Қўйларни қишда боқиш: беда, пичан, чигит кунжараси — меъёр ва рацион

Ўзбекистонда қўйларни қишда нима билан боқиш керак: беда (лусерна) пичани, сомон, арпа, чигит кунжараси ва кепак. Бўғоз совлиқлар, қўчқорлар ва ёш мол учун кунлик меъёрлар, «пичан — консентрат — сув» жадвали, туз, витаминлар ва асосий хатолар.

Ёзда подани яйлов боқади — қишда ҳаммаси охур ва эгага қолади. Ўзбекистоннинг дашт туманларида қиш совуқ, кўкат тўрт-беш ой бўлмайди, қишки рациондан эса совлиқларнинг танаси, бўлажак қўзилар саломатлиги ва ёш молнинг баҳорга қандай вазн билан чиқиши боғлиқ. Оддий тилда кўриб чиқамиз: қишда подани нима билан боқиш, ҳар бир гуруҳга қанча бериш ва нимада кўпроқ хато қилишади.

Дарров изоҳ: гап қишда бутун подани асраш ҳақида, сотувга қўчқорларни жадал боқиш ҳақида эмас — боқиш (семиртириш) ҳақида бизда алоҳида мақола бор: «Қўчқорларни семиртириш: рацион». Қуйидаги меъёрлар — мўлжал. Йирик ҳисор ва эдилбой қўйларига диапазоннинг юқори чегараси, майдаларига — пастки чегараси керак.

Ўзбекистонда қишки ем базаси

Қишки рацион хўжаликда бор нарсалардан йиғилади:

• Беда (лусерна) пичани — асос. Дуккакли, оқсил ва каротинга бой; яхши қуритилганда бу энг яхши дағал ем, айниқса бўғоз совлиқлар учун.
• Сомон (буғдой, арпа) — арзон тўлдирувчи. Оқсил деярли йўқ, шунинг учун у билан пичаннинг фақат бир қисмини алмаштирилади, ҳаммасини эмас — қорин (рубетс) ишлаши учун.
• Арпа ва маккажўхори — донли энергия. Арпа универсал; маккажўхори калориялироқ, у билан осон ҳаддан ошириб юборилади.
• Чигит кунжараси ва шроти — энг арзон маҳаллий оқсил. Аммо унда госсипол бор, бу ҳақда қуйида.
• Кепак — юмшоқ консентрат, аралашмада яхши кетади.

Қиш учун ишчи боғлам: беда пичани ва бир оз сомон дағал қисм сифатида, консентратлар эса — арпа, маккажўхори ва кепак аралашмаси озгина кунжара билан.

Бутун боғламни ёз охирида битта харидда ёпиш арзонроқ: совуқларгача беда пичани ва кунжара сотиб олиш январ нархидан тахминан бир ярим баробар арзон тушади.

Гуруҳлар бўйича кунлик меъёрлар

Меъёрлар ҳайвоннинг вазни ва физиологик ҳолатига боғлиқ. Қуйида — қишки охур даври учун амалий диапазонлар.

Буни қандай ўқиш керак. Қисир ва тиним совлиғига пичан ва озгина дон етарли — бу ерда ҳаддан ошириш фақат зарар. Консентрат улушини бўғозликнинг иккинчи ярмида (ҳомила тез ўсади) кўтарилади ва қўчқорларда юқори ушлаб турилади. Ёш молга ўсиш учун оқсил ва консентрат керак, лекин ҳажми камроқ. Емни 2–3 бўлиб берилади: эрталаб — дағал емнинг бир қисми ва сершира ем, кундузи суғоргандан кейин — консентратлар, кечқурун — қолган пичан.

Фақат вазнга эмас, тана ҳолатига ҳам қаранг. Белини ва қовурғаларни қўл билан пайпасланг: агар умуртқа ва қовурғалар ўткир бўртиб чиқса, ҳайвон кам боқиляпти — консентрат ёки сершира ем қўшинг. Агар бели ёғ босиб кетган бўлса, аксинча, донни камайтиринг. Подани шундай ҳеч бўлмаса 2–3 ҳафтада бир текшириб туринг, бўғоз совлиқларни эса тез-тез: уларнинг туғишга тайёрлиги ҳаммасидан муҳим.

Пичаннинг қанча қисмини сомон билан алмаштириш мумкинлиги ва бу қайси нархда фойдали эканини алоҳида ҳисоблаб чиқдик: қўйлар учун сомон — меъёрлар, озуқа бирлиги нархи ва карбамид билан ишлаш.

Сув ва туз — қишда улар эсдан чиқади

Қишда қўйлар камроқ ичади, эгалар эса бўшашади. Бу хато. Катта қўйга кунига 3–4 литр сув керак (сут берувчи ва иссиқда кўпроқ) — ҳар килограмм қуруқ емга тахминан 2–3 литр. Қишда идишдаги сув музлайди: илиқ ёки ҳеч бўлмаса музламаган сув билан, кунига икки марта суғоринг. Сув ичмайдиган қўй пичанни кам ейди ва озади. Гуруҳлар бўйича меъёрлар, сув шўрлиги чегаралари ва қишки суғориш қоидалари алоҳида «Қўйга кунига қанча сув керак» мақоласида кўриб чиқилган.

Туз шарт: кунига бир бошга 8–10 г сочма туз (бўғоз совлиқлар ва қўчқорларга 15 г га яқин, қўзиларга 5–8 г), қўшимча — охурда доимо туз-ялағич (лизунес) турсин. Қуруқ қишки емда туз ва минералларга эҳтиёж янада юқори.

Қишда витаминлар: каротин қаерга кетади

Ёзда А витаминини пода кўкатдан олади. Қишда кўкат йўқ, каротин (А провитамини) эса пичан қуриганда тез парчаланади — пичан қанча узоқ ва ёмон қуриган бўлса, у шунча кам. Шундан қишки муаммолар: ҳолсизлик, иштаҳа йўқлиги, оғир туғиш, кучсиз қўзилар.

Нима ёрдам беради: яхши, ўз вақтида йиғилган беда пичани (каротин унда энг кўп), сабзи ва қовоқ, сифатли силос. Қишда қуёш кам бўлгани учун Д витамини етишмайди — очиқ кунларда сайр фойдали. Яққол етишмовчилик белгиларида витамин препаратлари (А, Д, Э; Э витамини кўпинча селен билан) фақат ветеринар тавсияси билан қўлланилади, «кўз билан чамалаб» эмас.

Ҳар бир гуруҳга қанча сабзи, қовоқ ва хашаки лавлаги бериш кераклиги ҳамда нега сотиб олинган илдизмевалар озуқа бирлиги нархи бўйича пичандан 3–4 баравар қимматга тушишини алоҳида ҳисобладик: қўйлар учун қовоқ, лавлаги ва сабзи — меъёрлар ва нарх.

Чигит кунжараси: арзон, лекин эҳтиёт бўлинг

Чигит кунжараси — Ўзбекистонда энг арзон оқсил, аммо унда госсипол бор, у тўпланувчи таъсирга эга заҳарли модда. Қўйлар унга чўчқа ёки отга қараганда камроқ сезгир, лекин хавфсизлик чексиз эмас.

Қоидалар оддий:

• Катта қўйга — кунига ~200 г дан кўп эмас, бу тахминан рационнинг 10–15 % гача (семиртириладиган мол учун 20 % гача йўл қўйилади).
• Госсипол тўпланади: заҳарланиш белгилари дарҳол эмас, баъзан бир неча кундан кейин, ҳатто емни тўхтатгандан сўнг ҳам чиқади.
• Аста-секин киритилади, бўғоз совлиқлар ва ёш молга эҳтиёткорлик билан берилади, 4 ойгача бўлган қўзиларга эса кунжара умуман берилмагани маъқул.
• Ҳолсизлик, емдан бош тортиш, ҳансираш пайдо бўлса — кунжарани олиб ташланг ва ветеринар чақиринг.

Қишки боқишнинг асосий хатолари

• Консентрат билан ҳаддан ошириш. Дон билан пода тезроқ ва арзонроқ семирадигандай туюлади. Аслида доннинг кескин ортиқчалиги рубетс пҲ ини туширади — рубетс атсидози бошланади: емдан бош тортиш, ҳолсизлик, ич кетиш. Дағал ем асос бўлиб қолиши керак, дон — қўшимча.
• Донга кескин ўтиш. Рубетс микрофлорасига қайта қурилиш учун 2–4 ҳафта керак. Янги ем ва консентрат улушини аста-секин, 2–3 ҳафта ичида кўтаринг.
• Ёлғиз сомон. Сомонда қўй қорнини тўлдиради, лекин оқсил ва энергияга оч қолади — совлиқ туғишдан олдин танасини йўқотади. Сомон — дағал емнинг фақат бир қисми.
• Унутилган сув ва туз. Вазн қўшимчаси ва саломатликни секин ўғирлайди (юқорига қаранг).
• «Бор пичан». Ачиган, чангли, моғорлаган пичан кўринганидан хавфлироқ: витамин кам, ҳазм муаммолари ва совлиқларда ташлаб юбориш (аборт) хавфи.

Қисқача

Қишда подани учта нарса асрайди: етарли миқдорда яхши дағал ем (беда пичани ва бир оз сомон), меъёрида, ортиқча эмас, консентрат улуши ва доимо — тоза, музламаган сув ҳамда туз. Меъёрларни гуруҳга қараб ушланг: бўғоз совлиқлар ва қўчқорларга оқсил бўйича диапазоннинг юқориси, қисирларга — энг ками, ёш молга — ўсиш учун. Емни олдиндан ғамланг ва танани кузатинг: совлиқлар оза бошлаганини кўрсангиз — кеч бўлмасдан, туғишдан олдин консентрат қўшинг.

Ғамлашни фақат ҳажм бўйича эмас, нарх бўйича ҳам режалаштириш фойдали: емни қаердан арзонроқ олиш мумкин — бозор, завод, тегирмон ёки эълонлар.

Бу меъёрларни иловада сақлаш қулайроқ: гуруҳлар бўйича боқиш меъёрлари ҳақиқий бош сонига қайта ҳисобланади, қишда пичанни кўз билан бўлиш шарт эмас.