Қой қоңдылығы балл бойынша: қолмен тексеру, қысқы жем

Қой қоңдылығы 1–5 балл: белді сипау, саулыққа күйек пен қозылауда қанша балл керек, арпа балды қанша көтереді, 2026 жылғы қыста отарды сұрыптау қанша үнемдейді.

Қой қоңдылығын көзбен емес, қолмен бағалайды: алақанды соңғы қабырғаның артындағы белге қойып, омыртқаның қалай білінетініне қарап, 1 (әбден арық) баллдан 5 (тым семіз) баллға дейін баға қояды. Бір қозы көтерген буаз саулыққа қозылауға қарай шамамен 3 балл, егіз көтерген саулыққа — 3–3,5 балл керек. Ересек қойдың бір баллы — шамамен тірі салмағының 12 %-ы, яғни салмағы 50 кг саулықта 6 кг-ға жуық.

Төменде: қойды қалай сипау керек, әр балл нені білдіреді, жылдың әр кезеңінде қанша балл қажет, қоңдылықты көтеру қанша тұрады және қараша–желтоқсанда отарды бөліп, астықты тек шынымен керек саулыққа қалай беруге болады. Есептеуде арпа — кг-ы 3 500 сум (≈ 0,29 $), 2026 жылғы қазан — қараша басындағы olx.uz хабарландырулары бойынша; Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 7 қарашадағы бағамы — бір доллар 11 987,16 сум.

Қой қоңдылығы балл бойынша дегеніміз не?

Қоңдылық балл бойынша (ағылш. body condition score) — қойдағы бұлшықет пен май қорын жарты баллдық қадаммен бес баллдық шкала бойынша бағалау. Бұл керек, өйткені салмақ қоңдылықты көрсетпейді: ірі арық саулық ұсақ қоңды саулықтай тартады, ал буаз саулық өзі арықтап жатса да, ішіндегі төлдің есебінен салмағы артады.

Ересек қойдың қоңдылығын көзбен дәл анықтау қиын: жүн мен толған қарын кедергі, ал құйрықты тұқымдарда құйрық та бар. Шотландиялық SRUC кеңес қызметі (Farm Advisory Service) ересек қойдың дене қорын көзбен бағалау өте қиын деп тікелей жазады. Сондықтан қоңдылықты қолмен сипап көреді.

Қой қоңдылығын қолмен қалай тексереді?

Қойды станокқа немесе тар өткелге кіргізеді: ол тыныш тұруы керек, арқасы керіліп тұрса, сипап білу мүмкін емес. Одан әрі SRUC әдісі бойынша үш қадам:

1. Орнын табу. Алақанды белге — соңғы ұзын қабырғаның дәл артындағы арқаға қояды.
2. Омыртқаның тікенекті өсінділерін сипау. Бұл — арқаның ортасындағы омыртқа жотасы. Саусақпен жүргізіп көріңіз: ол өткір ме, тегіс пе, әлде таба алмайсыз ба.
3. Көлденең өсінділер мен бұлшықетті сипау. Көлденең өсінділер — омыртқаның жотадан екі жаққа шыққан «сөрелері». Саусақ ұштарын олардың шетінің астына апарыңыз, сосын жота мен сөрелердің арасын басып, бұлшықеттің қаншалықты толық екенін және үстінде қанша май барын бағалаңыз.

Басу күші барлық қойда бірдей болуы керек, әйтпесе баллдарды салыстыру мүмкін емес. Бүкіл отарды бір адам бағалағаны жөн.

Қоңдылықтың әр баллы нені білдіреді?

Сипаттамалар SRUC және Орегон штаты университетінің (Oregon State University) нұсқаулықтары бойынша жинақталған. SRUC айтуынша, әдеттегі тауарлы отарда 5 балл алған саулық өте сирек кездеседі.

Қоңдылықтың бір баллы қанша килограмм?

SRUC деректері бойынша бір балл — ересек қойдың тірі салмағының шамамен 12 %-ы. Орегон штаты университеті шамамен 13 % береді, британдық EBLEX салалық ұйымы — шамамен 10 %.

Сондықтан қолмен сипамай, тек таразыға сенуге болмайды: салмағы 60 кг саулық екі айда жарты балл жоғалтса, бұл — өз денесінің 3,6 кг-ы, ал өсіп келе жатқан төл қағанақ суымен бірге сол уақытта бірнеше килограмм қосып, жоғалтуды таразыда жасырып тұрады.

Саулыққа жылдың әр кезеңінде қанша балл керек?

Төмендегі бағдарлар Орегон штаты университеті мен австралиялық Lifetime Wool бағдарламасы бойынша ақпан–наурызда қозылайтын саулықтар үшін жинақталған:

SRUC ұсынысы бойынша қошқар күйекке 3,5–4 баллмен кіруі керек: күйек маусымында ол салмағының 15 %-ына дейін жоғалтады.

Басты ереже: қоңдылықты күйекке дейін және буаздықтың ортасында көтереді, қозылауға қалған соңғы апталарда емес. SRUC буаздықтың соңғы 45–50 күнінде қоңдылықты күрт өзгертпеуге кеңес береді: соңғы 6 аптаға төлдің өсуінің шамамен 70 %-ы келеді, ал саулықтың құрсағында жемге орын азая береді. Бұл апталарда саулықты қалай азықтандыру керектігі буаз қойдың кетозы туралы мақалада жазылған.

Қозылау алдындағы қоңдылық неге маңызды?

Саулықтың қоңдылығына үш нәрсе байланысты, үшеуі де — ақша:

• Қозының салмағы мен аман қалуы. Lifetime Wool деректері бойынша буаздық кезінде бір балл жоғалту қозының туған кездегі салмағын 0,4–0,5 кг-ға азайтады, ал туғандағы салмағы 4 кг-нан аз болса, қозының аман қалуы күрт төмендейді. Туғаннан енесінен айырғанға дейінгі өлім-жітімнің шамамен 70 %-ы алғашқы 48 сағатқа келеді. SRUC бойынша, арық саулықтардың уызы нәрсіз, сүті аз болады.
• Саулықтың денсаулығы. Мал дәрігерлеріне арналған MSD анықтамалығы кетоз (буаздық токсикозы) бойынша тәуекел тобына 2 балл және одан төмен, сондай-ақ 4 және одан жоғары саулықтарды, әсіресе егіз көтергендерді жатқызады. SRUC қосады: арық саулықтар әлсіздіктен, семіздері ірі қозыдан қиын қозылайды, ал қынаптың түсуі семіз саулығы көп отарларда жиірек кездеседі.
• Келесі жылы қанша қозы болады. Lifetime Wool деректері бойынша күйек кезіндегі әр қосымша балл орташа есеппен 100 саулыққа шаққанда шамамен 20 қозы береді. Мәліметтер меринос қойларынан алынған, құйрықты тұқымдарда нәтиже басқаша болуы мүмкін. Толығырақ — отарды күйекке қалай дайындау керек мақаласында.

Қоңдылықты бір баллға көтеру үшін қанша жем-шөп керек?

Жаңа Зеландияның Beef + Lamb New Zealand ұйымы Масси университетінің деректері бойынша қойдың қоңдылығын көтеру үшін тіршілікті ұстап тұруға қажетті мөлшерден тыс қанша алмасу энергиясы керек екенін есептеген. Алмасу энергиясы — азықтағы энергияның қой тіршілікке, өсуге және сүт беруге шын мәнінде жұмсайтын бөлігі. Арпада ол шамамен 1 кг-да 10,8 МДж.

Кестеден шығатын қорытынды: арық саулықты 2 баллдан 3 баллға көтеру орташа саулықты 3 баллдан 4 баллға семіртуден үш есеге жуық арзан. Сол авторлардың жазуынша, 3,5 баллдан жоғары болғанда өнімділіктің өсімі жемнің шығынын өтей қоймайды. Жақсы азықта саулық қоңдылығын бір баллға шамамен 8 аптада өзгертеді (SRUC).

Отарды қоңдылығына қарай қалай бөледі және бұдан қанша үнемдеуге болады?

Қараша–желтоқсанда, буаздықтың ортасында, барлық саулықты сипап тексеріп, отарды үш топқа бөліңіз:

• 2,5 балл және одан төмен — бөлек қораға, ең жақсы пішен мен арпа;
• 3–3,5 балл — әдеттегі рацион;
• 4 балл және одан жоғары — дәнсіз, пішен мен сабанда.

100 саулықтан тұратын отарды алайық: тексеруден кейін оның 30-ы арық (2,5 балл) болып шықты. Оларды қозылауға дейін 3 баллға көтеру үшін бір басқа шамамен 14–15 кг арпа керек, яғни тәулігіне 0,25 кг үстеме арпа, 60 күн бойы. Бұл үстемені «әйтеуір керек болар» деп бүкіл отарға берсе, 1 500 кг арпа кетеді; тек арықтарға берсе — 450 кг.

Есеп шартты: арық саулықтардың үлесі мен үстеме норма әр отарда әртүрлі. Қағида біреу: дән саулыққа жетпей тұрған жерде өзін ақтайды, ал қоңды саулыққа ол керек емес, тіпті зиян. Сонда да арықтарға өз үлесі толық тиюі керек: ортақ науада күшті саулықтар дәнді бірінші жеп қояды да, арықтарға бәрінен аз тиеді. Қыстық арпаны аяз түспей тұрып алған және сатушыларды алдын ала салыстырған тиімді, мысалы қойға арпа мен жем-шөп сатылатын хабарландырулар арқылы.

Құйрықты қойдың қоңдылығын қалай бағалайды?

Гиссар қойы, еділбай қойы және басқа құйрықты тұқымдарда майдың көбі белге емес, құйрыққа жиналады. Сондықтан құйрықты саулықтың белі оның нақты қорынан арықтау сезілуі мүмкін. Гиссар және еділбай қойларында қоңдылықты баллмен бағалау бойынша зерттеулерді таппадық. Африка мен Таяу Шығыстың құйрықты тұқымдары үшін зерттеушілер құйрықты қосымша көрсеткіш ретінде пайдаланады: мысалы, Тунистің барбарин тұқымды құйрықты саулықтарын зерттегенде (Archives Animal Breeding журналы, 2020 жыл) бел мен құйрық әрқайсысы өз шкаласымен бағаланған.

Өзбекстандағы құйрықты отарлар үшін тәжірибелік қағида: белді кез келген тұқымдағыдай бағалаңыз, ал құйрықты бөлек белгілеңіз — толық, орташа немесе бос. Алаңдататын белгі — арық бел және бос, жұмсақ құйрық: мұндай саулық өз қорын таусып қойған. Саулықтарды өз отарыңыздың ішінде, бір тұқымның арасында салыстырыңыз.

Қоңдылықты қаншалық жиі тексеріп, қанша қойды сипау керек?

SRUC төрт міндетті мезгілді атайды: қозыны енесінен айыру (немесе күйекке дейін кемінде 8 апта бұрын), күйек, буаздықтың ортасы және қозылау алдындағы соңғы апталар. Жалпы көрініс үшін отардың әр жерінен саулықтың шамамен 20 %-ын сипау жеткілікті, бірақ жиырма-отыз бастан кем емес. Топқа бөлер алдында — бәрін: SRUC отардың орташасын емес, әр саулықты жеке бағалауға кеңес береді, өйткені арықтар орташа балл ішінде көрінбей қалады.

Нәтижені сырға нөмірі бойынша жазып отырыңыз: екі айдан кейін кім екі баллда, кім үш баллда болғанын есте сақтап айту қиын, үстеме азықтың көмектескенін де білу мүмкін болмайды. Шағын отарға дәптер жетеді. Сонымен қатар бақылау тобындағы саулықтардың салмағын өлшеп отырған жөн: салмақ пен балл бірге саулықтың өзі арықтап жатыр ма, әлде тек іштегі төл өсіп жатыр ма — соны көрсетеді. Әр саулықтың салмақ тарихын қой салмағын өлшеу және салмақ қосуды есепке алу бағдарламасында жүргізуге болады — бұл QoyHunter бөлімі, қой есебіне арналған CRM және bazar.qoyhunter.com базары: әр өлшеу малдың графигіне түседі, кім артта қалып жатқаны көрінеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Таразысыз қойдың қоңдылығын қалай анықтауға болады?

Қолмен: алақанды соңғы қабырғаның артындағы белге қойып, омыртқа жотасы мен бүйір өсінділерін сипаңыз. Үшкір, шығып тұрған жота — 1–2 балл, тегіс және тек басып қарағанда сезілетіні — 3 балл, тек сызық болып сезілетіні немесе майдың астында сезілмейтіні — 4–5 балл. Бұл кезде қой тыныш тұруы керек.

Қозылау алдында саулыққа қандай қоңдылық керек?

Бір қозылы саулыққа — 5 баллдан шамамен 3 балл, егіз қозылыға — 3–3,5. 2 баллда және одан төмен тұрған саулықтың қозылары жеңіл болады, өзі кетозбен жиірек ауырады; 4–5 баллдағы семіз саулықтар да кетозбен жиірек ауырады, қозылауы қиынырақ. Қоңдылықты буаздықтың ортасында көтеру керек: ақпан–наурызда қозылайтын болса, қараша–желтоқсанда, ал соңғы 6 аптада емес.

Бір балл қоңдылық неше килограмм?

Шотландиялық SRUC қызметінің деректері бойынша бір балл — ересек қойдың тірі салмағының шамамен 12 %-ы: салмағы 50 кг саулықта шамамен 6 кг, салмағы 60 кг саулықта 7,2 кг. Жақсы азықта саулық қоңдылығын бір баллға шамамен 8 аптада өзгертеді.

Құйрықты қойдың қоңдылығын қалай бағалайды?

Белді кез келген тұқымдағыдай сипайды, ал құйрықты бөлек бағалайды: толық, орташа немесе бос. Гиссар және еділбай тұқымдарында май құйрыққа кетеді, сондықтан бел қойдың нақты қорынан арықтау көрінуі мүмкін. Алаңдататын белгі — арық бел мен бос жұмсақ құйрықтың қатар болуы.

Бүкіл отарға емес, тек арық саулықтарға үстеме жем беру қанша тұрады?

100 саулықтан тұратын, 30-ы арық отарда тәулігіне 0,25 кг үстеме арпаны 60 күн бойы тек арықтарға берсе 1,58 млн сум (≈ 131 $), бүкіл отарға берсе 5,25 млн сум (≈ 438 $) тұрады; арпа бағасы килограмына 3 500 сум (2026 жылғы қазан — қарашаның басы). Үнем — шамамен 3,7 млн сум (≈ 307 $).