Қўйлар учун сомон: қанча бериш керак, қандай нархда у пичандан арзон бўлади ва унга карбамид билан қандай ишлов бериш керак

Қўйларни сомон билан боқиш фақат пичан билан бирга мумкин: ишлов берилмагани билан дағал озуқанинг учдан бири, карбамид билан ишлов берилгани билан эса ярмигача ёпилади. Далада олинган 400 сўм/кг сомон энергия бўйича пичандан 30% арзон, эълондаги 13 000 сўмлик 18 кг той эса 25% қиммат. Карбамид дозалари, Ўзбекистон учун ишлов бериш муддатлари ва 100 совлиққа қишда тежаладиган харажат ҳисоби.

Қўйларни сомон билан боқиш мумкин, лекин пичанни сомон билан бутунлай алмаштириб бўлмайди: буғдой сомонида энергия беда пичанидагидан икки баравардан кўпроқ кам, оқсил эса деярли йўқ. Ишлов берилмаган сомон билан катта қўйнинг дағал озуқасининг учдан бир қисми ёпилади, карбамид билан ишлов берилгани билан эса — ярмигача: ФАО маълумотларига кўра, ишловдан кейин унинг ҳазмланувчанлиги 8–12 пунктга, ейилиши эса 25–50% га ошади. Сомон қўйлар учун фақат арзон бўлгандагина фойдали — ўзингизники ёки ёзда далада олинган бўлса.

Қуйида — 2026-йил кузида сомон қандай нархда пичандан арзонроқ бўлиши ҳисоб-китоби, Ўзбекистон иқлими учун дозалар ва муддатлар билан карбамид ишлови босқичма-босқич, ва бу 100 совлиқли сурувга қишда қанча тежамкорлик бериши. Нархлар — 2026-йил сентябр, Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 15-сентябрдаги курси — 11 765 сўм/доллар.

Қўйларни пичан ўрнига сомон билан боқиш мумкинми?

Йўқ, фақат пичан билан бирга. Сомон — бу дон экинларининг хирмондан кейинги поялари: дон кетган, барг асосан тўкилган, қолгани дағал поя. Бир килограмм буғдой сомонида тахминан 0,20 озуқа бирлиги ва атиги 5–10 г ҳазмланадиган протеин бор, бир килограмм беда пичанида эса — 0,45 озуқа бирлиги ва 100 г атрофида протеин. Озуқа бирлиги — озуқанинг шартли озуқавийлик ўлчови, ўртача сифатли 1 кг сули озуқавийлигига тенг.

Шу сабабли бутун қишни фақат сомонда ўтказган сурув катта қоринни тўлдиради, аммо оқсил ва энергиядан очлик чекади. Буни биринчи бўлиб бўғоз совлиқлар кўрсатади: қўзилашгача вазндан тушади, заиф қўзи туғади ва сут кам беради. Сомон рационда арзон дағал қисм сифатида керак, унинг асоси сифатида эмас.

Қўйга кунига қанча сомон бериш керак?

Қўй учун сомон меъёри унинг гуруҳига ва сомонга ишлов берилган-берилмаганига боғлиқ. Қишки боқиш даври учун мўлжал — катта бошга кунига жами 1,8–2,0 кг дағал озуқа ҳисобида:

Бўғозликнинг охирги икки ойи ва лактациянинг биринчи ҳафталари — совлиққа энг тўйимли озуқа керак бўлган давр, ва бу пайтда сомон билан тежаш кўринишидан қимматга тушади: бу ҳафталардаги етарли боқмаслик заиф қўзилар билан қайтади. Гуруҳлар бўйича пичан ва консентратларнинг батафсил меъёрлари — қишда қўйларни боқиш ҳақидаги таҳлилимизда.

Қандай нархда сомон пичандан арзон бўлади?

Сомон ва пичанни килограмм нархи бўйича солиштириш маъносиз: озуқа бирлиги нархини солиштириш керак. Энергия бўйича буғдой сомони килограммига пичан нархининг **44%**идан ортиқ турмаслиги керак (0,45 озуқа бирлигига нисбатан 0,20). Пичан 1 300 сўм/кг бўлганда бу сомоннинг килограмми учун тахминан 580 сўм дегани, ва бу ҳали сомонда деярли йўқ бўлган оқсилни ҳисобга олмаган ҳолда. Амалда сомонни 500 сўм/кг дан арзонроққа олишнинг маъноси бор.

Пичан, ёзги сомон ва арпа нархлари — озуқадаги протеин нархини ҳисоблаган мақоламизда ва пичан танлаш бўйича мақолада кўрсатилган нархлар билан бир хил. Прессланган сомон тойи олх.уз сайтидаги эълонда 2026-йил август охирида 13 000 сўм (1,10 $) турган; у ерда той оғирлиги кўрсатилмаган, жадвалдаги килограмм нархи 18 кг оғирликдаги той учун ҳисобланган — сотиб олишдан олдин ўзингизникини қўл тарозисида тортиб кўринг. Ишлов берилган сомоннинг озуқавийлиги — ФАО маълумотларидаги ҳазмланувчанлик ўсишига асосланган баҳо. Ишлов берилган сомоннинг нархи ва озуқавийлиги ишловдан олдинги қуруқ сомон килограммига берилган: 100 кг сомонни эритма билан суғоргандан кейин тахминан 150 кг нам озуқа ҳосил бўлади.

Жадвалдан хулоса: далада олинган 400 сўмлик сомон энергия бўйича пичандан 30% арзон, 13 000 сўмлик 18 кг той эса пичандан 25% қиммат. Сотиб олинган прессланган сомон фақат 13 000 сўмлик той 26 кг дан оғир бўлса, яъни килограмми 500 сўмдан арзон чиқса, тежамкорлик беради.

Сомонга карбамид билан қандай ишлов бериш керак: босқичма-босқич

Карбамид (мочевина) билан ишлов бериш — фермада сомон қийматини оширишнинг энг қулай усули. Нам сомондаги карбамид аммиаккача парчаланади, аммиак поянинг қаттиқ деворларини юмшатади ва катта қорин микробларига уни ҳазм қилиш осонлашади. Азотнинг бир қисми сомонда қолади, шунинг учун ундаги хом протеин миқдори ортади. Қуйидаги дозалар — ФАО нинг иссиқ иқлимда дағал озуқалардан фойдаланиш бўйича қўлланмасидан олинган (Ченост ва Каёули, 1997).

1. Эритма. Ҳар 100 кг сомонга 4–6 кг карбамидни 50 л сувда эритинг. Сувни 40 дан 80 литргача бериш мумкин: сомоннинг якуний намлиги 30–50% бўлиши керак, қуруқроқ бўлса ишлов бормайди, намроқ бўлса сомон чирий бошлайди.
2. Ётқизиш. Сомон плёнка устига траншея, чуқур ёки уюм қилиб қатлам-қатлам ётқизилади, ҳар қатлам суғориш идишидан эритма билан текис суғорилади ва тепкиланади. Тойларни ёзиб ташлаш шарт эмас: қатор-қатор суғориб, зич қилиб терилади.
3. Ёпиш. Устидан ва ён томонлардан полиетилен плёнка билан ёпилади ва аммиак чиқиб кетмаслиги учун тупроқ ёки шиналар билан босилади. Бу ерда силос учун керак бўладиган мукаммал герметиклик шарт эмас, лекин очиқ уюм аммиакни йўқотади ва фойда бермайди.
4. Сақлаш муддати. Муддат ҳаво ҳароратига боғлиқ: 30 °C ва ундан юқорида — тахминан бир ҳафта, 15–30 °C да — бир ҳафтадан тўрт ҳафтагача, 15 °C дан пастда — тахминан икки ой.
5. Шамоллатиш. Очилган сомон дастлаб аммиакнинг ўткир ҳиди йўқолгунча, тарқатишдан олдин кун давомида шамоллатилади.
6. Ўтиш. Одатдаги дағал озуқа ишлов берилган сомон билан аста-секин, тахминан икки ҳафта давомида алмаштирилади. Минерал қўшимча — ялаш учун туз ва минерал аралашма — шарт.

Ўзбекистон учун бу шуни англатадики, сомонни сентябр ва октябрнинг биринчи ярмида солиш энг фойдалиси. Тошкентда ўртача ҳарорат сентябрда тахминан 21 °C, октябрда — тахминан 14 °C, ноябрда — тахминан 8 °C, шунинг учун сентябрда солинган сомон 1–4 ҳафтада тайёр бўлади, ноябрда солингани эса икки ой сақланади.

Ишлов қанчага тушади: Ўзбекистон Республикаси Товар-хомашё биржасида 2026-йил баҳорида карбамид тахминан 4 200 сўм/кгдан савдо қилинган, чаканада қоп қимматроқ. Агар 5 000 сўм/кг (0,42 $) дан олинса, 100 кг сомонга 4 кг карбамид **20 000 сўм (1,70 $)**га тушади, яъни сомоннинг ҳар килограммига тахминан 200 сўм, устига бир неча мавсум хизмат қиладиган плёнка.

Ишлов берилган сомон 100 совлиқли сурувда қанча тежайди?

Бўш совлиқ ёки бўғозликнинг биринчи ярмидаги совлиқ учун учта рационни ҳисоблаймиз. Учаласида ҳам энергия тахминан бир хил — кунига 1,1 озуқа бирлиги атрофида; сомон пичаннинг бир қисмини алмаштирган жойда етишмаётган энергия арпа билан тўлдирилади.

100 совлиқли сурувда 150 кунлик қишлов давомида бу шундай кўринади:

• фақат пичанга асосланган рацион — 49,35 млн сўм (≈ 4 195 $);
• дағал озуқанинг учдан бири 400 сўмлик ишлов берилмаган сомон — 48,9 млн сўм, тежамкорлик атиги 0,45 млн сўм (≈ 38 $);
• дағал озуқанинг ярми ўз ишлов берилган сомони — 46,5 млн сўм, тежамкорлик 2,85 млн сўм (≈ 242 $);
• худди шу ишлов, лекин 720 сўмдан сотиб олинган тойлардаги сомондан — 51,3 млн сўм, яъни фақат пичан билан боқишга қараганда 1,95 млн сўм (≈ 166 $) қимматроқ.

Бундан асосий хулоса келиб чиқади. Озуқа бирлиги нархи бўйича ишлов берилган сомон ишлов берилмаганидан арзон эмас (2 000–2 220 сўм, ишлов берилмаганида эса 2 000 сўм): карбамид нархни энергиядан кам бўлмаган даражада оширади. Фойда бошқа ерда — қўйлар уни 25–50% иштаҳа билан ейди, ва у билан дағал озуқанинг учдан бири ўрнига ярмини ёпиш мумкин. Айнан пичаннинг иккинчи учдан бир қисмини алмаштириш тежамкорлик беради. Ва бу фақат арзон сомонда ишлайди: ўз далангизда хирмондан қолган ёки ёзда деҳқондан тўғридан-тўғри далада олинган сомонда.

Бу ҳисоб-китоб сизнинг сурувингизга қандай тушишини текширишнинг энг осон йўли — ҳақиқий сарфга қараш: қанча пичан ва сомон тойи сотиб олинди, боқишга қанча ёзилди ва қанча қолди. Бундай фермадаги озуқа омборини ҳисобга олиш QoyHunterда бор — QoyHunter қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори: озуқа хариди ўзи харажатларга ёзилади, боқиш қолдиқни камайтиради, қолдиқ кам қолганда эса харид ҳақида эслатма келади.

Сомонга карбамид билан ишлов беришда нима қилиб бўлмайди?

• Карбамид эритмасини ҳайвонларга бериш мумкин эмас. У консентрланган ва заҳарли: эритма солинган челак ва бочкаларни қўй ичиб қўйиши мумкин бўлган жойда қаровсиз қолдирманг.
• Карбамидни &қуот;оқсил учун&қуот; деб ишлов берилган сомон билан бирга озуқага сепиш мумкин эмас. Агар рационда аллақачон ишлов берилган сомон бўлса, мочевинали қўшимча ва аралаш ем берилмайди.
• Эмизикли қўзиларга ишлов берилган сомон бериш мумкин эмас. Уни фақат катта қорни ишлаб турган ҳайвонлар — дағал озуқа ейдиган ва кавш қайтарадиган қўзилар олади.
• Сурувни бир кунда ўтказиб бўлмайди. Ўтиш тахминан икки ҳафтага чўзилади, дастлабки кунларда сомон тарқатишдан олдин шамоллатилади.
• Нам ва кўкарган сомонга ишлов бериш мумкин эмас. Карбамид бузилишни тузатмайди, кўкариш споралари эса бўғоз совлиқлар учун хавфли.

Агар ишлов берилган сомонга ўтказилгандан кейин қўйда сўлак оқиши, титраш, гандираклаш ёки қорин шишиши пайдо бўлса, озуқа бериш тўхтатилади ва дарҳол ветеринар чақирилади.

Ширали озуқалар учун худди шу озуқа бирлиги нархи ҳисоби тескари хулоса беради: сотиб олинган қовоқ ва хашаки лавлаги пичандан 3–4 баравар ютқазади — батафсил қўйлар учун қовоқ, лавлаги ва сабзи мақоласида.

Сомонни қаердан арзонроқ олиш мумкин ва ортиқча тўламаслик учун нима қилиш керак?

Сомон энг арзони ёзда, буғдой йиғим-теримидан кейин дарҳол, деҳқондан тўғридан-тўғри далада бўлади — бунда унинг нархи кузги 720 сўмга эмас, 400 сўм/кг га яқинроқ бўлади. Ўз далангиз бўлмаса, сомон ҳақида хирмондан олдинроқ келишиб қўйинг.

Сотиб олишда учта нарсани текширинг:

• Той оғирлиги. Тойнинг оғирлигини билмасангиз, унинг нархи ҳеч нарса демайди: ғарам турли жойларидан 3–5 та тойни қўл тарозисида тортиб, килограмм нархини ҳисобланг. Буни пичан билан қандай қилишни қўйлар учун пичан танлаш бўйича мақолада кўриб чиққан эдик.
• Ранги ва ҳиди. Яхши сомон оч сариқ, қуруқ, димиққан ҳидсиз бўлади. Кулранг, тим қора, чанг босган, той ичида оқ доғли сомон — кўкарган, уни ҳатто совлиқлар учун тўшамага ҳам олишмайди.
• Ифлослиги. Кўп тупроқ, тош ва бегона ўтлар — бу озуқада етишмовчилик ва охурда ортиқча йўқотиш дегани.

Озуқа нархларини бир нечта жойда бирдан солиштириш қулайроқ: деҳқондан далада, бозорда ва қўйлар учун озуқа сотилади — эълонларда. Агар сомон 500 сўм/кг дан қиммат бўлса, пичан қўшиб сотиб олиш фойдалироқ.

Кўп бериладиган саволлар

Қишда қўйларни фақат сомонда боқиш мумкинми?

Йўқ. Бир килограмм буғдой сомонида тахминан 0,20 озуқа бирлиги ва атиги 5–10 г ҳазмланадиган протеин бор — бу беда пичанидагидан бир неча баравар кам. Фақат сомонда боқилган қўйлар вазндан тушади, бўғоз совлиқлар заиф қўзи туғади ва сут кам беради. Ишлов берилмаган сомон билан катта қўйнинг дағал озуқасининг учдан бир қисми, карбамид билан ишлов берилгани билан эса ярмигача ёпилади, қолгани пичан билан берилади.

100 кг сомонга қанча карбамид керак?

ФАО қўлланмасига кўра — ҳар 100 кг сомонга 50 л сувда эритилган 4–6 кг карбамид (40 дан 80 литргача ҳам мумкин). Сомон қатлаб ётқизилади, эритма билан суғорилади, тепкиланади ва плёнка билан ёпилади. 15–30 °C ҳароратда у бир–тўрт ҳафтада, 15 °C дан пастда эса тахминан икки ойда тайёр бўлади.

Ўзбекистонда сомонга қачон ишлов бериш яхшироқ?

Сентябр ва октябрнинг биринчи ярмида, ўртача ҳарорат 15 °C дан юқори турган даврда: шунда ишлов 1–4 ҳафта давом этади. Тошкентда ўртача ҳарорат сентябрда тахминан 21 °C, ноябрда эса тахминан 8 °C; ноябрда солинган сомон фақат тахминан икки ойдан кейин, қишнинг ўрталарида тайёр бўлади.

2026-йил кузида сомонни тойларда сотиб олиш фойдалими?

Кўпинча йўқ. Сомон тойи олх.уз сайтидаги эълонда 2026-йил август охирида 13 000 сўм турган; той оғирлиги 18 кг бўлганда бу килограммига тахминан 720 сўм ва озуқа бирлигига 3 600 сўм дегани — бу 1 300 сўм/кг (2 890 сўм) турадиган беда пичанидан қимматроқ. Сомон тахминан 500 сўм/кг дан арзон бўлганда фойдали: ўзингизники ёки ёзда далада олинган бўлса.

Қўзиларни қандай сомон билан боқиш мумкин?

Эмизикли қўзиларга сомон берилмайди. Бўрдоқига қўйилган қўзиларга сомон фақат дон ва шротга оз миқдорда дағал тўлдирувчи сифатида керак, карбамид билан ишлов берилганини эса фақат дағал озуқа еяётган ва кавш қайтараётганлар, тахминан икки ҳафталик ўтиш даври билан, олади.