Nega Oʻzbekiston Mongoliyadan 200 ming qoʻyni samolyotda tashimoqda

Oʻzbekiston Mongoliyadan qoʻylarni Navoiy aeroporti orqali yuk samolyotlarida tashimoqda: 2025-yil davomida — taxminan 100 ming bosh, dastur maqsadi esa allaqachon 200 mingga koʻtarilgan. Bayad zoti nima, uni nega havo yoʻli bilan tashishayotgani, qanday davlat qoʻllab-quvvatlashi borligini va bu «havo koʻprigi» xoʻjaligingiz uchun nimani anglatishini aytib beramiz.

Yuk samolyoti Navoiy aeroportiga qoʻnishga tayyorlanmoqda. Yuk boʻlimida texnika ham, pochta ham emas — tirik qoʻylar: bitta reysga taxminan 1000 bosh, yaʼni 37 tonnaga yaqin. 2025-yil 16-avgustda aynan shunday samolyot Mongoliyadan chorva keltirish boʻyicha davlat dasturining birinchi reysini amalga oshirdi. Shundan beri reyslar oʻnlab marta uchmoqda.

Oʻzida millionlab qoʻyi bor mamlakat yana minglab kilometr naridan havo yoʻli bilan qoʻy tashib kelmoqda. Sababi oddiy: goʻsht qimmatlashmoqda, qoʻshni Qozogʻiston chorva eksportini chekladi, davlat esa poda sonini tez koʻpaytirishga pul tikdi. Quyida — aynan nima olib kelinayotgani, nega samolyotda va bu oʻzbek fermeri uchun nima anglatishi haqida.

Davlat nimani rejalashtirgan: 100 mingdan 200 minggacha

Huquqiy asos — 2025-yil 17-iyuldagi PQ-225-son qaror. Dastlab unda Mongoliyadan 100 ming bosh mayda shoxli chorva keltirish nazarda tutilgan edi. 2026-yilda bu chegara koʻtarildi: 2026-yil 11-fevraldagi PQ-58-son tuzatish bilan maqsad 200 ming boshgacha oshirildi, ulardan 2026–2027-yillarda qoʻshimcha 70 ming bosh Navoiy viloyatiga yoʻnaltirilishi kerak.

Ijro qanday bormoqda:

• 2025-yil yakunlari boʻyicha — taxminan 100 ming bosh (retrospektiv baho, Gazeta.uz maʼlumotlari, 2026-yil fevral). 2025-yil noyabr oyi oxiriga hujjatlashtirilgan raqam ancha kamtarroq — taxminan 58 ming bosh.
• Davlat dasturining birinchi reysi — 2025-yil 16-avgust: bitta samolyot 1000 ta qoʻy (37 tonna) olib kelgan.
• 2025-yil oktabr oyi oxirigacha 60 ta reys va 50 ming bosh rejasi eʼlon qilingan edi — va oktabr oyi oxiri holatiga koʻra bu bajarilgan.
• Yoʻldagi nobudgarchilik minimal: 57 932 boshdan 56 tasi nobud boʻlgan, taxminan 0,1% (tashish paytidagi oʻlim, kasallik emas).
• Uzoq muddatli moʻljal — 2029-yil oxiriga qadar shu yoʻnalish boʻyicha 1 million bosh.

Bayad — bu qanday zot

Mongoliyaning dagʻal junli bayad zoti keltirilmoqda. Bu — dasht sharoitiga moslashgan dumbali qoʻy, uning xususiyatlari, avvalambor, FAO maʼlumotnomasidan maʼlum:

• qoʻchqorlar — taxminan 72 kg, sovliqlar — taxminan 56 kg;
• dumba ogʻirligi — 2–4 kg;
• soʻyim chiqishi — 45,4%;
• jun qirqimi — qoʻchqordan 2,0 kg va sovliqdan 1,6 kg;
• serpushtligi past, egizaklar kam uchraydi.

Mahalliy zotlarga nisbatan bayad yirik emas. Hisor qoʻyi kattaroq va dumbasi ancha ogʻirroq: voyaga yetgan hisorning standart vazni 191 kggacha yetadi, yaʼni bayad qoʻchqorining vazni eng yirik hisorning uchdan biridan sal koʻproqni tashkil etadi. Soʻyim chiqishi boʻyicha, ayniqsa dumba boʻyicha ham bayad hisordan orqada qoladi. Mintaqa uchun eng qimmatli zot haqida batafsil — «Hisor qoʻy zoti» maqolasida.

Bayadlar hisorlardan mayda, ammo dastur ularning uchta sifatiga tayanadi:

• ommaviylik — ularni bir vaqtning oʻzida yuz minglab bosh olish mumkin;
• chidamlilik — zot issiqqa, sovuqqa va kam yaylovlarga moslashgan (gov.uz maʼlumotlariga koʻra, tanlovning aynan shu sababi koʻrsatilgan);
• narx — mongol dasht qoʻyi elita zotdor chorvadan sezilarli darajada arzon.

Maqsad — mamlakatdagi umumiy poda sonini tez va arzon oshirish; alohida poda genetikasini yaxshilash haqida gap ketmayapti.

Nega samolyotda, oʻz yoʻli bilan emas

Hokimiyat aynan avia tashishni nega tanlagani haqida rasmiy tushuntirish bermagan. Ammo kontekst mantiqni anglatadi. Oʻzbekistonning Mongoliya bilan umumiy chegarasi yoʻq — istalgan quruqlik yoʻnalishi ikki va undan ortiq davlat orqali tranzit boʻladi. Muddat haqida tasavvurni oʻxshash yoʻnalish boʻyicha (Oʻzbekiston–Qirgʻiziston–Xitoy–Mongoliya, 4500 km, Transport vazirligi va Savdo-sanoat palatasi tomonidan tashkil etilgan) sinov avtoyuk tashishi beradi: u 8 kun vaqt olgan (Daryo maʼlumotlari, 2025-yil iyun) — va bu oddiy yuk edi, tirik chorva emas. Ammo bu ham optimistik moʻljal xolos: qoʻylar uchun xuddi shu kunlar yoʻlda ancha koʻproq stress, vazn yoʻqotish va nobud boʻlish xavfini anglatadi.

Mamlakat ichida xuddi shu arifmetika sizning foydangizga ishlaydi: Oʻzbekiston boʻylab tirik chorva yetkazib berish kunlar emas, soatlar oladi, vazn yoʻqotish esa oʻnlab foiz emas, foizlar bilan oʻlchanadi.

Shu fonda bir necha soatda ming boshni taxminan 0,1% nobudgarchilik bilan yetkazib beradigan samolyot qimmat, ammo bashorat qilinadigan koʻrinadi. Muhim izoh: bosh boshiga avia tashish tarifining oʻzi ommaga eʼlon qilinmagan — faqat davlat uning bir qismini oʻz zimmasiga olishi maʼlum (bu haqida quyida).

Davlat dastur ishtirokchilariga nima beradi

Dastur bir martalik xaridorlarga emas, balki importyorlar va xoʻjaliklarga moʻljallangan. PQ-225 boʻyicha asosiy qoʻllab-quvvatlash choralari:

• Avia tashish xarajatlarining 50%ini qoplash davlat byudjeti hisobidan — 2025-yil 1-avgustdan 2027-yil 31-dekabrgacha boʻlgan davrda. Qarorning oʻzida bosh boshiga toʻlovning yuqori chegarasi koʻrsatilmagan. (Chalkashtirmang: shunga oʻxshash — bosh boshiga 4 mln soʻmgacha — limit 2026-yilda naslchilik yirik shoxli chorva keltirish boʻyicha alohida chora uchun kiritilgan, Mongoliyadan mayda shoxli chorva uchun emas.)
• QQS toʻlovini kechiktirish — taʼminotsiz va foizsiz. Eʼtibor bering: bu aynan kechiktirish, soliqdan ozod qilish emas.
• Importyorlarga imtiyozli kreditlar — 5 yilga (shundan 2 yili imtiyozli), yiliga 10% stavkada.
• Kamida 1000 bosh keltirganlarga yetti viloyatda yaylovlar ajratiladi.

Yaʼni davlat yirik partiyalarda chorva keltirishga tayyor boʻlganlar uchun ataylab kirish chegarasini pasaytirmoqda.

Bu sizning xoʻjaligingiz uchun nimani anglatadi

Mongoliyadan biror narsa olib kelishni rejalashtirmasangiz ham, dastur sizga taalluqli — mana qanday jihatlardan.

• Kelajakda yosh chorva narxiga bosim. Yuz minglab bosh qoʻshimcha poda — kelajakda ichki bozorda yosh chorva taklifining koʻpayishi demakdir. Yosh chorva xaridori uchun bu koʻproq ijobiy, uni sotuvchi uchun esa — narxlarni kuzatib borish uchun sabab.
• Ishtirok etish imkoniyati. Tashishning yarmini qoplash, QQSni kechiktirish, imtiyozli kreditlar va 1000 boshdan boshlab yaylovlarga kirish — importga kirishni istagan va bunga miqyosi yetadigan kishilar uchun real vositalar.
• Yaylovlar uchun raqobat. Keltirilgan chorva uchun yer yetti viloyatda ajratiladi. Yaylov aslida ham yetishmaydigan joylarda boquvchilarga talabgorlar koʻpayadi.
• Davlatning katta qadamining bir qismi. Mongoliyadan chorva keltirish — bu 2028-yil oxiriga qadar 30 mln qoʻy va echki maqsadidagi PQ-179 dasturining (2026-yil may) faqat bir boʻlagi. Fon — qimmatlashib borayotgan goʻsht (Gazeta.uz maʼlumotlariga koʻra, qoʻy goʻshti 2026-yil fevralga kelib bir yilda 27,2%ga qimmatlashgan) va Qozogʻistonning kuzgi chorva eksportiga cheklovlari.

Taklif oshmaguncha narxni sotuvchi belgilaydi: joriy eʼlonlar boʻyicha hozir yosh qoʻy sotib olish — import kelishidan oldin bozor qayerda turganini tushunishning eng oson yoʻli.

Va — hozircha bilmayotganlarimiz haqida ochiq. Bayadlar oʻzbek iqlimiga qanday moslashadi, mahalliy yaylovlarda ulardan qanday qoʻzichoq olinadi, keltirish oʻzini oqlaydimi — bu haqida hali ommaviy maʼlumot yoʻq. Zotning FAO maʼlumotnomasi boʻyicha serpushtligi past, maqola chop etilgan vaqtga qadar esa keltirilgan podalarning iqlimga moslashuvi va birinchi qoʻzilashi haqida yangiliklar chiqmagan. Demak, hozircha bu — koʻlami katta, qimmat va koʻp jihatdan hali sinovdan oʻtmagan tajriba: uni kuzatib borish va xulosalarni faktlar asosida chiqarish kerak.