Қой листериозы: белгілері, емі және сүрлемнен кейін айналуы

Қой листериозын салбыраған құлағынан және айналуынан тану, алғашқы сағаттарда не істеу керек, 100 саулыққа індет шығыны және ауруды сүрлем қалай әкеледі.

Қой листериозы — бактериядан болатын ауру, отар оны көбіне бүлінген сүрлемнен жұқтырады: сапасыз сүрлемді бере бастағаннан кейін 10–21 күн өткенде қойдың құлағы мен ерні салбырайды, азық ұртында тұрып қалады, мал айналып жүреді де, 1–2 күннен соң жатып қалады. Ем тек бірден, алғашқы белгілерде басталса ғана көмектеседі; емдемесе, ауру қой әрдайым дерлік өледі. Сондықтан қой листериозынан басты қорғаныс — дәрі емес, үстіңгі қабаты шірімеген таза сүрлем.

Төменде листериозды айналмадан және кетоздан қалай айыруға болатыны, алғашқы сағаттарда не істеу керегі, 2026 жылғы қарашада 100 саулықтық отардағы індеттің шығыны қанша болатыны және ауру адамға неге қауіпті екені айтылады. Есептеуге алынған бағам — 1 доллар үшін 11 994 сум (Өзбекстан Орталық банкі, 2026 жылғы 10 қараша).

Листериоз деген не және отарға қайдан келеді?

Листериоз — Listeria monocytogenes бактериясынан болатын жұқпалы ауру. Бактерия топырақта, көңде, шіріген өсімдіктерде және сау малдың ішегінде тіршілік етеді, суыққа төзеді, тіпті тоңазытқыштың температурасында да көбейеді. Сондықтан қой листериозы — қыстың және ерте көктемнің ауруы, отар қорада дайындалған жем-шөппен тұрған кезде шығады.

Басты көзі — сапасыз сүрлем. Жақсы ашытылған сүрлемде қышқылдық жоғары, pH 4,0–4,5, сондықтан листерия өспейді. Ашуы жетпеген жерде — pH 5,0-ден жоғары — ол көбейеді: ауа тиген үстіңгі қабатта, топырақ араласқан сүрлемде, нашар тапталған траншея бұрыштарында. Пленкасы жыртылған сенаж, астауда шіріп қалған қалдықтар және дымқыл лас төсеніш те сондай қауіпті.

Қой ауыз арқылы жұқтырады: бактерия ауыздың кілегей қабығындағы ұсақ жарақаттар арқылы кіреді — мысалы, жас қойдың тісі ауысқанда — және жүйке бойымен ми діңіне көтеріледі. Сол себепті басының бір жағы ғана зақымданады.

Қойдағы листериоздың белгілері қандай?

Қойда листериоз үш түрде көрінеді, соған қарап оны оңай тануға болады.

Жүйке түрі — ересек қойларда және ұрғашы тоқтыларда ең жиі кездеседі. Белгілері, әдетте басының бір жағында:

• құлағы салбырайды, қабағы түседі, ерні салбырайды;
• ауыз бұрышынан сілекей ағады, күйісі түсіп қалады, азық ұртында тұрып қалады;
• басы бір жаққа қисаяды, қой басымен қабырғаға тіреледі немесе бір бағытта айналып жүреді;
• аурудың басында қызба болады, кейін температура қалпына түседі;
• қой отардан қалып қояды, сосын бүйірімен жатып, енді тұрмайды.

Емдемесе, алғашқы белгілерден өлгенге дейін жиі небәрі 24–48 сағат өтеді. Ұлыбританияның NADIS ветеринариялық қызметінің деректері бойынша, әдетте отардың 2 %-ынан азы ауырады, ауыр індетте — 10 %-ына дейін. Ерте емдегенде де ауру қойлардың ең көбі 30 %-ы ғана жазылады.

Іш тастау. Листериоз буаздықтың соңғы үштен бірінде, жиі қозылауға аз қалғанда іш тастатады. Саулықтың өзі көбіне сау көрінеді, бірақ жолдасы түспей қалса, метрит болуы мүмкін. Іш тастау қатарынан жүреді, көбіне қыста.

Жаңа туған қозылардың сепсисі. Ауру жұққан саулықтардың қозылары әлсіз туады немесе алғашқы күндері өліп қалады.

Тағы бір түрі бар — «сүрлем көзі»: биік астаудан сүрлем жеп, оған тұмсығын тығатын қойлардың көзінен жас ағып, мөлдір қабығы бұлдырайды. Ол өмірге қауіпті емес, бірақ сол нәрсені көрсетеді: осы сүрлем ластанған.

Листериозды айналмадан, кетоздан және басқа аурулардан қалай айыруға болады?

Айналып жүрген қойдың бәрі листериозбен ауырмайды. Тағы үш ауру осыған ұқсайды, әрқайсысының өз белгісі бар.

Мидағы ценур көпіршігі және иттерді өңдеу кестесі туралы толығырақ — қойдың айналма ауруы туралы мақалада. Бір қойға қарап нақты диагноз қою мүмкін емес: оны өлген қойдың миы немесе іш тастаған ұрық бойынша зертхана растайды. Диагнозсыз мал иесі басқа ауруды емдеп қоюы мүмкін, ал листериозда әр сағат қымбат.

Қой листериозбен ауырса, не істеу керек?

Алғашқы сағаттар қойдың аман қалатынын және тағы қанша бастың ауыратынын шешеді.

1. Ауру қойды бөліп алыңыз — суы бар құрғақ қораға қамап, жұмсақ азық беріңіз. Ауру қойдан қойға онша жұқпайды, бірақ бөлінділер мен іш тастаған ұрықтар төсенішке жұқтырады.
2. Мал дәрігерін сол күні шақырыңыз. Ем — жоғары дозадағы антибиотиктер: анықтамаларда бұл бірнеше күндік курспен пенициллин немесе окситетрациклин. Ем жолы мен дозасын дәрігер белгілейді. Әлі тұрып, жұта алатын қойдың жазылуға мүмкіндігі бар; жатып қалғаны әрдайым дерлік өледі.
3. Ауру қойды суарып, азықтандырыңыз. Жұтқыншағы салданған қой өзі су іше алмайды және тез сусызданады — мал дәрігері оны зонд арқылы суарады немесе тамшылатқыш қояды.
4. Отарға осы сүрлемді беруді дереу тоқтатыңыз. Қалдықтарын астаудан алып тастаңыз, траншея тексерілгенше пішенге көшіңіз.
5. Іш тастаған ұрық пен жолдасты қолғаппен жинап, аудандық ветеринариялық зертханаға талдауға өткізіңіз, қалғанын өртеңіз немесе әк себіп көміңіз.
6. Әр ауырған қойды жазып отырыңыз: күнін, сырға нөмірін, белгілерін және немен емдегеніңізді. Осы тізімнен індеттің өршіп жатқаны немесе басылып жатқаны көрінеді.

Аман қалған қойлардың тұмсығы жиі қисық болып немесе құлағы көтерілмей қалады. Мұндай қой нашар жеп, салмақ қоспаса, оны тұқымға қалдырғаннан гөрі сұрыптап шығарған дұрыс.

100 саулыққа листериоз індеті қанша шығын келтіреді?

Қыста сүрлем беретін 100 саулығы бар отарды есептеп көрейік. Бағалар 2026 жылғы қарашадағы: жас саулық хабарландыруларда 3–6,5 млн сум тұрады, есепке төменірек баға, 4 млн сум (≈ 333 $) аламыз. Шығын болған қозы — 1,3 млн сум (≈ 108 $), қойға арналған сүрлем туралы талдауымыздағыдай.

Есеп: саулық өлсе, оның өз құны 4 млн сум және ішіндегі қозысы 1,3 млн сум. Әдеттегі індетте 4 + 1,3 + 1,3 = 6,6 млн сум. Ауыр індетте 5 × 5,3 + 5 × 1,3 = 33 млн сум. Ауырған саулықтардың жартысын емдеп аман алып қалдық деп есептедік, ал NADIS деректері бойынша ауырған қойдың ең көбі 30 %-ы ғана жазылады, сондықтан нақты шығын бұдан да көп болуы мүмкін. Ем, мал дәрігерін шақыру және талдаулар бұған кірмейді — оларды өз ветеринариялық қызметіңіздің бағасымен есептеңіз.

Тасталған бүлінген сүрлем қабаты әдеттегі індеттің өзінен жеті еседен астам, ал ауыр індеттен 40 есеге жуық арзан. Оны аяудың қажеті жоқ: «тастауға қимайтын» жем-шөп қыстағы ең қымбат жем-шөп болып шығады. Бүлінген сүрлемнің орнына берілетін пішенді алдын ала алып қойған арзанға түседі — соңғы бағаларды пішен мен құрама жем сату хабарландыруларынан көруге болады.

Қыста отарға листериоз жұқпауы үшін не істеу керек?

Қой листериозының алдын алу түгелге жуық жем-шөпке байланысты.

• Сүрлемнің жоғарғы қабатын алып тастаңыз — кемінде 10 см, ал қарайып кеткен, шырыштанған немесе көгерген болса, одан да көп. Бүлінген сүрлемді «аздап» та, ересек қойларға да бермейді.
• Траншеядағы сүрлемді бүкіл бетінен біркелкі алыңыз — қыста тәулігіне кемінде 15–20 см. Бір апта ашық тұрған бет қызып, шіриді.
• Сүрлемге топырақ араластырмаңыз. Сүрлемге жүгеріні 10–15 см-ден төмен шаппаңыз, шабылған көкті жерден жинамаңыз, траншеяның кіреберісін таза ұстаңыз.
• Астаудағы қалдықты күн сайын тазалаңыз. Ауада жатқан сүрлем бір тәулікте қызып, бүлінеді.
• Күмәнді сүрлемді тексеріңіз. Нанның немесе ашытылған қырыққабаттың қышқыл иісі — қалыпты. Көң, шірік немесе аммиак иісі шықса, сұр шырыш болса, масса жылып тұрса — мұндай сүрлемді бермейді.
• Сақман қорада төсеніш құрғақ болсын: листерия сол жерде іш тастаған шаранадан қозыларға жұғады.
• Ауру дәптерін жүргізіп отырыңыз. Бір аптада үш қойдың бет-аузы қисайып ауырғанын, бәрі бір траншеяның сүрлемін жегенін көрсеңіз, себебін бесінші қой өлгеннен кейін емес, бір күнде табасыз. Күні, сырға нөмірі және емі жазылатын мұндай дәптерді қой екпелері мен ауруларының есебі бөлімінде жүргізу ыңғайлы — бұл QoyHunter-дің бір бөлігі: қой есебін жүргізетін CRM және bazar.qoyhunter.com базары.

Листериозға қарсы вакциналар бар, мысалы, Ресейде АУФ штамынан жасалған тірі вакцина қолданылады, бірақ Өзбекстанда қарапайым отарға оны сирек тағайындайды. Ауданыңызда вакцина бар-жоғын, індет қайталанып жүрген шаруашылыққа ол керек пе, жоқ па — аудандық мал дәрігері шешеді.

Листериоз адамға қауіпті ме?

Иә. Листериоз адамға жұғады, әсіресе жүкті әйелдерге қауіпті: анасында ауру білінбей өтуі мүмкін, бірақ түсік тастауға немесе баланың өліміне әкеп соғуы ықтимал. Жаңа туған нәрестелерге, егде адамдарға және иммунитеті әлсіз адамдарға да қауіпті.

Шаруашылықта ережелер қарапайым:

• жүкті әйелдер қой қозылатпайды, тасталған шарана мен шуды жинамайды;
• шарана мен шуды тек қолғаппен ұстайды, кейін қолды сабынмен жуады;
• ауру шыққан отардың қой сүтін тек қайнатып ішеді, ал ондай саулықтардың шикі сүтінен ірімшік пен құрт жасамайды;
• ауру және өлген қойдың етін жемейді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қой неге айналып жүре береді, шайнай алмайды?

Көбіне бұл — листериоз, «сүрлем ауруы». Бактерия ми діңінің бір жағын зақымдайды: қойдың құлағы мен ерні салбырап, жем ұртында тұрып қалады, сілекейі ағады, қой бір жаққа қарай айнала береді. Отардың бәрі сүрлем жесе, әсіресе бүлінген сүрлем жесе, алдымен листериоздан күдіктенесіз. Қойды бөліп алыңыз, сол сүрлемді беруді тоқтатыңыз да, сол күні мал дәрігерін шақырыңыз.

Қойдағы листериозды емдеп жазуға бола ма?

Болады, бірақ ем ерте басталса ғана, қой әлі тұрып, жұта алатын кезде. Мал дәрігері антибиотикті жоғары дозада тағайындайды, әдетте пенициллин немесе окситетрациклин, ауру қойды суарып отырады. Листериоздан жатып қалған қой әрдайым дерлік өледі, ал аман қалғандарының бет-аузы жиі қисық болып қалады.

Сүрлем бергеннен кейін неше күнде қойда листериоз басталады?

Ұлыбританияның NADIS ветеринариялық қызметінің деректері бойынша алғашқы ауру қойлар отарға листерия жұққан сүрлем бере бастағаннан кейін 10–21 күнде шығады. Сондықтан жаңа траншеяны алғашқы қой өлгеннен кейін емес, ашқан бойда тексереді.

Листериозбен ауырған қойдың етін жеуге, сүтін ішуге бола ма?

Жоқ. Ауру және өлген қойдың етін жемейді, ал ауру шыққан отардың сүтін тек қайнатып ішеді. Листериоз адамға жұғады және әсіресе жүкті әйелдерге қауіпті: түсік тастауға әкелуі мүмкін.

Қойға листериоз қаупі жоқ қандай сүрлем беруге болады?

Жақсы ашыған: нанның қышқыл иісі шығып тұрған, көгермеген, шырышсыз және топырақсыз, pH 4,0–4,5. Жоғарғы бүлінген қабатты кемінде 10 см тастайды, астаудағы қалдықты күн сайын тазалайды, ал траншеядағы сүрлемді қызып кетпеуі үшін бетінен тәулігіне 15–20 см алады.