы мүмкін, бірақ ол да адамның нағыз қотырына айналмайды. Нағыз қауіптісі — басқа ауру: теміреткі (трихофития), ол адамға, әсіресе балаларға жұғады. Сондықтан шеті анық, жүні түскен дөңгелек жерлер көрсеңіз, қолғаппен жұмыс істеп, малды мал дәрігеріне көрсетіңіз.

Тек қышынып жүрген қойларды ғана өңдеуге бола ма?

Жоқ. Бірінші қой қышына бастағанда кене көрші малға өтіп үлгерген, тек белгілері әлі көрінбейді. Бүкіл отарды бір күнде өңдейді: тұқымдық қошқарды да, төлді де қоса, сонымен бірге қораны да. Тек арық және ауру мал бөлек: оларды бөліп алып, мал дәрігеріне көрсетеді. Таңдап өңдесеңіз, үш-төрт аптадан кейін ауру қайта өршиді, сонда мал қосқан салмағынан айырылып, қайта емдеуге тура келеді.

Өңдегеннен кейін қошқарды неше күннен соң етке сойса болады?

Күту мерзімін нақты препараттың нұсқаулығынан қараңыз: инъекциялық ивермектинде әдетте 28 тәулік, дорамектинді қойға бұлшықетке салғанда — 70 тәулікке дейін. Шаруашылық үшін қорытынды біреу: қошқар сатуға немесе мерекелік союға арналса, өңдеуді саудадан бұрынғы соңғы екі-үш айға қалдырмай, алдын ала, уақытты артығымен алып жасайды.

Емдегеннен кейін бір айдан соң қотыр неге қайта шықты?

Себеп әдетте төртеу: 7–10 күннен кейін қайта өңдемеген, сөйтіп кенелер жұмыртқадан шығып кеткен; барлық малды өңдемеген; отарды ескі төсеніші бар, өңделмеген қораға қайта кіргізген; жаңа малды карантинсіз әкелген. Осы тізім бойынша тексеріңіз — бір тармағы сөзсіз назардан тыс қалған.

Пайдаланылған мотор майы, солярка және күл көмектесе ме?

Жоқ. Бұлар теріні күйдіреді, жүнді жабыстырады, қатпарлар мен қабыршақ астындағы кенеге жетпейді, ал мал мұндай өңдеуден кейін жемді нашар жеп, салмақ тастайды. Тек акарицидті препараттар әсер етеді: инъекциялық (ивермектин, дорамектин) немесе шомылдыруға арналған ерітінділер (дельтаметрин, ципермектрин, амитраз). Қозылардың жасы мен салмағына қатысты шектеулерді нақты препараттың нұсқаулығынан қараңыз, ал дозаны қатаң түрде тірілей салмаққа қарап есептеңіз.