Нега Ўзбекистон Монголиядан 200 минг қўйни самолётда ташимоқда

Ўзбекистон Монголиядан қўйларни Навоий аеропорти орқали юк самолётларида ташимоқда: 2025-йил давомида — тахминан 100 минг бош, дастур мақсади эса аллақачон 200 мингга кўтарилган. Баяд зоти нима, уни нега ҳаво йўли билан ташишаётгани, қандай давлат қўллаб-қувватлаши борлигини ва бу «ҳаво кўприги» хўжалигингиз учун нимани англатишини айтиб берамиз.

Юк самолёти Навоий аеропортига қўнишга тайёрланмоқда. Юк бўлимида техника ҳам, почта ҳам эмас — тирик қўйлар: битта рейсга тахминан 1000 бош, яъни 37 тоннага яқин. 2025-йил 16-августда айнан шундай самолёт Монголиядан чорва келтириш бўйича давлат дастурининг биринчи рейсини амалга оширди. Шундан бери рейслар ўнлаб марта учмоқда.

Ўзида миллионлаб қўйи бор мамлакат яна минглаб километр наридан ҳаво йўли билан қўй ташиб келмоқда. Сабаби оддий: гўшт қимматлашмоқда, қўшни Қозоғистон чорва экспортини чеклади, давлат эса пода сонини тез кўпайтиришга пул тикди. Қуйида — айнан нима олиб келинаётгани, нега самолётда ва бу ўзбек фермери учун нима англатиши ҳақида.

Давлат нимани режалаштирган: 100 мингдан 200 минггача

Ҳуқуқий асос — 2025-йил 17-июлдаги PQ-225-сон қарор. Дастлаб унда Монголиядан 100 минг бош майда шохли чорва келтириш назарда тутилган эди. 2026-йилда бу чегара кўтарилди: 2026-йил 11-февралдаги PQ-58-сон тузатиш билан мақсад 200 минг бошгача оширилди, улардан 2026–2027-йилларда қўшимча 70 минг бош Навоий вилоятига йўналтирилиши керак.

Ижро қандай бормоқда:

• 2025-йил якунлари бўйича — тахминан 100 минг бош (ретроспектив баҳо, Газета.уз маълумотлари, 2026-йил феврал). 2025-йил ноябр ойи охирига ҳужжатлаштирилган рақам анча камтарроқ — тахминан 58 минг бош.
• Давлат дастурининг биринчи рейси — 2025-йил 16-август: битта самолёт 1000 та қўй (37 тонна) олиб келган.
• 2025-йил октабр ойи охиригача 60 та рейс ва 50 минг бош режаси эълон қилинган эди — ва октабр ойи охири ҳолатига кўра бу бажарилган.
• Йўлдаги нобудгарчилик минимал: 57 932 бошдан 56 таси нобуд бўлган, тахминан 0,1% (ташиш пайтидаги ўлим, касаллик эмас).
• Узоқ муддатли мўлжал — 2029-йил охирига қадар шу йўналиш бўйича 1 миллион бош.

Баяд — бу қандай зот

Монголиянинг дағал жунли баяд зоти келтирилмоқда. Бу — дашт шароитига мослашган думбали қўй, унинг хусусиятлари, авваламбор, ФАО маълумотномасидан маълум:

• қўчқорлар — тахминан 72 кг, совлиқлар — тахминан 56 кг;
• думба оғирлиги — 2–4 кг;
• сўйим чиқиши — 45,4%;
• жун қирқими — қўчқордан 2,0 кг ва совлиқдан 1,6 кг;
• серпуштлиги паст, эгизаклар кам учрайди.

Маҳаллий зотларга нисбатан баяд йирик эмас. Ҳисор қўйи каттароқ ва думбаси анча оғирроқ: вояга етган ҳисорнинг стандарт вазни 191 кггача етади, яъни баяд қўчқорининг вазни энг йирик ҳисорнинг учдан биридан сал кўпроқни ташкил этади. Сўйим чиқиши бўйича, айниқса думба бўйича ҳам баяд ҳисордан орқада қолади. Минтақа учун энг қимматли зот ҳақида батафсил — «Ҳисор қўй зоти» мақоласида.

Баядлар ҳисорлардан майда, аммо дастур уларнинг учта сифатига таянади:

• оммавийлик — уларни бир вақтнинг ўзида юз минглаб бош олиш мумкин;
• чидамлилик — зот иссиққа, совуққа ва кам яйловларга мослашган (гов.уз маълумотларига кўра, танловнинг айнан шу сабаби кўрсатилган);
• нарх — монгол дашт қўйи элита зотдор чорвадан сезиларли даражада арзон.

Мақсад — мамлакатдаги умумий пода сонини тез ва арзон ошириш; алоҳида пода генетикасини яхшилаш ҳақида гап кетмаяпти.

Нега самолётда, ўз йўли билан эмас

Ҳокимият айнан авиа ташишни нега танлагани ҳақида расмий тушунтириш бермаган. Аммо контекст мантиқни англатади. Ўзбекистоннинг Монголия билан умумий чегараси йўқ — исталган қуруқлик йўналиши икки ва ундан ортиқ давлат орқали транзит бўлади. Муддат ҳақида тасаввурни ўхшаш йўналиш бўйича (Ўзбекистон–Қирғизистон–Хитой–Монголия, 4500 км, Транспорт вазирлиги ва Савдо-саноат палатаси томонидан ташкил этилган) синов автоюк ташиши беради: у 8 кун вақт олган (Дарё маълумотлари, 2025-йил июн) — ва бу оддий юк эди, тирик чорва эмас. Аммо бу ҳам оптимистик мўлжал холос: қўйлар учун худди шу кунлар йўлда анча кўпроқ стресс, вазн йўқотиш ва нобуд бўлиш хавфини англатади.

Мамлакат ичида худди шу арифметика сизнинг фойдангизга ишлайди: Ўзбекистон бўйлаб тирик чорва етказиб бериш кунлар эмас, соатлар олади, вазн йўқотиш эса ўнлаб фоиз эмас, фоизлар билан ўлчанади.

Шу фонда бир неча соатда минг бошни тахминан 0,1% нобудгарчилик билан етказиб берадиган самолёт қиммат, аммо башорат қилинадиган кўринади. Муҳим изоҳ: бош бошига авиа ташиш тарифининг ўзи оммага эълон қилинмаган — фақат давлат унинг бир қисмини ўз зиммасига олиши маълум (бу ҳақида қуйида).

Давлат дастур иштирокчиларига нима беради

Дастур бир марталик харидорларга эмас, балки импортёрлар ва хўжаликларга мўлжалланган. PQ-225 бўйича асосий қўллаб-қувватлаш чоралари:

• Авиа ташиш харажатларининг 50%ини қоплаш давлат бюджети ҳисобидан — 2025-йил 1-августдан 2027-йил 31-декабргача бўлган даврда. Қарорнинг ўзида бош бошига тўловнинг юқори чегараси кўрсатилмаган. (Чалкаштирманг: шунга ўхшаш — бош бошига 4 млн сўмгача — лимит 2026-йилда наслчилик йирик шохли чорва келтириш бўйича алоҳида чора учун киритилган, Монголиядан майда шохли чорва учун эмас.)
• QQS тўловини кечиктириш — таъминотсиз ва фоизсиз. Эътибор беринг: бу айнан кечиктириш, солиқдан озод қилиш эмас.
• Импортёрларга имтиёзли кредитлар — 5 йилга (шундан 2 йили имтиёзли), йилига 10% ставкада.
• Камида 1000 бош келтирганларга етти вилоятда яйловлар ажратилади.

Яъни давлат йирик партияларда чорва келтиришга тайёр бўлганлар учун атайлаб кириш чегарасини пасайтирмоқда.

Бу сизнинг хўжалигингиз учун нимани англатади

Монголиядан бирор нарса олиб келишни режалаштирмасангиз ҳам, дастур сизга тааллуқли — мана қандай жиҳатлардан.

• Келажакда ёш чорва нархига босим. Юз минглаб бош қўшимча пода — келажакда ички бозорда ёш чорва таклифининг кўпайиши демакдир. Ёш чорва харидори учун бу кўпроқ ижобий, уни сотувчи учун эса — нархларни кузатиб бориш учун сабаб.
• Иштирок этиш имконияти. Ташишнинг ярмини қоплаш, ҚҚСни кечиктириш, имтиёзли кредитлар ва 1000 бошдан бошлаб яйловларга кириш — импортга киришни истаган ва бунга миқёси етадиган кишилар учун реал воситалар.
• Яйловлар учун рақобат. Келтирилган чорва учун ер етти вилоятда ажратилади. Яйлов аслида ҳам етишмайдиган жойларда боқувчиларга талабгорлар кўпаяди.
• Давлатнинг катта қадамининг бир қисми. Монголиядан чорва келтириш — бу 2028-йил охирига қадар 30 млн қўй ва эчки мақсадидаги PQ-179 дастурининг (2026-йил май) фақат бир бўлаги. Фон — қимматлашиб бораётган гўшт (Газета.уз маълумотларига кўра, қўй гўшти 2026-йил февралга келиб бир йилда 27,2%га қимматлашган) ва Қозоғистоннинг кузги чорва экспортига чекловлари.

Таклиф ошмагунча нархни сотувчи белгилайди: жорий эълонлар бўйича ҳозир ёш қўй сотиб олиш — импорт келишидан олдин бозор қаерда турганини тушунишнинг энг осон йўли.

Ва — ҳозирча билмаётганларимиз ҳақида очиқ. Баядлар ўзбек иқлимига қандай мослашади, маҳаллий яйловларда улардан қандай қўзичоқ олинади, келтириш ўзини оқлайдими — бу ҳақида ҳали оммавий маълумот йўқ. Зотнинг ФАО маълумотномаси бўйича серпуштлиги паст, мақола чоп этилган вақтга қадар эса келтирилган подаларнинг иқлимга мослашуви ва биринчи қўзилаши ҳақида янгиликлар чиқмаган. Демак, ҳозирча бу — кўлами катта, қиммат ва кўп жиҳатдан ҳали синовдан ўтмаган тажриба: уни кузатиб бориш ва хулосаларни фактлар асосида чиқариш керак.