Қўйларда айланма касаллик: қўзи нега бир томонга айланиб юради ва даволанмаган ит сурувга қанча қимматга тушади

Қўйларда айланма касаллик — бу сенуроз: итнинг тасмасимон чувалчанги личинкаси қўзининг миясида ўсади. Юқиш айланишини, босқичлар бўйича аломатларни, йўқотишнинг сўмдаги нархини ва сурув итларини бир йўла ҳам айланма касалликдан, ҳам эхинококкдан ҳимоя қиладиган дорилаш жадвалини кўриб чиқамиз.

Қўйларда айланма касаллик — бу сенуроз: ҳайвоннинг бош миясида пуфак ўсади — итнинг ичагида яшайдиган тасмасимон чувалчангнинг личинкаси. Қўзи доира бўйлаб айланади, пешонаси билан деворга тираб туради ва кўр бўлиб қолади — бу на иссиқдан, на «асабдан»: унинг миясида ёнғоқдан товуқ тухумигача катталикдаги ўсма бор. У яйловда ит нажаси билан чувалчанг тухумини ютиб юқтиради, ит эса ўлган қўйнинг мияси ёки ички органларини еб юқтиради. Ҳалқа қўрада ёпилади, ва уни фақат битта жойда — итда — узиш мумкин.

Қўйларда айланма касаллик (сенуроз) нима ва у қаердан келади?

Сенуроз (айланма касаллик) — қўйларнинг бош ёки орқа миясида сенур, Таениа (Мултиcепс) мултиcепс тасмасимон чувалчангининг пуфаксимон личинкаси ривожланадиган касаллиги. Вояга етган чувалчанг қўйда эмас, ит, бўри, шоқол ва тулки ингичка ичагида паразитлик қилади.

Юқиш ҳалқаси тўрт босқичдан иборат:

1. Ит ўлган ёки сўйилган қўйнинг пуфак бўлган боши, мияси ёки ички органларини ейди.
2. Итнинг ичагида тахминан бир ой ичида вояга етган тасмасимон чувалчанг ўсиб, тухум чиқара бошлайди.
3. Ит тухумларни нажас билан тарқатади — яйловда, охур атрофида, сувда, ҳовлида қуритилаётган пичанда.
4. Қўй ёки қўзи тухумни ўт ва сув билан ютади. Личинка ичак деворидан ўтиб, қон орқали мияга боради ва у ерда 2–3 ой ичида тиниқ суюқликка тўла пуфакка айланади.

Дарҳол тушуниб олиш керак бўлган асосий нарса: касал қўй бошқа қўйларни юқтирмайди. У — йўлнинг охири. Сурувдаги бутун портлаш бир-иккита хом ички органлар билан боқилаётган ит ва далада ётиб қолган мурдалар туфайли бўлади.

Қўзи нега доира бўйлаб юради: босқичлар бўйича аломатлар

Қўйларда айланма касаллик икки тўлқинда кечади, ва улар орасида хўжалик одатда ҳаммасини унутиб улгуради.

Эрта босқич — юқишдан 2–3 ҳафта ўтгач. Қўзи тушкун бўлади, сурувдан орқада қолади, ҳарорати кўтарилади, баъзан талваса ва бошни орқага ташлаш кузатилади. Энг заиф қўзиларнинг бир қисми айнан шу ерда нобуд бўлади, ва бу одатда шамоллаш ёки заҳарланишга ёзилади. Қолганлари ташқи кўринишда тузалади.

Яширин босқич — 2 дан 6 ойгача. Ҳайвон соғлом кўринади, лекин тенгдошларидан секинроқ ўсади ва ёмонроқ ейди. Бу вақтда пуфак катталашиб боради.

Аниқ босқич — айланма касаллик деб айнан шуни аталади. Аломатлар пуфак қаерда жойлашганига боғлиқ:

• бир доимий томонга айланиб юриш — энг осонгина таниладиган аломат;
• бошини деворга, охурга ёки устунга тираб бир неча дақиқа шу ҳолда туриш;
• боши орқага ташланган ёки пастга тушган, юриши беқарор, текис жойда ҳам қоқилиш;
• бир кўзнинг кўр бўлиши — ҳайвон бир томондаги нарсаларга урилиб кетади;
• сурувдан орқада қолиш, нормал эм билан ҳам озиб кетиш, кейин ётиб қолиш ва нобуд бўлиш.

Бошқа касалликлар ҳам шунга ўхшаб кўринади: листериоз, эстроз (бурун йўлларидаги қўй сўнаси личинкалари), заҳарланишлар, V1 витамини етишмовчилиги. Уларни кўз билан ажратиб бўлмайди — ташхисни ветеринар шифокор қўяди, ва айнан ташхисга қараб бирор нарса қилишнинг маъноси бор-йўқлиги аниқланади.

Айланма касаллик билан ким кўпроқ касалланади — қўзиларми ёки катта қўйларми?

Айланма касаллик — ёш чорва касаллиги. Тожикистонда қўйлар сенурози бўйича ўтказилган тадқиқот маълумотларига кўра (у ердаги кўчма қўйчилик шароити Ўзбекистонникига яқин — худди шундай яйловлар, худди шундай сурув итлари), ёш бўйича юқиш даражаси шундай тақсимланади:

Тожикистоннинг марказий туманларида умумий юқиш даражаси 26,5 %га, жанубий туманларда 17 %га етган. Бу — ноқулай хўжаликлар бўйича маълумот, мамлакат бўйича ўртача кўрсаткич эмас: итлар дориланадиган ва мурдалар тозаланадиган жойларда рақамлар бир неча баробар паст.

Мавсумийлик ҳам бор. Қўзилар тухумни яйлов мавсумида ютади, клиник аломатлар эса худди шу тадқиқотда декабрдан бошлаб пайдо бўлган, феврал–мартда энг кўп кузатилган. Яъни хўжалик қишда баҳор ва ёзда қилмаган иши учун тўлайди.

Айланма касаллик сурувга қанча қимматга тушади: 100 совлиққа ҳисоб

100 совлиқли ва 100 та қўзи олган хўжаликни олайлик. 2026-йил ёз эълонларига кўра, Ўзбекистонда ёш чорва **2,2–3,4 млн сўм (≈ 185–285 $)**га, гўштлик қўйнинг тирик вазни килограмми **55 000–65 000 сўм (≈ 4,6–5,5 $)**га баҳоланади. Қайта ҳисоблаш курси — ≈ 11 900 сўм 1 доллар учун (2026-йил 18-август ҳолатига Марказий банк курси).

Учта қўзининг нобуд бўлиши — эҳтиёткорона баҳо: ёш чорванинг юқиш даражаси ўнлаб фоизни ташкил қиладиган ноқулай сурувда ҳисоб учта бошда тўхтамайди. Лекин шу энг кам версияси ҳам хўжаликка мавсумига 7,7 млн сўмдан (≈ 650 $) қимматга тушади — ҳолбуки буларнинг барчаси итлар учун бир ҳовуч таблетка билан олдини олинади.

Қўйда айланма касалликни даволаш мумкинми?

Ягона ишлайдиган усул — жарроҳлик: ветеринар пуфакнинг жойини аломатлар ва бош суягининг юмшашига қараб аниқлайди, бош суягини очиб, сенурни олиб ташлайди. Худди шу тожик тадқиқоти маълумотларига кўра, операция самарадорлиги — 84,6 %. Бу юқори кўрсаткич, лекин у жарроҳнинг қўлига тегишли, фермер ҳовлисига эмас: ташхиссиз, стериллик ва кўникмасиз аралашув ҳайвоннинг ўлими билан тугайди.

Дори-дармон схемалари (празиқуантелнинг юқори дозалари, албендазол, фенбендазол) қўлланилади, лекин улар асосан пуфак ҳали кичик бўлган эрта босқичда ишлайди, ва уларни фақат ветеринар тайинлаши керак — вазнга қараб ва муддатларни ҳисоблаб. Қўй бир ойдан бери доира бўйлаб юрган бўлса, даволаш одатда ҳайвоннинг ўзидан қимматга тушади, ва хўжалик масалани мажбурий сўйиш билан ҳал қилади. Бундай ҳайвоннинг бошини итларга ҳеч қандай кўринишда бериш мумкин эмас — айнан шу ҳаракат билан хўжалик янги ҳалқани бошлаб юборади.

Эхинококк: худди шу ҳалқа, лекин одамларга ҳам зарар етказади

Итнинг ичагида сурув учун хавфли бўлган ягона чувалчанг эмас. Иккинчиси — эхинококк (Эчиноcоccус гранулосус), ва унинг сикли худди шундай: ит хом ички органларни ейди, қўй яйловда тухумни ютади, унинг жигари ва ўпкасида кисталар ўсади.

Бу Ўзбекистонда қанчалик кенг тарқалганини Тошкент сўйишхонасидаги кўрик кўрсатди: Ўзбекистонда эхинококк билан юқиш бўйича эълон қилинган тадқиқотга кўра, 2009-йил июлдан 2010-йил июнгача ветеринарлар 22 939 та қўйни кўрикдан ўтказган, жигарида киста **2,1 %**да (479 бош), ўпкасида **1,5 %**да (340 бош) топилган — жами ҳайвонларнинг **3,6 %**и зарарланган. Бундай жигарнинг ҳар бири чиқиндига кетади.

Ва эхинококкнинг айланма касалликдан асосий фарқи: у одам учун ҳам хавфли. Худди шу тадқиқот маълумотларига кўра, 2002–2010-йилларда Ўзбекистоннинг 14 та тез тиббий ёрдам касалхонасида эхинококкоз бўйича 8 014 та операция ўтказилган; кўпинча жигар, кейин ўпка зарарланади. JSST баҳосига кўра, эндемик ҳудудларда одамларда кистоз эхинококкоз касалланиш даражаси йилига 100 минг кишига 50 тадан ошади, Марказий Осиёнинг айрим ҳудудларида эса зарарланиш даражаси 5–10 %га етади. Одам қўйдан ёки қўй гўштидан эмас, итдан — қўлга, сувга ёки озиқ-овқатга тушган тухумлар орқали юқтиради.

Ҳалқани қандай узиш: итларни дорилаш жадвали ва нобуд бўлган ҳайвонлар билан боғлиқ қоидалар

Қилиш керак бўлган ҳаммаси беш бандга сиғади. Уларнинг бирортаси ҳам қимматга тушмайди.

1. Сурув итларини жадвал бўйича дориланг. Тасмасимон чувалчангларга қарши празиқуантел ишлайди; итлар учун у вазнига кўра килограмига 5 мг дозада қўлланилади — Cомпанион Анимал Парасите Cоунcил тавсияларига кўра бу доза эхинококкнинг ичакдаги босқичларини йўқотади. Қоровул ва чўпон итлари учун классик схема — йилига камида 4 марта. Итлар ички органларга мунтазам етиб борадиган жойларда оралиқ 6 ҳафтагача қисқартирилади: айнан шунча вақт эхинококкка тухум ютилгандан биринчи тухум чиқарилишигача керак бўлади, ва Уругвайдаги курашиш дастурида шу оралиқда паразитнинг тарқалиши бутунлай тўхтаган. Аниқ препарат, итнинг вазнига кўра доза ва оралиқни ветеринар шифокор белгилайди.

2. Итларга хом гўшт ва ички органлар берилмасин. Ўлган ёки сўйилган қўйнинг боши, мияси, жигари ва ўпкаси — чувалчанг айнан шу йўл билан сизга қайтади. Итларга фақат тўлиқ қайнатилган эм берилади.

3. Нобуд бўлган ҳайвонлар далада қолдирилмайди. Ўзбекистон Республикасининг «Ветеринария тўғрисида»ги қонуни ҳайвон мурдаларини биологик чиқиндиларга киритади, уларнинг айланиши ва йўқ қилинишига фақат ветеринария-санитария экспертизаси натижалари бўйича рухсат беради (23-модда) — яъни масала қўра ортидаги белкурак билан эмас, давлат ветеринария хизмати орқали ҳал қилинади. Яйловдаги мурда «табиат ўзи тозалаб қўяди» дегани эмас, балки бутун атрофдаги итлар ва шоқоллар учун бепул ошхона дегани.

4. Сўйиш — ветеринар назорати остида. Сўйишхонада жигар ва ўпкани кўздан кечириш эхинококк кисталарини аниқлайди, шу билан бирга ўз сурувингиз бўйича ҳақиқий манзарани кўрсатади.

5. Итлар сонини назорат қилинг. Қўра атрофида қанча кўп ит бўлса ва улар орасида дайдилари қанча кўп бўлса, яйлов шунча зич «экилган» бўлади. Дайди итларни охур ва сувхонага яқинлаштирманг.

Буларнинг барчаси фақат дорилашлар йўқолиб қолмаганда ишлай бошлайди: итлар йилига тўрт марта дориланади, «баҳорда берилгандек эди» эмас. Бу дафтарда сақланиб қолмайди, шунинг учун биз QoyHunterда — бу қўй ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом базари — дорилашларни шундай қилдикки, улар тақвимда туради ва ўзи ҳақида эслатиб туради: сурув эмлаш ва дорилаш журналида ўтган йилларнинг саналари ҳам, препаратлари ҳам сақланади. Сурувнинг ўзини мавсумий дорилаш схемасини биз қўйлардаги гижжа ва паразитлар ҳақидаги мақолада батафсил кўриб чиққанмиз, эмлаш муддатларини эса — эмлаш тақвимида.

Қайси бири арзон — профилактика ёки йўқотишларми?

Солиштириш оддий. Бир томонда — йилига уч-тўрт марта итларни дорилаш ва хом ички органларни тақиқлаш. Бу ветдорихонадаги бир неча таблетканинг нархи, айтганча, у ерда сурув учун бошқа препаратлар ҳам сотилади: уларни ветпрепаратлар ва инвентар эълонлари орқали туман марказига бормасдан қулай олса бўлади.

Иккинчи томонда — фақат учта қўзида мавсумига 7,7 млн сўмдан (≈ 650 $) кам бўлмаган йўқотиш, устига сўйишда утилизация қилинган жигар ва ўпка, устига оиладаги кимдир учун операция хавфи. Бу икки устун орасидаги фарқ — интизом нархи: итларга хомни бермаслик, нобуд бўлганларни тозалаш ва дорилашни ўтказиб юбормаслик.

Кўп бериладиган саволлар

Қўзи нега бир томонга айланиб юради?

Кўпинча бу айланма касаллик — сенуроз. Пуфак-личинка миянинг бир ярим шарига босим беради, ва ҳайвон доимо зарарланган томонга қарама-қарши томонга бурилади. Худди шу аломатни листериоз ва миянинг бошқа зарарланишлари ҳам беради, шунинг учун ташхисни ветеринар шифокор қўяди: даволаш ёки мажбурий сўйишга юбориш айнан шунга боғлиқ.

Сўйилган қўйларнинг боши ва ички органларини итларга бериш мумкинми?

Йўқ — на хом, на «бироз қайнатилган» ҳолда. Ит айнан бош ва ички органлардан пуфакни олади ва бир ойча ичида бутун яйловга тухум сочиб бошлайди. Итларга фақат тўлиқ қайнатилган эм берилади, сўйилган ҳайвоннинг боши ва органлари эса утилизация қилинади.

Сурув итларини йилига неча марта дорилаш керак?

Йилига камида тўрт марта — одатда март, июн, сентябр ва декабрда. Юқиш аллақачон бўлган ноқулай хўжаликда оралиқ 6 ҳафтагача қисқартирилади. Тасмасимон чувалчангларга қарши итнинг вазнига кўра килограмига 5 мг ҳисобида празиқуантел қўлланилади; препаратни, аниқ дозани ва схемани ветеринар шифокор белгилайди — бу вазифани итларни ўзбошимчалик билан даволаб ҳал қилиб бўлмайди.

Айланма касаллик қўйдан қўйга юқадими?

Йўқ. Қўй — тупик хўжайин: у касалликни бошқа қўйларга на алоқа, на эм орқали юқтирмайди. Сурувда янги ҳолатлар фақат ит нажаси орқали пайдо бўлади, шунинг учун касал қўйни ажратиб қўйиш портлашни тўхтатмайди — уни фақат итларни дорилаш ва нобуд бўлганларни тозалаш тўхтатади.

Касаллик одам учун хавфлими?

Одамларда сенуроз жуда камдан-кам учрайди, бироқ итда у билан ёнма-ён яшайдиган эхинококк ҳақиқатан ҳам хавфли: 2002–2010-йилларда Ўзбекистоннинг тез тиббий ёрдам касалхоналарида шу сабаб билан 8 014 та операция ўтказилган. Одамлар гўштдан эмас, паразит тухумидан юқтиради: ит билан муомаладан сўнг улар қўлга, сувга ва озиқ-овқатга тушади. Шундан келиб чиқадиган оддий қоидалар: итлар билан ишлагандан кейин қўл ювиш, болаларни дориланмаган сурув итларига яқинлаштирмаслик ва уларни хом ички органлар билан боқмаслик.