Қўйларнинг семизлиги балл билан: қўл билан қандай текшириш ва қишда қайси совлиқларга ем қўшиш

Семизлик балли 1 дан 5 гача: белни қандай пайпаслаш, қочириш ва қўзилашга неча балл керак, бир баллга қанча арпа кетади, 2026-йил қишида тежаш.

Қўйларнинг семизлигини балл билан кўз билан эмас, қўл билан баҳолашади: кафтни охирги қовурға орқасидаги белга қўйиб, умуртқалар қандай сезилишига қараб 1 (жуда озғин) дан 5 (ҳаддан ташқари семиз) гача балл қўйилади. Битта қўзили бўғоз совлиққа қўзилашга келиб тахминан 3 балл, эгизак кўтарган бўлса — 3–3,5 балл. Вояга етган қўйда бир балл — тахминан тирик вазннинг 12%, яъни 50 кг келадиган совлиқда 6 кг атрофида.

Қуйида — қўйни қандай пайпаслаш, ҳар бир балл нимани билдириши, йилнинг ҳар даврида неча балл кераклиги, семизликни кўтариш қанчага тушиши ва сурувни ноябр–декабрда гуруҳларга бўлиб, донни фақат унга ҳақиқатан муҳтож совлиқларга қандай бериш ҳақида. Ҳисоб-китобда арпа нархи — килограммига 3 500 сўм (≈ 0,29 $): олх.уз эълонларига кўра, 2026-йил октябр — ноябр боши; Ўзбекистон Марказий банки курси 2026-йил 7-ноябр ҳолатига — 1 доллар учун 11 987,16 сўм.

Қўйларнинг семизлик балли нима?

Семизлик балли (инглизча — бодй cондитион сcоре) — қўйнинг мускул ва ёғ захирасини беш баллик шкалада ярим балл қадам билан баҳолаш. Бу керак, чунки вазн семизликни кўрсатмайди: йирик озғин совлиқ майда семиз совлиқ билан бир хил вазн тортади, бўғоз совлиқ эса ўзи озиб бораётган пайтда ҳам ҳомила ҳисобига оғирлашади.

Вояга етган қўйнинг семизлигини кўз билан деярли аниқлаб бўлмайди: жун ва тўла қорин халақит беради, думбали зотларда эса думба ҳам. Шотландиянинг маслаҳат хизмати СРУC (Фарм Адвисорй Сервиcе) вояга етган қўйнинг тана захирасини кўз билан баҳолаш жуда қийинлигини очиқ ёзади. Шунинг учун семизлик қўл билан пайпаслаб текширилади.

Қўйларнинг семизлигини қўл билан қандай текшириш мумкин?

Қўйни станокка ёки тор йўлакка киритишади: у тинч туриши керак, орқасини таранглаштирса, пайпаслаб бўлмайди. Кейин СРУC усули бўйича уч қадам:

1. Жойни топиш. Кафтни белга қўйинг — охирги узун қовурғадан дарҳол кейинги орқа қисмга.
2. Қиррали ўсиқларни пайпаслаш. Бу орқа ўртасидаги умуртқалар тизмаси. Бармоқларингизни унинг устидан юргизинг: у ўткирми, силлиқми ёки умуман топилмайдими.
3. Кўндаланг ўсиқлар ва мускулни пайпаслаш. Кўндаланг ўсиқлар — умуртқаларнинг тизмадан ён томонга чиққан «токчалари». Бармоқ учларини уларнинг чети тагига киритинг, сўнг тизма билан токчалар орасини босиб кўринг ва мускул қанчалик тўла, устида қанча ёғ борлигини баҳоланг.

Босиш кучи ҳамма қўйларда бир хил бўлиши керак, акс ҳолда балларни солиштириб бўлмайди. Бутун сурувни бир одам баҳолагани яхши.

Семизликнинг ҳар бир балли нимани билдиради?

Тавсифлар СРУC ва Орегон штати университети (Орегон Стате Университй) эслатмаларидан жамланган. Оддий товар сурувда совлиқнинг 5 баллда бўлиши, СРУC сўзларига кўра, камдан-кам учрайди.

Семизликнинг бир баллида неча килограмм бор?

СРУC маълумотларига кўра, бир балл — вояга етган қўйнинг тирик вазнининг тахминан 12%. Орегон штати университети тахминан 13% дейди, Британиянинг соҳа ташкилоти ЭБЛЕХ — тахминан 10%.

Бундан нега қўл билан текширмай, фақат тарозига ишониб бўлмаслиги кўринади: 60 килограммлик совлиқ икки ойда ярим балл йўқотса, бу унинг ўз танасидан 3,6 кг, ўша вақт ичида эса ўсиб бораётган ҳомила суви билан бирга бир неча килограмм қўшади ва йўқотишни тарозида яширади.

Совлиққа ҳар бир даврда неча балл семизлик керак?

Қуйидаги мўлжаллар Орегон штати университети ва феврал–март ойларида қўзилайдиган совлиқлар учун Австралиянинг Лифетиме Wоол дастури бўйича жамланган:

Уруғлик қўчқор, СРУC тавсиясига кўра, қочиришга 3,5–4 балл билан кириши керак: қочириш мавсумида у вазнининг 15% гача қисмини йўқотади.

Асосий қоида: семизликни қочиришгача ва бўғозлик ўртасида кўтаришади, қўзилашдан олдинги охирги ҳафталарда эмас. СРУC бўғозликнинг охирги 45–50 кунида семизликни кескин ўзгартирмасликни маслаҳат беради: охирги 6 ҳафтага ҳомила ўсишининг тахминан 70% тўғри келади, совлиқнинг қорнида эса ем учун жой тобора камаяди. Бу ҳафталарда совлиқларни қандай боқиш кераклиги бўғоз қўйларда кетоз ҳақидаги мақолада тушунтирилган.

Нега семизлик қўзилашга келиб шунчалик муҳим?

Совлиқнинг семизлигига уч нарса боғлиқ, учаласи ҳам — пул:

• Қўзиларнинг вазни ва тирик қолиши. Лифетиме Wоол маълумотларига кўра, бўғозлик даврида бир балл йўқотиш қўзининг туғилишдаги вазнини 0,4–0,5 кг га камайтиради, туғилиш вазни 4 кг дан паст бўлса, қўзиларнинг тирик қолиши кескин пасаяди. Туғилгандан онадан ажратишгача бўлган нобудгарчиликнинг тахминан 70% дастлабки 48 соатга тўғри келади. Озғин совлиқларда, СРУC маълумотига кўра, оғиз сути сифатсизроқ, сути камроқ.
• Совлиқнинг соғлиғи. MSD ветеринария қўлланмаси кетоз (бўғозлик токсикози) хавф гуруҳига 2 балл ва ундан паст ҳамда 4 балл ва ундан юқори совлиқларни, айниқса эгизакли совлиқларни киритади. СРУC қўшимча қилади: озғин совлиқлар ҳолсизликдан қийин қўзилайди, семизлари — қўзилар йирик бўлгани учун, қиннинг тушиши эса семиз совлиқлар кўп сурувларда кўпроқ учрайди.
• Келгуси йили нечта қўзи бўлиши. Лифетиме Wоол маълумотларига кўра, қочиришга келиб семизликнинг ҳар бир қўшимча балли ўртача тахминан 100 та совлиққа 20 та қўзи қўшади. Рақамлар мериносларда олинган, думбали зотларда таъсир бошқача бўлиши мумкин. Батафсил — сурувни қочиришга қандай тайёрлаш мақоласида.

Семизликни бир баллга кўтариш учун қанча ем керак?

Янги Зеландиянинг Беэф + Ламб Неw Зеаланд ташкилоти Массей университети маълумотларига асосланиб, қўйнинг семизлигини кўтариш учун сақлаш меъёридан ташқари қанча алмашинув энергияси кераклигини ҳисоблаб чиққан. Алмашинув энергияси — ем энергиясининг қўй ҳаёт, ўсиш ва сут учун ҳақиқатан сарфлайдиган қисми. Арпанинг 1 килограммида у тахминан 10,8 MJ.

Жадвалдан хулоса: озғин совлиқни 2 баллдан 3 баллгача кўтариш ўртача совлиқни 3 баллдан 4 баллгача семиртиришдан деярли уч баравар арзон. Худди шу муаллифлар 3,5 баллдан юқорида маҳсулдорлик ошиши ем харажатини қоплаши даргумон, деб ёзади. Яхши емда совлиқ семизлигини бир баллга тахминан 8 ҳафтада ўзгартиради (СРУC).

Сурувни семизлик бўйича қандай бўлиш ва бу қанча тежайди?

Ноябр–декабрда, бўғозлик ўртасида, барча совлиқларни пайпаслаб, сурувни уч гуруҳга бўлинг:

• 2,5 балл ва ундан паст — алоҳида қўрага, энг яхши пичан ва арпа;
• 3–3,5 балл — одатдаги рацион;
• 4 балл ва ундан юқори — донсиз, пичан ва сомонда.

100 та совлиқдан иборат сурувни олайлик, текширувдан кейин улардан 30 таси озғин (2,5 балл) чиқди. Уларни қўзилашга келиб 3 баллгача кўтариш учун бир бошга тахминан 14–15 кг арпа керак, яъни суткасига 0,25 кг арпа қўшимча, 60 кун давомида. Бу қўшимчани бутун сурувга «ҳар эҳтимолга қарши» берсангиз, 1 500 кг арпа кетади, фақат озғинларга берсангиз — 450 кг.

Ҳисоб-китоб шартли: озғин совлиқлар улуши ва қўшимча меъёри ҳар бир сурувда бошқача. Мантиқ эса битта: дон совлиқ етишмайдиган жойда ўзини оқлайди, семиз совлиққа у керак ҳам эмас, зарарли ҳам. Шу билан бирга озғинлар ўз улушини тўлиқ олиши керак: умумий охурда кучли совлиқлар донни биринчи еб қўяди, озғинларга энг кам қолади. Қишлик донни совуқлар бошланмасдан олдин олиш ва сотувчиларни олдиндан солиштириш фойдалироқ, масалан, арпа ва қўй еми сотиш эълонлари орқали.

Думбали қўйларнинг семизлигини қандай баҳолаш керак?

Ҳисор, эдилбой ва бошқа думбали зотларда ёғнинг катта қисми белга эмас, думбага йиғилади. Шунинг учун думбали совлиқда бел ҳақиқий захирадан озғинроқ сезилиши мумкин. Айнан ҳисор ва эдилбой қўйларида семизликни балл билан баҳолаш бўйича тадқиқотларни топа олмадик. Африка ва Яқин Шарқнинг думбали зотлари учун тадқиқотчилар думбани қўшимча кўрсаткич сифатида ишлатади: масалан, Туниснинг барбарин думбали совлиқлари тадқиқотида (Арчивес Анимал Бреэдинг журнали, 2020-йил) бел ва думба ҳар бири ўз шкаласи бўйича баҳоланган.

Ўзбекистондаги думбали сурувлар учун амалий қоида: белни ҳар қандай зотдагидек баҳоланг, думбани эса алоҳида белгиланг — тўла, ўртача ёки бўш. Хавотирли белги — озғин бел ва бўш, юмшоқ думба: бундай совлиқ ўз захирасини аллақачон сарфлаб бўлган. Совлиқларни ўз сурувингиз ва бир зот ичида солиштиринг.

Семизликни қанчалик тез-тез текшириш ва нечта қўйни пайпаслаш керак?

СРУC тўртта мажбурий муддатни кўрсатади: қўзиларни ажратиш (ёки қочиришдан камида 8 ҳафта олдин), қочириш, бўғозлик ўртаси ва қўзилашдан олдинги охирги ҳафталар. Умумий манзара учун сурувнинг турли жойларидан тахминан 20% совлиқни пайпаслаш етарли, лекин йигирма-ўттиз бошдан кам эмас. Гуруҳларга бўлишдан олдин эса — ҳаммасини: СРУC сурувнинг ўртачасини эмас, ҳар бир совлиқни баҳолашни маслаҳат беради, чунки озғинлар ўртача балл ортида йўқолиб кетади.

Натижани бирка рақами бўйича ёзиб боринг: икки ойдан кейин хотирадан ким икки баллда, ким уч баллда бўлганини айтиб бўлмайди, қўшимча ем ёрдам берган-бермаганини ҳам билиб бўлмайди. Кичик сурув учун дафтар етарли. Бундан ташқари совлиқларнинг назорат гуруҳини тортиб турган маъқул: вазн ва балл бирга совлиқнинг ўзи озаётганини ёки фақат ҳомила ўсаётганини кўрсатади. Ҳар бир совлиқнинг вазн тарихини қўйларни тортиш ва вазн ўсишини ҳисобга олиш дастурида юритиш мумкин — бу QoyHunter бўлими, қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори: ҳар бир тортиш ҳайвоннинг графигига тушади ва ким ортда қолаётгани кўринади.

Кўп бериладиган саволлар

Тарозисиз қўйнинг семизлигини қандай аниқлаш мумкин?

Қўл билан: кафтни охирги қовурға орқасидаги белга қўйинг, умуртқа тизмаси ва ён ўсиқларни пайпасланг. Ўткир, туртиб чиққан тизма — 1–2 балл, силлиқ ва фақат босганда сезилса — 3 балл, фақат чизиқ бўлиб сезилса ёки ёғ остида сезилмаса — 4–5 балл. Бунда қўй тинч туриши керак.

Қўзилашдан олдин совлиққа қандай семизлик керак?

Битта қўзили совлиққа — 5 баллдан тахминан 3 балл, эгизакли совлиққа — 3–3,5. 2 балл ва ундан паст совлиқлар енгил қўзи туғади ва кетоз билан кўпроқ касалланади, 4–5 баллдаги семизлар ҳам кетоз билан кўпроқ касалланади ва қўзилаши қийинроқ бўлади. Семизликни бўғозлик ўртасида кўтариш керак, феврал–март ойларида қўзилашда бу — ноябр–декабр, охирги 6 ҳафтада эмас.

Семизликнинг бир баллида неча килограмм бор?

Шотландиянинг СРУC хизмати маълумотига кўра, бир балл — вояга етган қўй тирик вазнининг тахминан 12%: 50 кг келадиган совлиқда тахминан 6 кг, 60 кг келадиган совлиқда 7,2 кг. Яхши емда совлиқ семизлигини бир баллга тахминан 8 ҳафтада ўзгартиради.

Думбали қўйнинг семизлигини қандай баҳолаш керак?

Белни ҳар қандай зотдагидек пайпаслашади, думбани эса алоҳида баҳолашади: тўла, ўртача ёки бўш. Ҳисор ва эдилбой зотларида ёғ думбага кетади, шунинг учун бел қўйнинг ҳақиқий захирасидан озғинроқ туюлиши мумкин. Хавотирли белги — озғин бел бўш, юмшоқ думба билан бирга.

Бутун сурувнинг ўрнига фақат озғин совлиқларни боқиш қанча туради?

30 таси озғин 100 та совлиқли сурувда суткасига 0,25 кг арпа қўшимчаси 60 кунга фақат озғинларга 1,58 млн сўм (≈ 131 $), бутун сурувга эса 5,25 млн сўм (≈ 438 $) туради, арпа килограммига 3 500 сўмдан (2026-йил октябр — ноябр боши). Тежалган сумма — тахминан 3,7 млн сўм (≈ 307 $).