Койдун котуру: белгилери, дарылоо, короого чейин иштетүү

Койдун котуру — псороптоз, Psoroptes ovis кенеси. Белгилери, биттен жана темиреткиден айырмасы, ивермектин жана жуунтуу, жылдык календарь, 100 баш койдун чыгымы.

Койдун котуру — бул псороптоз, тери үстүндө жашаган Psoroptes ovis кенеси. Алгачкы белгилерин ветеринарсыз эле көрүүгө болот: кой мамыга жана акырга сүйкөнөт, аркасындагы, кежесиндеги жана капталындагы жүнү уюп, тутам-тутам болуп түшөт, астында нымдуу сары кабык калат. Котурду ивермектин 1 % эки жолу сайып (нускамалардагы көнүмүш доза — 50 кг тирүүлөй салмакка 1 мл, кайра сайуу 7–10 күндөн кийин) же бүт короо койду акарицид эритмесинде жуунтуп дарылашат.

Мөөнөт боюнча эң негизгиси: койду күзүндө, короого киргизүүдөн мурун иштетүү керек, койлор кашынып, жүнү түшүп калган январда эмес. Жылуу жана тар жайда кене кыш бою көбөйөт, ошондуктан жугуп калган төл жазга чейин ден соолугу чың төлдөн 5–8 кг жеңил болуп чыгышы мүмкүн. Отуз баш төлү бар чарбада бул бир кышта 8–13 млн сум (≈ $700–1100) алынбай калган киреше. Макаладагы баалар 2026-жылдын августундагы: тирүүлөй салмак 55 000 сум/кг, Өзбекстан Борбордук банкынын 2026-жылдын 21-августундагы курсу — 1 доллар 11 847 сум.

Койдун котуру деген эмне жана аны кандай кене пайда кылат

Котур — үч ар башка кене пайда кылган үч ар башка оорунун жалпы аталышы. Алар окшош дарыланат, бирок ар кайсы жерден башталат, ошондуктан аларды жабыркаган жери боюнча айырмалашат.

Өзбекстанда куйруктуу тукумдар көп жана малды короодо кармоо мезгили узак болгондуктан, көбүнчө дал псороптоз кездешет. Psoroptes ovis кенеси теринин бетинде жашайт жана сезгенген жерлердеги лимфа менен азыктанат. Жумурткадан жумурткага чейинки толук айлампа 11–19 күнгө созулат, ал эми жумуртка чоң кене болуп болжол менен эки жумада жетилет. Ошондуктан жумуртканы өлтүрбөгөн дары менен бир жолу иштетүү койду айыктырбайт — кайра иштетүү керек.

Кене малдан сырткары да дароо өлбөйт: төшөмөдө, акырдын жарыктарында жана короонун дубалдарында ал 15–18 күн бою жугузуучу бойдон калат. Дарыланган койду тазаланбаган жайга кайра киргизсе, кайра жугуп калышынын себеби ушунда.

Койдо котурду кантип билүүгө болот: баскычтар боюнча белгилери

Псороптоз жай өнүгөт, алгачкы үч-төрт жумада аны «жүнү түлөп жатат» деп оңой эле өткөрүп жиберүүгө болот.

Алгачкы баскыч (2–4 жума). Кой тынчы жок, тосмого, мамыга, акырга сүйкөнөт, капталын тиштейт. Тикенек менен жыгачтарда жүн тутамдары калат. Кежедеги жүндүн астындагы тери дагы эле кадимкидей көрүнөт, бирок кээ бир жерлери кызарып калган.

Орто баскыч. Арка менен куйрук түбүндө чети даана, жүнү түшкөн тактар пайда болот. Тактын четиндеги жүн күч жумшабай эле тутамы менен суурулуп чыгат. Анын астында — нымдуу сары-боз кабык жана тери бырыштары.

Өтүп кеткен баскыч. Чоң-чоң жерлердин жүнү түшөт, тери калыңдап бырышат, мал арыктайт, тобунан артта калат, козулар менен алсыз төл арыктап өлөт. Жүнү кабык болуп калат, жүн кабыл алган жерде ага эч нерсе беришпейт.

Текшерүү бир мүнөт алат: кеже менен куйрук түбүндөгү жүндү тактын четинен ачып, кабык бар-жогун караңыз. Так диагнозду ветлаборатория жабыркаган жердин четинен алынган тери кырындысы боюнча коёт — кене микроскоп менен көрүнөт. Короо койдо эки-үч баштан көп мал кычышса, кырынды алдырып текшертүүнү сөзсүз суранаңыз: иштетүү ыкмасы кандай кене экенине жараша болот.

Котур биттен, темиреткиден жана минерал жетишсиздигинен эмнеси менен айырмаланат

Кой котурдан гана кычышпайт. Адаштырып алуу оңой, ал эми төрт себептин төртөөсүн тең ар башкача дарылайт.

Темиретки жөнүндө өзүнчө эске алыңыз: төрт себептин ичинен адамдар үчүн чындап коркунучтуусу ушул. Эгер тактар тегерек, четтери даана жана нымдуу кабыгы жок болсо — мээлей кийип иштеңиз жана акарицид сатып албай, ветеринар чакырыңыз.

Эмне үчүн котур кышында күчөйт, жайында билинбейт

Жайында койлор таза көрүнөт, чарба ээси котур жок деп ойлойт. Чындыгында кене эч жакка кеткен жок: кыркуудан кийин жана күн астында ал жашырынган жерлерге — кулак, чат, куйрук алды, куйрук астындагы бырыштарга — өтүп кетет, оору жашыруун түргө өтөт. Сырттан ден соолугу чың көрүнгөн айрым малдар ооруну жугузуп жүрө берет.

Күзүндө шарттар тескерисинче өзгөрөт. Жүн өсөт, жүндүн астындагы нымдуулук көбөйөт, койлор короодо тыгыз турат, тоют начар, иммунитет төмөн. Кене жылуулук, нымдуулук табат, мал бири-бирине тынымсыз тийишип турат — ошентип кыш бою бүт короо койго жайылып чыгат.

Акчаны үнөмдөтүүчү жыйынтык ушундан чыгат: котурга каршы иштетүүнү короого киргизүүдөн мурун жасайт, тактар пайда болгондон кийин эмес. Сентябрь-октябрда иштетүү январдагыдай эле турат, бирок январда анын баасына жоголгон кошумча салмак, өтүп кеткен малды дарылоо жана алсыз малдын кырылышы кошулат.

Котур 100 баш койго канча зыян келтирет

Орточо чарбаны алалы: 100 баш, анын ичинен 30 баш төл кыштоодо, короодо багуу мезгили — 135 күн. Төмөнкү сандар биздин божомол боюнча эсептелген баа, ченем эмес: чыныгы чыгым оору кайсы баскычында байкалганына жараша болот.

Кадимки кышкы жем-чөптөгү (күчөтүлгөн бордоодогу эмес) соо төл суткасына 120–150 г салмак кошот. Куйруктуу тукумдарды күчөтүп бордогондо бул 150–250 г, аны өзүнчө эсептегенбиз. Котур жуккан кой кычышуу менен сезгенүүгө күч коротот, начар жейт жана суткасына 40–60 г аз салмак кошот. Короодо багылган 135 күндө айырма бир башка 5–8 кг тирүүлөй салмакка жетет. Карантин боюнча талдоодо биз жумшагыраак, бир башка 3 кг эсептегенбиз: анда оору эрте байкалып, алгачкы жумаларда дарыланат. Бул жерде эсеп короодо багуунун толук мезгили боюнча, оору кыш бою созулганда.

Жүн бул тизмедеги эң майда сап, мунун таң калаарлык жери жок: куйруктуу тукумдардын кылчык жүнү таза болсо да арзанга кетет. Акча жүн кыркканда эмес, таразада жоголот.

Алдын алуунун чыгымы кичинекей көрүнөт. Ивермектин 1 % дозасы — 50 кг тирүүлөй салмакка 1 мл, башкача айтканда чоң койго болжол менен бир миллилитр; ири соолуктарга жана тукумдук кочкорго көбүрөөк берилет. Милдеттүү кайталоо менен 100 баш койго бир курска 200 мл кем эмес дары кетет. bazar.qoyhunter.com'догу жарыяларда 2026-жылдын 21-августунда ивермектин 1 % 100 мл флакону 30 000 сум, 50 мл флакону 20 000 сум турат. Демек, бүт койго толук курс болжол менен 60 000 сум (≈ $5) болот, бул дарыга эле, эмгекти эсептебегенде. Азыркы бааларды тоют жана ветеринардык дары сатуу жарыяларынан караңыз: 2026-жылдын 21-августунда бөлүмдө ветеринардык дарыларды кошкондо 48 жарыя бар.

Койдун котурун эмне менен дарылоо керек: ивермектин, дорамектин жана жуунтуу

Төмөнкү дозалар — дарынын нускамасынан алынган багыт, дайындоо эмес. Схеманы жана дарыны малдарыгер тери кырындысынын анализи боюнча тандайт, ал эми өзүңүздөгү флакондун нускамасы менен салыштырып көрүү керек: ар башка өндүрүүчүлөрдө доза, сайылуучу жери, аралыгы жана эт боюнча күтүү мөөнөтү айырмаланат.

Төрт эреже, булар болбосо дарылоо пайда бербейт:

1. Бүт койду бир убакта иштетишет, сырттан соо көрүнгөн малды жана тукумдук кочкорду кошо. Кене аларга да жуккан, азырынча билинбей турат; оорулууларды гана дарылап койсоңуз, бир айдан кийин экинчи толкун чыгат.
2. Кайталоо милдеттүү. Ивермектин кененин жумурткасын өлтүрбөйт. Биринчи иштетүү чоң кенелерди жана личинкаларды кырат, 7–10 күндөн кийинки экинчиси — андан кийин чыккандарды.
3. Короону мал менен бирге иштетишет. Кене төшөнчүдө жана жылчыктарда 15–18 күнгө чейин жашайт, таза кой кир короодо кайра жугузуп алат.
4. Арыктаган жана оорулуу малды «кошо» иштетишпейт. Ивермектиндин жана жуунтуучу эритмелердин нускамаларында арыктаган жана жугуштуу оору менен ооруган малды иштетүүгө тыюу ачык жазылган. Аларды бөлүп коюп, малдарыгерге көрсөтүшөт: эмне менен жана качан иштетүүнү ал өзү чечет.

Дозаны көз менен чамалап эмес, тирүүлөй салмак боюнча эсептешет: аз доза кенени өлтүрбөйт, тескерисинче, кенелерди дарыга көнүктүрөт. Таразасы жок болсо, салмакты лента менен болжолдошот. Формуланы биз таразасыз кочкордун салмагын кантип аныктоо жөнүндөгү материалда жазганбыз.

Иштетилген мотор майын, солярканы жана күлдү колдонбоо керек: алар терини күйгүзөт, бырыштардын тереңиндеги кенеге жетпейт, анын үстүнө мал мындай иштетүүдөн кийин начар жейт.

Койлорду качан иштетүү керек: бир жылдык календарь

Өзбекстандагы чарба үчүн схема мындай:

• Май–июнь, кыркуудан 3–5 күн өткөндөн кийин: машинкадан калган жаралар бүткөндө бүт кой тобун ваннага түшүрүү. Жүнү кыска, эритме териге жетет, аба ырайы жылуу. Бул жылдагы эң натыйжалуу иштетүү.
• Сентябрь–октябрь, короого киргизгенге чейин: бүт койлорго ивермектин сайуу. Күзгү курт түшүрүү менен бирге жасалат: бир эле дары тегерек курттарды да, тери кенесин да кырат (тасма курттарга жана боор куртуна ивермектин таасир этпейт, бул тууралуу курт түшүрүү календарында айтылат). Курттарга каршы иштетүү календарында тери кенелерине каршы иштетүү «короого киргизгенде» деп коюлган. Бул дал ошол эле учур, бирок аны календардык кыштан эмес, короого киргизген күндөн эсептөө керек.
• Сайгандан 7–10 күн өткөндөн кийин: бүт койлорго кайталоо.
• Ар бир жаңы мал: карантиндин биринчи күнү иштетүү, андан кийин 21–30 күн кой тобунан өзүнчө кармоо. Мунун эмне үчүн акталарын сатып алынган койлорду карантинге коюу тууралуу макаладан окуңуз.

Иштетүүнү пландаганда эт үчүн күтүү мөөнөтүн эсиңизден чыгарбаңыз. Мөөнөттөр ар бир дарынын нускамасында жазылат: ивермектинде ал адатта 28 сутка, дорамектинде койго булчуңга сайганда 70 суткага чейин. Демек, майрамга союу же сатуу алдында сайууну бир ай эмес, эки-үч ай мурун коюшат.

Котурду кайра алып келбөө үчүн эмне кылуу керек

• Сатып алганда малды карап көрүңүз. Соорусундагы жана далысындагы жүндү ачып, терисин карап, акыркы жолу качан иштетилгенин сураңыз. Күзүндө койду базарга кээде кой тобу кычыша баштаганы үчүн да алып чыгышат. Жарыя боюнча алсаңыз, жалпы көрүнүшүн эле эмес, жүндүн алдындагы терисинин сүрөтүн сураңыз: кой жана кочкор сатуу жарыяларында жолго чыга электе ээси менен жазышып алсаңыз болот.
• Жаңы малды өзүнчө кармаңыз. 21–30 күн карантин, биринчи күнү иштетүү менен.
• Кыркуучулар өз шаймандары менен келишет: иш баштаардан мурун машинканы дезинфекциялап берүүсүн сураныңыз. Кене чарбадан чарбага дал ушинтип өтөт.
• Кой топторун аралаштырбаңыз: жалпы суугатта жана жалпы короодо, айрыкча күзүндө.
• Иштетүү күндөрүн жазып коюңуз. Жарым жылдан кийин сентябрда бүт койду иштеттикпи же кармалгандарын эле иштеттикпи, эч ким эстебейт. Биз QoyHunter'де (бул койлорду эсепке алуучу CRM жана bazar.qoyhunter.com базары) муну ар бир койдун иштетүү жана эскертме журналында жүргүзөбүз: күнү, дары, кимиси иштетилди, кийинкиси качан. Мал саны аз болуп, аны бир адам жазып турганда дептер да ошол эле ишти аткарат.

Көп берилүүчү суроолор

Койдун котуру адамга жугабу?

Псороптоз кенеси Psoroptes ovis адамда жашай албайт: оорулуу кой менен тыгыз байланышта болгондо тери кыска убакытка кычышып калышы мүмкүн, ал өзүнөн-өзү өтөт. Саркоптоздун кенеси кычыштырган бүртүк чыгарышы мүмкүн, бирок ал да адамдын чыныгы котуруна айланбайт. Чындап коркунучтуусу башка диагноз: темиреткү (трихофития). Ал адамдарга, айрыкча балдарга жугат. Ошондуктан чети даана, тегерек жүнү түшкөн жерлер болсо, мээлей кийип иштеп, малды малдарыгерге көрсөтүңүз.

Кычышкан койлорду гана иштетсе болобу?

Жок. Биринчи кой кычышканга чейин кене жанындагы малдарга өтүп бүтөт, жөн гана белгилери азырынча көрүнбөйт. Бүт кой тобун бир күндө иштетишет: тукумдук кочкорду да, төлдү да, короону да кошо. Арык жана оорулуу малдар гана бул эрежеден чыгат: аларды өзүнчө бөлүп, малдарыгерге көрсөтүшөт. Тандап иштетсеңиз, үч-төрт жумадан кийин оору кайра козголот, аны кайра дарылоого туура келет, бирок кошумча салмак мурунтан эле жоголгон болот.

Кочкорду иштеткенден кийин канча күндөн соң сойсо болот?

Ар бир дарынын нускамасындагы күтүү мөөнөтүн караңыз: сайылуучу ивермектинде ал адатта 28 сутка, дорамектинде койго булчуңга сайганда 70 суткага чейин. Чарба үчүн жыйынтык бирөө: кочкор сатыла турган же майрамга союла турган болсо, иштетүүнү келишимге чейинки акыркы эки-үч айда эмес, алдын ала, убактысын жетиштүү калтырып жасашат.

Эмне үчүн котур дарылагандан бир ай өткөндөн кийин кайра чыкты?

Себептери адатта төртөө: 7–10 күндөн кийин кайталап иштетишпей, жумурткадан кенелер чыгып калган; бардык малды иштетишкен эмес; койлорду эски төшөлмөсү бар, иштетилбеген короого кайра киргизишкен; жаңы малды карантинсиз кошушкан. Ушул тизме боюнча текшерип көрүңүз, бирөөсү сөзсүз аткарылбай калган.

Отработка, солярка жана күл жардам береби?

Жок. Бул каражаттар терини күйгүзөт, жүндү чаптап салат, бырыштардагы жана кабыктардын алдындагы кенеге жетпейт, ал эми мындай иштетүүдөн кийин мал начар жеп, арыктап калат. Акарицид дарылар гана иштейт: сайылуучу (ивермектин, дорамектин) же ваннага түшүрүү эритмелери (дельтаметрин, ципермектрин, амитраз). Козулардын жашына жана салмагына карата чектөөлөрдү ар бир дарынын нускамасынан караңыз, ал эми дозаны тирүүлөй салмагына карап так эсептеңиз.