Койдун листериозу: белгилери, дарылоо, эмне үчүн айланат

Койдун листериозу: салбыраган кулак жана айлануу, алгачкы сааттарда эмне кылуу, 100 соолукка канча чыгым жана оору силостон кантип жугат.

Койдун листериозу — бактериядан чыккан оору, кой тобуна көбүнчө бузулган силос менен кирет: силостун начар бөлүгүн бере баштагандан 10–21 күн өткөндөн кийин койдун кулагы менен эрини салбырап, тоют жаагына тыгылып калат, мал айланып жүрөт да, 1–2 күндөн кийин жатып калат. Дарылоо дароо, биринчи белгилеринен баштаса гана жардам берет; болбосо оорулуу кой дээрлик өлөт. Ошондуктан койдун листериозунан негизги коргонуу — дары эмес, үстүңкү чириген катмары жок таза силос.

Төмөндө: листериозду көк мээден жана кетоздон кантип айырмалоо, алгачкы сааттарда эмне кылуу, 2026-жылдын ноябрында 100 соолуктуу кой тобунда оору чыкса канча чыгым болору жана оору эмне үчүн адамдарга кооптуу экени. Кайра эсептөө курсу — долларына 11 994 сум (Өзбекстандын Борбордук банкы, 2026-жылдын 10-ноябры).

Листериоз деген эмне жана ал кой тобуна кайдан келет?

Листериоз — Listeria monocytogenes бактериясы козгогон инфекция. Ал топуракта, кыкта, чириген өсүмдүктөрдө жана ден-соолугу чың малдын ичегисинде жашайт, суукка чыдайт, тоңдургучтун температурасында да көбөйөт. Ошондуктан койдун листериозу — кыштын жана эрте жаздын оорусу, кой тобу короодо даярдалган тоютта турганда.

Негизги булак — начар силос. Жакшы ачытылган силостун кислоталуулугу жогору, pH 4,0–4,5, листерия өспөйт. Ачытуу жетишсиз болсо — pH 5,0дөн жогору — ал көбөйөт: абага тийген үстүңкү катмарда, топурак аралашкан силосто, силос чуңкурунун тыгыз басылбаган бурчтарында. Ошол эле коркунучту жыртылган пленкадагы сенаж, тоют салгычта чирип калган калдыктар жана нымдуу булганган төшөлмө алып келет.

Кой оозу аркылуу жугат: бактерия былжыр челдин майда жаракаттары аркылуу кирет — мисалы, жаш койлордун тиши алмашканда — жана нерв менен мээ сөңгөгүнө көтөрүлөт. Ошондуктан оорунун көрүнүшү ушундай: баштын бир тарабы жабыркайт.

Койдо листериоздун кандай белгилери болот?

Койдо листериоз үч түрдө өтөт, алар боюнча оңой таанылат.

Нерв түрү — чоң койлордо жана токтуларда эң көп кездешет. Белгилери, адатта башынын бир тарабында:

• кулагы салбырайт, кабагы түшөт, эрини салбырайт;
• оозунун бурчунан шилекей агат, кепшеги оозунан түшүп калат, тоют жаагына тыгылып калат;
• башы бир жакка кыйшайып, кой башын дубалга такайт же бир жакты көздөй айланып жүрөт;
• оорунун башында ысытма болот, анан температура нормага түшөт;
• кой тобунан артта калат, анан капталына жатып, кайра турбайт.

Дарыланбаса, биринчи белгилерден өлгөнгө чейин койдо көбүнчө 24–48 саат гана өтөт. Британиянын NADIS ветеринардык кызматынын маалыматы боюнча, адатта кой тобунун 2 %дан азы ооруйт, оору катуу тараганда — 10 %га чейин. Эрте дарыласа да оорулуулардын 30 %га чейини гана айыгат.

Бала салуу. Листериоз бооздуктун акыркы үчтөн бирин бузат, көбүнчө төлдөөгө жакын. Соолуктун өзү көбүнчө соо көрүнөт, бирок бала жолдошу калып калса метрит болушу мүмкүн. Бала салуулар удаалаш болот, көбүнчө кышта.

Жаңы туулган козулардын сепсиси. Жуккан соолуктардан козулар алсыз туулат же алгачкы күндөрдө өлөт.

Дагы көз түрү бар — «силос көз»: көздөн жаш агып, көз кабыгы бүдөмүктөнөт; бул бийик тоют салгычтан силос жеп, ага тумшугун тыккан койлордо болот. Өмүргө коркунуч жок, бирок ошону эле айтат: ошол силос жуккан.

Листериозду көк мээден, кетоздон жана башка оорулардан кантип айырмалоо керек?

Айланып жүргөн кой дайыма эле листериоз эмес. Дагы үч оору окшош көрүнөт, ар биринин өз белгиси бар.

Мээдеги ценур көбүкчөсү жана иттерди дарылоо графиги жөнүндө кененирээк — койдогу көк мээ жөнүндө макалада. Бир баш малга карап эле так диагноз коюуга болбойт: аны өлгөн койдун мээси же бала салынган түйүлдүк боюнча лаборатория ырастайт. Диагноз коюлбаса, малдын ээси башка ооруну дарылап алышы мүмкүн — ал эми листериозда ар бир саат кымбат.

Кой листериоз менен ооруп калса эмне кылуу керек?

Алгачкы сааттар койдун аман калышын жана дагы канча баш ооруп калышын чечет.

1. Оорулуу койду бөлүп коюңуз — суусу бар кургак короого, жумшак тоют менен. Өзү койдон койго аз жугат, бирок бөлүнүп чыккан нерселер жана бала салынган түйүлдүктөр төшөлмөнү булгайт.
2. Ошол эле күнү ветеринар чакырыңыз. Дарылоо — жогорку дозадагы антибиотиктер: справочниктерде бул пенициллин же окситетрациклин, бир нече күндүк курс. Схеманы жана дозаны дарыгер дайындайт. Дагы туруп, жутуп жүргөн койдун аман калуу мүмкүнчүлүгү бар; жатып калганы дээрлик өлөт.
3. Оорулуу койду сугарып, тоюттандырыңыз. Кекиртеги шал болгон кой өзү суу иче албайт жана тез суусуздап калат — ветеринар аны зонд менен сугарат же капельница коёт.
4. Кой тобуна бул силосту берүүнү дароо токтотуңуз. Тоют салгычтардагы калдыктарды алып салыңыз, чуңкурду текшергенче чөпкө өтүңүз.
5. Бала салынган түйүлдүктөрдү жана бала жолдошту кол кап менен чогултуп, райондук ветеринардык лабораторияга анализге өткөрүңүз, калганын өрттөңүз же акиташ менен көмүңүз.
6. Ар бир ооруган койду жазып коюңуз: датасын, бирканын номерин, белгилерин жана эмне менен дарыланганын. Ушул тизме боюнча оору өсүп жатабы же басылып жатабы көрүнөт.

Аман калган койлордун тумшугу кыйшык же кулагы көтөрүлбөй калышы көп. Мындай кой начар жеп, салмагы артта калса, аны тукумга калтыргандан көрө бракка чыгаруу акылдуураак.

100 соолукка листериоз чыкса, канча чыгым болот?

Кышында силос берилген 100 соолуктуу короо кой боюнча эсептейли. Баалар 2026-жылдын ноябрь айындагы: жаш соолуктун баасы жарыяларда 3–6,5 млн сум, эсепке этияттык менен 4 млн сум (≈ 333 $) алабыз. Жоголгон козу — 1,3 млн сум (≈ 108 $), койго силос жөнүндөгү талдообуздагыдай.

Эсеп: соолук өлсө — бул анын өзү үчүн 4 млн сум жана курсагындагы козу үчүн 1,3 млн. Кадимки оору чыкканда 4 + 1,3 + 1,3 = 6,6 млн сум. Оор учурда 5 × 5,3 + 5 × 1,3 = 33 млн сум. Биз дарылоо оорулуу соолуктардын жарымын сактап калды деп эсептедик, ал эми NADIS боюнча 30 %га чейин гана айыгат, ошондуктан чыныгы чыгым андан да жогору болушу мүмкүн. Дарылоо, ветеринарды чакыруу жана анализдер үстүнө кошулат, аларды ветеринардык кызматыңыздын прайс-листи боюнча эсептеңиз.

Ыргытылган бузулган силос катмары кадимки оору чыкканда кеткен чыгымдан жети эседен ашык, ал эми оор учурдагыдан дээрлик 40 эсе арзан. Аны аяп отуруунун кереги жок: ыргытууга кыйбаган тоют кыштын эң кымбат тоюту болуп чыгат. Бузулган силостун ордуна чөптү алдын ала алып койгон арзаныраак — жаңы баалар чөп жана комбикорм сатылат деген жарыяларда көрүнүп турат.

Короо койду кышында листериоздон кантип сактоо керек?

Койдун листериозун алдын алуу дээрлик толугу менен тоютка байланыштуу.

• Силостун үстүнкү катмарын алып салыңыз — 10 смден кем эмес, ал эми кара, былжыр же көк басса, андан да көп. Бузулган силосту «аз-аздан» да, чоң койлорго да бербейт.
• Силосту траншеянын бүт кесиминен алыңыз — кышында суткасына 15–20 смден кем эмес. Бир жума турган ачык кесим ысып, чирийт.
• Силоско топурак аралаштырбаңыз. Силос үчүн жүгөрүнү 10–15 смден төмөн орбоңуз, жерге түшкөнүн чогултпаңыз, траншеянын кире беришин таза кармаңыз.
• Тоют ыдыштагы калдыктарды күн сайын тазалаңыз. Силос абада бир сутка ичинде ысып, бузулат.
• Шектүү силосту текшериңиз. Нандын же ачытылган капустанын кычкыл жыты — нормалдуу. Тезектин, чириктин же аммиактын жыты, боз былжыр, жылуу болуп калган силос — мындай силосту бербейт.
• Төлдөтүү жайында кургак төшөнчү кармаңыз: түшүп калган түйүлдүктөн козуларга листерия ошол жерде өтөт.
• Оору журналын жүргүзүңүз. Үч койдун тумшугу кыйшайып, бир жумада ооруп калганы жана баары бир траншеядан жегени көрүнсө, себебин бир күндө табышат, бешинчи кой өлгөндөн кийин эмес. Датасы, биркалары жана дарылоосу менен мындай журналды койлордун эмдөө жана оору эсебинде жүргүзүү ыңгайлуу — бул QoyHunter'дин бир бөлүгү, койду эсепке алуучу CRM жана bazar.qoyhunter.com базары.

Листериозго каршы вакциналар бар, мисалы, Россияда АУФ штаммынан жасалган тирүү вакцинаны колдонушат, бирок Өзбекстандагы кадимки короо кой үчүн аларды сейрек дайындашат. Сиздин районуңузда вакцина бар-жогун жана оору кайталанган чарбага керек экенин район ветеринары чечет.

Листериоз адамга коркунучтуубу?

Ооба. Листериоз адамга жугат, айрыкча кош бойлуу аялдар үчүн коркунучтуу: энеде инфекция дээрлик байкалбай өтүшү мүмкүн, бирок бала түшүүгө же баланын өлүмүнө алып келет. Жаңы төрөлгөн ымыркайларга, улгайган адамдарга жана иммунитети начарлагандарга да коркунучтуу.

Чарбадагы эрежелер жөнөкөй:

• кош бойлуу аялдар кой төлдөтпөйт жана түшүп калган түйүлдүктөрдү, тонду тазалабайт;
• түйүлдүк менен тонду кол кап кийип гана кармашат, андан кийин колду самын менен жуушат;
• оору чыккан короо койдун сүтүн кайнатып гана ичишет, мындай соолуктардын чийки сүтүнөн быштак жана курт жасабайт;
• оорулуу жана өлгөн койдун эти тамакка колдонулбайт.

Көп берилүүчү суроолор

Кой эмне үчүн тегеренип басып, чайнай албай жатат?

Көбүнчө бул листериоз — «силос оорусу». Бактерия мээ сабагынын бир жагын жабыркатат: койдун кулагы менен эрини салаңдайт, тоют жаагында тыгылып калат, шилекей агат, ал бир жакка тегеренип басат. Бүт топ силос жесе, айрыкча бузулганын, биринчи шек — листериоз. Койду бөлүп коюңуз, ошол силостон берүүнү токтотуңуз жана ошол эле күнү ветеринарды чакырыңыз.

Койдун листериозун айыктырса болобу?

Болот, бирок дарылоо эрте башталса гана, кой али туруп, жута алып турганда. Ветеринар антибиотиктерди жогорку дозада дайындайт, көбүнчө пенициллин же окситетрациклин, жана оорулуу койго суюктук ичирет. Жатып калган кой листериоздо дээрлик дайыма өлөт, аман калгандарынын көбүнүн тумшугу кыйшык бойдон калат.

Силостон канча күндөн кийин койдо листериоз башталат?

Британиянын ветеринардык кызматы NADIS маалыматы боюнча, биринчи оорулуу койлор короо койго булганган силос бере баштагандан 10–21 күндөн кийин пайда болот. Ошондуктан жаңы траншеяны ачары менен текшеришет, биринчи кой өлгөндөн кийин эмес.

Листериозу бар койдун этин жеп, сүтүн ичсе болобу?

Жок. Оорулуу жана өлгөн койдун эти тамакка колдонулбайт, оору чыккан короо койдун сүтүн кайнатып гана ичишет. Листериоз адамга жугат жана айрыкча кош бойлуу аялдар үчүн коркунучтуу: бала түшүүгө алып келиши мүмкүн.

Койго кандай силосту листериоз коркунучусуз берсе болот?

Жакшы ачыганын: нандын кычкыл жыты бар, көк баспаган, былжырсыз жана топураксыз, pH 4,0–4,5. Үстүнкү бузулган катмарды 10 смден кем эмес ыргытышат, тоют ыдыштагы калдыктарды күн сайын тазалашат, ал эми траншеянын кесимин силос ысып кетпеши үчүн суткасына 15–20 смден алышат.