Қўйларда листериоз: белгилари, давоси ва нега қўй силосдан кейин айланиб юради

Қўйларда листериоз: осилган қулоқ ва айланиб юришидан таниш, дастлабки соатларда нима қилиш, 100 та совлиқда зарар ва силос касалликни қандай олиб киради.

Қўйларда листериоз — бактериал касаллик. Сурувга у кўпинча бузилган силос билан киради: ёмон силосни беришни бошлаганингиздан 10–21 кун ўтгач қўйнинг қулоғи ва лаби осилиб қолади, эм лунжида тиқилиб қолади, ҳайвон айланиб юради ва 1–2 кунда ётиб қолади. Даво фақат дарҳол, биринчи белгилардаёқ бошланса ёрдам беради; давосиз касал қўй деярли ҳар доим нобуд бўлади. Шунинг учун қўйларда листериоздан асосий ҳимоя дори эмас, устки чириган қатламсиз тоза силосдир.

Қуйида: листериозни айланма касаллик ва кетоздан қандай ажратиш, биринчи соатларда нима қилиш, 2026-йил ноябрида 100 та совлиқлик сурувда касаллик авж олиши қанча зарар келтириши ва нега бу касаллик одамлар учун хавфли экани. Ҳисоб учун курс — 1 доллар учун 11 994 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 10-ноябр).

Листериоз нима ва сурувга қаердан келади?

Листериоз — Листериа моноcйтогенес бактерияси чақирадиган инфексия. У тупроқда, гўнгда, чириган ўсимликларда ва соғлом ҳайвонларнинг ичагида яшайди, совуққа чидайди ва музлатгич ҳароратида ҳам кўпаяди. Шунинг учун қўйларда листериоз — қиш ва эрта баҳор касаллиги: сурув қўрада тайёрлаб қўйилган эм билан боқиладиган пайтда чиқади.

Асосий манба — ёмон силос. Яхши ачиган силосда кислоталилик юқори, пҲ 4,0–4,5, шунинг учун листерия ўсмайди. Ачиш етарли бўлмаган жойда — пҲ 5,0 дан юқори бўлса — у кўпаяди: ҳаво теккан устки қатламда, тупроқ аралашган силосда, яхши шиббаланмаган чуқур бурчакларида. Йиртилган плёнкадаги сенаж, емликда қолган чириган қолдиқ ва нам, ифлос тагжой ҳам худди шундай хавф туғдиради.

Қўйга касаллик оғиз орқали юқади: бактерия шиллиқ қаватдаги майда жароҳатлар орқали киради — масалан, ёш қўйларнинг тиши алмашаётганда — ва нерв бўйлаб мия поясигача кўтарилади. Шунинг учун касаллик бошнинг бир томонини зарарлайди.

Қўйда листериознинг қандай белгилари бор?

Қўйларда листериоз уч шаклда кечади, шу шаклларга қараб уни яхши таниш мумкин.

Нерв шакли — катта қўйлар ва ёш совлиқларда энг кўп учрайди. Белгилари, одатда бошнинг бир томонида:

• қулоқ осилиб қолади, кўз қовоғи тушади, лаб осилади;
• оғиз четидан сўлак оқади, кавши оғзидан тушиб кетади, эм лунжида тиқилиб қолади;
• бош ён томонга қийшаяди, қўй бошини деворга тирайди ёки бир томонга айланиб юради;
• касаллик бошида иситма бўлади, кейин ҳарорат меъёрга тушади;
• қўй сурувдан ортда қолади, кейин ёнбошлаб ётади ва қайтиб туролмайди.

Давосиз биринчи белгилардан нобуд бўлишгача кўпинча атиги 24–48 соат ўтади. Британия ветеринария хизмати НАДИС маълумотига кўра, одатда сурувнинг 2 % дан ками касалланади, оғир авж олишда — 10 % гача. Эрта даволанганда ҳам касалларнинг фақат 30 % гачаси тузалади.

Қўзи ташлаш. Листериозда совлиқ бўғозликнинг охирги учдан бирида, кўпинча қўзилашдан сал олдин қўзи ташлайди. Совлиқнинг ўзи кўпинча соғлом кўринади, лекин йўлдош қолиб кетса, метрит бўлиши мумкин. Қўзи ташлаш кетма-кет бўлади, кўпроқ қишда.

Янги туғилган қўзиларнинг сепсиси. Зарарланган совлиқлардан қўзилар заиф туғилади ёки ҳаётининг биринчи кунларида нобуд бўлади.

Яна кўз шакли бор — «силос кўзи»: баланд емликдан силос еб, тумшуғини тиқадиган қўйларда кўз ёшланади ва шох парда хиралашади. У ҳаёт учун хавфли эмас, лекин худди шуни билдиради: шу силос зарарланган.

Листериозни айланма касаллик, кетоз ва бошқа касалликлардан қандай ажратиш мумкин?

Айланиб юрган қўй ҳар доим ҳам листериоз эмас. Яна учта касаллик шунга ўхшайди, ҳар бирининг ўз белгиси бор.

Миядаги сенур пуфаги ва итларни гижжага қарши ишлаш жадвали ҳақида батафсил — қўйларда айланма касаллик ҳақидаги мақолада. Қўйни кўздан кечириб аниқ ташхис қўйиб бўлмайди: уни лаборатория нобуд бўлган қўйнинг мияси ёки ташланган ҳомила бўйича тасдиқлайди. Ташхиссиз эгаси бошқа касалликни даволаб қўйиши мумкин, листериозда эса ҳар бир соат ғанимат.

Қўй листериозга чалинса, нима қилиш керак?

Қўй тирик қоладими ва яна нечта бош касалланадими — буни биринчи соатлар ҳал қилади.

1. Касал қўйни ажратинг — сув қўйилган қуруқ алоҳида катакка, юмшоқ эм билан. Қўйдан қўйга у кам юқади, лекин ажралмалар ва ташланган ҳомила тагжойни зарарлайди.
2. Ветеринар шифокорни шу куниёқ чақиринг. Даво — юқори дозадаги антибиотиклар: қўлланмаларда бир неча кунлик пенитсиллин ёки окситетратсиклин курси кўрсатилган. Схема ва дозани шифокор белгилайди. Ҳали оёқда турган ва юта оладиган қўйнинг тузалиш имкони бор; ётиб қолгани деярли ҳар доим нобуд бўлади.
3. Касал қўйни сувланг ва боқинг. Томоғи фалаж бўлган қўй ўзи ичолмайди ва тез сувсизланади — ветеринар уни зонд билан сувлайди ёки капелнитса қўяди.
4. Шу силосни сурувга беришни дарҳол тўхтатинг. Емликлардаги қолдиқни олиб ташланг, чуқур текширилгунча пичанга ўтинг.
5. Ташланган ҳомила ва йўлдошларни қўлқоп кийиб йиғинг, туман ветеринария лабораториясига таҳлилга топширинг, қолганини ёқинг ёки оҳак билан кўминг.
6. Ҳар бир касалланган қўйни ёзиб боринг: сана, бирка рақами, белгилар ва нима билан даволангани. Шу рўйхатдан касаллик авж олаётгани ёки сусаяётгани кўринади.

Тирик қолган қўйларнинг тумшуғи кўпинча қийшиқ қолади ёки қулоғи қайтиб кўтарилмайди. Бундай қўй ёмон еса ва вазни ортда қолса, уни насл учун сақлагандан кўра бракка чиқарган маъқул.

100 та совлиқлик сурувда листериоз қанчага тушади?

Қишда силос бериладиган 100 та совлиқлик сурувда ҳисоблаб кўрайлик. Нархлар — 2026-йил ноябри: эълонларга кўра ёш совлиқ 3–6,5 млн сўм туради, ҳисобда эҳтиёт учун 4 млн сўм (≈ 333 $) оламиз. Йўқотилган қўзи — 1,3 млн сўм (≈ 108 $), худди қўйлар учун силос таҳлилимиздагидек.

Ҳисоб: нобуд бўлган совлиқ — бу унинг ўзи 4 млн сўм ва қорнидаги қўзи 1,3 млн. Оддий авж олишда 4 + 1,3 + 1,3 = 6,6 млн сўм. Оғир ҳолатда 5 × 5,3 + 5 × 1,3 = 33 млн сўм. Даволаш касал совлиқларнинг ярмини сақлаб қолди деб ҳисоблаймиз, аслида эса НАДИС бўйича фақат 30 % гачаси тузалади, шунинг учун ҳақиқий зарар кўпроқ бўлиши мумкин. Даволаш, ветеринар чақириш ва таҳлиллар бундан ташқари, уларни ўз ветеринария хизматингиз нархномаси бўйича ҳисобланг.

Ташланган чириган силос қатлами оддий авж олишдан етти баравардан кўпроқ, оғирдан эса деярли 40 баравар арзон. Уни аяшнинг маъноси йўқ: «ташлашга кўз қиймайдиган» эм қишнинг энг қиммат эмига айланади. Чириган силос ўрнига пичанни олдиндан олиб қўйган арзонроқ — ҳозирги нархлар пичан ва омухта ем сотиш эълонларида кўриниб туради.

Қишда сурувни листериоздан қандай асраш мумкин?

Қўйларда листериознинг олдини олиш деярли бутунлай эм билан боғлиқ.

• Силоснинг устки қатламини олинг — камида 10 см, қорайган, шилимшиқ ёки моғорлаган бўлса, яна кўпроқ. Чириган силосни «озгина» ҳам, катта қўйларга ҳам бериб бўлмайди.
• Чуқурдан силосни бутун кесим бўйлаб олинг — қишда кунига камида 15–20 см. Бир ҳафта очиқ турган кесим қизийди ва чирийди.
• Силосга тупроқ аралашмасин. Силосга маккажўхорини ердан 10–15 см дан паст ўрманг, ерга тушган кўкатни териб олманг, чуқурга кириш жойини тоза тутинг.
• Емликдаги қолдиқни ҳар куни тозаланг. Очиқ ҳавода силос қизийди ва бир кунда бузилади.
• Шубҳали силосни текширинг. Нон ёки тузланган карам каби нордон ҳид — одатий ҳолат. Гўнг, чириш ёки аммиак ҳиди, кулранг шилимшиқ, қизиган силос бўлса, уни берманг.
• Қўзилаш бўлимида тагжойни қуруқ тутинг: листерия айнан шу ерда ташланган ҳомиладан қўзиларга ўтади.
• Касалликлар журналини юритинг. Қийшиқ тумшуқли учта қўй бир ҳафтада касалланиб, ҳаммаси битта чуқурдан егани кўринса, сабаб бир кунда топилади, бешинчи қўй нобуд бўлгандан кейин эмас. Сана, бирка ва даво ёзилган бундай журнални қўйларда эмлаш ва касалликлар ҳисобида юритган қулай — бу QoyHunterнинг бир қисми: қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори.

Листериозга қарши ваксиналар бор, масалан Россияда АУФ штаммидан олинган тирик ваксина ишлатилади, лекин Ўзбекистонда оддий сурувларга улар камдан-кам қўлланилади. Туманингизда ваксина борми ва касаллик такрор авж олган хўжаликка у керакми — буни туман ветеринар шифокори ҳал қилади.

Листериоз одам учун хавфлими?

Ҳа. Листериоз одамга юқади ва айниқса ҳомиладор аёллар учун хавфли: онада инфексия деярли сезилмай ўтиши мумкин, лекин ҳомила тушишига ёки боланинг ўлимига сабаб бўлади. У янги туғилган чақалоқлар, кексалар ва иммунитети заифлар учун ҳам хавфли.

Хўжаликда қоидалар оддий:

• ҳомиладор аёллар қўзилашда қатнашмайди, ташланган ҳомила ва йўлдошларни йиғмайди;
• ҳомила ва йўлдошлар билан фақат қўлқоп кийиб ишланади, кейин қўл совун билан ювилади;
• носоғлом сурувдаги қўйларнинг сутини фақат қайнатиб ичадилар, бундай совлиқларнинг хом сутидан бринза ва қурт қилишмайди;
• касал ва нобуд бўлган қўйларнинг гўшти истеъмол қилинмайди.

Кўп бериладиган саволлар

Нега қўй айланиб юради ва чайнай олмайди?

Кўпинча бу листериоз — «силос касаллиги». Бактерия мия поясини бир томондан зарарлайди: қўйнинг қулоғи ва лаби осилади, эм лунжида тиқилиб қолади, сўлак оқади ва у бир томонга айланиб юради. Бутун гуруҳ силос еса, айниқса чириган силос бўлса, биринчи шубҳа листериозга тушади. Қўйни ажратинг, шу силосни беришни тўхтатинг ва ветеринар шифокорни шу куниёқ чақиринг.

Қўйда листериозни даволаш мумкинми?

Мумкин, лекин фақат даво эрта бошланса, қўй ҳали оёқда туриб, юта олаётганда. Ветеринар шифокор юқори дозадаги антибиотиклар, одатда пенитсиллин ёки окситетратсиклин буюради ва касални сувлайди. Листериозда ётиб қолган қўй деярли ҳар доим нобуд бўлади, тирик қолганларида эса кўпинча тумшуқ қийшиқ қолади.

Силосдан неча кун кейин қўйларда листериоз бошланади?

Британия ветеринария хизмати НАДИС маълумотига кўра, сурувга зарарланган силос бера бошлагандан 10–21 кун кейин биринчи касал қўйлар пайдо бўлади. Шунинг учун янги чуқур очилган заҳоти текширилади, биринчи қўй нобуд бўлгандан кейин эмас.

Листериозли қўйнинг гўштини ейиш ва сутини ичиш мумкинми?

Йўқ. Касал ва нобуд бўлган қўйларнинг гўшти истеъмол қилинмайди, носоғлом сурувнинг сутини эса фақат қайнатиб ичадилар. Листериоз одамга юқади ва айниқса ҳомиладор аёллар учун хавфли: у ҳомила тушишига олиб келиши мумкин.

Қўйларга листериоз хавфисиз қандай силос бериш мумкин?

Яхши ачигани: нон каби нордон ҳидли, моғор, шилимшиқ ва тупроқсиз, пҲ 4,0–4,5. Устки чириган қатлам камида 10 см ташланади, емликлардаги қолдиқ ҳар куни тозаланади, чуқур кесими эса силос қизиб кетмаслиги учун кунига 15–20 см дан олинади.