Қўйда брутселлёз: белгилари, қон таҳлили ва қочиришдан олдин Рев-1 эми

Қўйда брутселлёз даволанмайди: касал ҳайвон қон таҳлили билан аниқланиб сўйишга юборилади, соғломи эса Рев-1 эми билан — фақат бўш совлиқларга ва қочиришдан камида 2 ой олдин — эмланади. Белгилари, 100 бошли сурувга йўқотиш ҳисоби (59 млн сўмгача) ва ўзингиз юқтирмаслик йўллари.

Брутселлёз — бўғозликнинг иккинчи ярмида совлиқларда бола ташлашга, қўчқорларда эса бепуштликка олиб келадиган юқумли касаллик; одамга у хом сут, йўлдош ва туша ёриш орқали юқади. Брутселлёз даволанмайди: касал ҳайвонлар қон таҳлили билан аниқланиб сўйишга юборилади, соғломлари эса Рев-1 эми билан ҳимоя қилинади. Эм фақат бўш совлиқларга, қочиришдан камида икки ой олдин қилинади, шунинг учун Ўзбекистонда брутселлёз масаласини қочириш мавсуми бошланишидан олдин ҳал қилиш энг маъқул.

Қўй брутселлёзи нима ва у хўжаликка нима билан хавфли?

Брутселлёз — сурункали бактериал инфексия. Қўй ва эчкиларда уни асосан Бруcелла мелитенсис қўзғатади — бу одам учун брутселла турлари орасида энг хавфлиси. Қўчқорларда алоҳида Бруcелла овис учрайди — юқумли эпидидимит, мояк ортиғининг яллиғланиши, натижада қўчқорнинг урчитиш қобилияти тўлиқ бепуштликкача пасаяди.

Ўзбекистон учун бу камдан-кам ҳол эмас. Ўзбекистон ветеринария хизматининг CАРЕC дастури йиғилишида тақдим этилган маълумотларига кўра, 2015–2017-йиллардаги юқумли касалликлар статистикасида республика бўйича майда шохли қорамол брутселлёзи йилига 400 дан 681 тагача марта қайд этилган, ҳолбуки брутселлёзга йилига қўй ва эчкиларнинг атиги тахминан 10 %и текширилади. Худди шу йилларда одамлар орасида йилига 376–471 киши касалланган, ўткир брутселлёз эса энг кўп Бухоро, Қашқадарё, Жиззах ва Навоий вилоятларида қайд этилган. Хавф гуруҳига чўпонлар, чорва эгалари, қассоблар ва ветеринарлар киради.

Брутселлёз хўжаликка уч йўл билан қимматга тушади:

• Бола ташлашлар ва ўлик қўзилар. Бўлмаган қўзилаш — бу совлиқни боқишга кетган бир бутун йилнинг беҳуда кетиши.
• Бракка қилиш. Брутселлёзга мусбат чиққан совлиқ ва қўчқорлар даволанмайди, улар сўйишга топширилади, сурувни эса қайта тўлдириш керак бўлади.
• Чекловлар. Брутселлёз тасдиқланса, давлат ветеринария инспекторининг тақдимномасига кўра ҳокимлик хўжаликни носоғлом деб эълон қилиб, чекловлар киритади. Чекловлар олиб ташлангунча, чорвани фақат ветеринария хизмати рухсат берган тартибда сотиш ва ҳайдаб ўтказиш мумкин.

Қўйда брутселлёз белгилари қандай?

Қўйда брутселлёзнинг асосий белгиси — бўғозликнинг охирги ойларида совлиқларда бола ташлаш. Кўпинча бу битта совлиқ эмас, қисқа вақт ичида бир нечтаси бўлади. Қолган белгилар:

• қўзилаш ёки бола ташлашдан кейин йўлдошнинг тушмай қолиши;
• ўлик туғилган ва биринчи кунларда нобуд бўладиган заиф қўзилар;
• қўчқорларда — катталашган, қаттиқ ёки ассиметрик мояк, мояк ортиғининг яллиғланиши;
• қочиришдан кейин ҳам қисир қолиб кетадиган совлиқлар;
• баъзи қўйларда — бўғимларнинг шишиши ва оқсоқланиш.

Хавф шундаки, кўпчилик юқтирган қўйлар соғлом кўринади. Совлиқ бир марта касал бўлиб ўтиши, кейин оддий қўзилаши мумкин, шу билан бирга сут ва қорин суви билан брутселла ажратиб туради. Шунинг учун қўйда брутселлёзни ташқи кўринишидан аниқлаб бўлмайди, қон таҳлили керак. Бола ташлаган совлиқ билан нима қилиш ҳақида батафсил — қўйлар нега бола ташлайди ва биринчи соатларда нима қилиш керак мақоласида.

Қўйлар брутселлёзга қандай юқтиради?

Энг кўп брутселла бола ташлаш ва қўзилаш пайтида ташқарига чиқади: мурдада, йўлдошда ва қорин сувида. Қўйлар ажралмаларни ялаганда, улар билан ифлос бўлган ем еб, сув ичганда юқтиради, қўзилар эса — касал совлиқнинг сутидан. Қўчқорларда Бруcелла овис асосан жинсий йўл билан ва қўчқорларни бирга сақлаганда юқади.

Кўпинча брутселлёз соғлом сурувга сотиб олинган ҳайвон билан кириб келади. Шунинг учун янги совлиқ ва қўчқорлар камида 30 кун алоҳида сақланади, шу вақт ичида улардан брутселлёзга қон топширилади. Карантин тартибини янги қўйлар карантини: сурувни сақлаб қоладиган 30 кун мақоласида кўриб чиққанмиз.

Брутселлёз 100 бошли сурувга қанча тушади?

Фақат тўғридан-тўғри йўқотишни — йўқолган қўзиларни ҳисоблаймиз. Бизнинг қўйни йилига боқиш ҳисобига кўра, 2026-йил куз нархларида ажратишгача битта қўзи хўжаликка соф ҳолда тахминан 1,18 млн сўм (≈ 100 $) келтиради. Ҳар бир бола ташлашда айнан шу сумма йўқолади. Сурувга брутселлёз кирганда бола ташлашлар улуши жуда хилма-хил бўлади, шунинг учун қуйида учта стсенарий келтирилган.

Бу ерга мусбат чиққан совлиқ ва қўчқорларни бракка қилиш, уларга алмаштирув сотиб олиш ва чекловлар даврида чорвани эркин сота олмаслик кирмаган. Солиштириш учун: битта совлиқни йилига боқиш тахминан 1,02 млн сўмга тушади, демак, ҳар бир бола ташлаш — ҳеч нарса бермаган бутун бир йиллик ем ва меҳнат.

Қўйларни брутселлёзга қандай текшириш керак?

Қўйда брутселлёз қон таҳлили билан аниқланади. Қонни ветеринария шифокори олади, текширувни эса давлат ветеринария лабораторияси ўтказади. Ўзбекистон ветеринария хизматининг маълумотларига кўра, мамлакатда 14 вилоят ва 130 туман ветеринария лабораторияси ишлайди. Серологик синовлар қўлланилади: тезкор синов сифатида розбенгал пробаси, тасдиқлаш учун эса комплемент боғланиш реаксияси ёки ИФА (ЭЛИСА).

Сурувни қачон текшириш керак:

• қочиришдан олдин — барча ишлаб чиқарувчи қўчқорлар ва, хўжаликда бола ташлашлар бўлган бўлса, совлиқлар;
• ҳар бир янги ҳайвон — карантин даврида, сурувга қўшишдан олдин;
• бола ташлашдан кейин — мурда ва йўлдош ёпиқ пакетда лабораторияга олиб борилади, совлиқ эса алоҳида сақланади.

Муҳим бир нозик жиҳат бор. Рев-1 эми қилинган қўй ҳам бир муддат мусбат натижа беради. Рев-1 эми кўрсатмасига кўра, бир марта эмланган қўйлар эмлашдан кейин камида 12 ой ўтгач, бир неча марта эмланганлар эса — 24 ой ўтгач брутселлёзга текширилади. Шунинг учун сотиб олаётганда сотувчидан ветеринария ҳужжатини сўранг: қўй қачон ва нима билан эмланган.

Қўйларни брутселлёзга қарши қачон ва нима билан эмлаш керак?

Ўзбекистонда қўй ва эчкилар Бруcелла мелитенсис Рев-1 штаммидан тайёрланган тирик эм билан эмланади. Худди шу ветеринария хизмати маълумотларига кўра, 2015-йилдан бери бу эм билан қўй ва эчкиларнинг деярли барча подаси эмланади — 2018-йилда тахминан 17 млн бош. Рев-1 эми ҳам совлиқларни брутселлёздан, ҳам қўчқорларни юқумли эпидидимитдан ҳимоя қилади.

Рев-1 эми кўрсатмасидаги қоидалар:

Бўғоз совлиқларни эмлашни тақиқлаш — шунчаки қоғоздаги қоида эмас. Илмий шарҳларга кўра, бўғоз қўйларга тўлиқ доза Рев-1 эмланганларнинг 40–80 %ида бола ташлашни келтириб чиқаради. Шунинг учун эм қочиришдан олдин, камида 2 ой олдин қилинади: агар хўжаликда қочириш сентябрдан бошланса, июлда эмлаш керак, октябрдан бошланса — август бошидан кечиктирмай. Қочириш аллақачон бошланган бўлса, бўғоз совлиқлар эмланмайди: бу кузда қўчқорлар ва сурувни таҳлил билан текшириш, эмлашни эса бўш совлиқлар ва тўқлиларга олдиндан, кейинги қочиришдан 2 ой олдин қилиш қолади.

Рев-1 эми тирик ва одам учун хавфли: қўлга санчилиб қолса ёки кўзга тушиб қолса, дарҳол шифокорга мурожаат қилинг. Эмни чўпон эмас, ветеринария шифокори қилади. Ҳар бир қўй учун эмлаш санасини дарҳол ёзиб қўйиш қулай — масалан, QoyHunterдаги (қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори) қўйларнинг эмлаш ва вет-ишловлар журналига: у ерда кейинги ишловнинг режалаштирилган санаси кўрсатилади ва илова бу ҳақда олдиндан эслатиб туради. Бу харидорнинг «қачон эмланган» деган саволига ҳам жавоб бўлади.

Қўйларда брутселлёз топилса, нима қилиш керак?

Қўйда брутселлёз антибиотик билан даволанмайди: даволаш қўйнинг брутселла ажратишни тўхтатишига кафолат бермайди, касалликнинг ўзи эса мамлакат Бутунжаҳон ҳайвонлар соғлиғи ташкилотига хабар бериши шарт бўлган юқумли касалликлар рўйхатига киради. Шунинг учун тартиб қуйидагича:

1. Туман ветеринария хизматига хабар беринг. Брутселлёзга қарши тадбирларни фермернинг ўзи эмас, давлат ветхизмати олиб боради.
2. Мусбат чиққан ҳайвонларни сурувдан ажратинг ва уларни қочиришга қўйманг.
3. Чорвани қўшниларга ва перекупчикларга сотманг, улашиб берманг. Брутселлёз туманга айнан шу йўл билан тарқалади.
4. Мусбат чиққан ҳайвонларни ветеринария шифокори белгилайдиган тартибда сўйишга топширинг. Ўзингиз сўйиб, гўштини қариндошларга улашиш мумкин эмас: айнан тушани ёрувчи одамлар юқтиради.
5. Қўрани тозалаб, дезинфексия қилинг, айниқса қўзилаш жойини; мурда ва йўлдошни итларга берманг.
6. Сурув таҳлилларини ветеринария хизмати белгилаган жадвал бўйича, манфий натижалар чиққунча такрорланг.

Қўйдан брутселлёзга қандай юқтирмаслик керак?

Одам қўйдан брутселлёзга хом сут ва ундан тайёрланган сут маҳсулотлари — қаймоқ, уй пишлоғи ва қайнатилмаган сутдан тайёрланган пишлоқ — орқали, шунингдек қўзилаш, бола ташлаш ва туша ёриш пайтида юқтиради. Ҳимоя оддий ва арзон:

• қўй ва эчки сутини ҳар доим қайнатиб ичинг;
• қўзилашда ва бола ташланган мурдани йиғиштиришда қўлқопда ишланг;
• носоғлом хўжаликдан чиққан тушани ёришда қўлқопда ишланг ва чорвани ветеринария кўригисиз уйда сўйманг;
• узоқ давом этадиган ҳарорат, терлаш ва бўғимлар оғриғида шифокорга қўй билан ишлашингизни айтинг.

Харид пайтида брутселлёзни сурувга қандай олиб кирмаслик керак?

Брутселлёз кўпинча сурувга сотиб олинган ҳайвон билан киради, шунинг учун энг фойдалиси — касалликни олиб кирмаслик. Совлиқ ва қўчқорларни қўй ва қўчқорлар сотувда — эълонлар орқали сотиб олаётганда, сотувчидан уч нарсани сўранг: хўжаликда охирги бир йилда бола ташлаш бўлганми, брутселлёзга янги манфий таҳлил борми, ҳайвонлар қачон ва нима билан эмланган. Кейин — 30 кунлик карантин ва янги қўй сурувга ҳамда қочиришга қўшилишидан олдин ўз таҳлилингиз.

Кўп бериладиган саволлар

Қўйни брутселлёздан даволаб бўладими?

Йўқ. Қўйда брутселлёз даволанмайди: антибиотик курсидан кейин ҳам қўй ташувчи бўлиб қолиши ва сурув ҳамда одамларни юқтириши мумкин. Таҳлили мусбат чиққан қўй ва қўчқорлар сурувдан ажратилади ва давлат ветеринария хизмати белгилайдиган тартибда сўйишга топширилади.

Бўғоз қўйни брутселлёзга қарши эмлаш мумкинми?

Мумкин эмас. Рев-1 эми кўрсатмаси бўғоз совлиқларни эмлашни тақиқлайди, илмий шарҳларга кўра эса тўлиқ дозадаги Рев-1 бўғоз қўйларнинг 40–80 %ида бола ташлашни келтириб чиқаради. Қўйлар бўш ҳолида, қочиришдан камида 2 ой олдин, тўқлилар эса 3 ойликдан бошлаб эмланади.

Қўчқорда брутселлёз борлигини қандай билиш мумкин?

Қўчқорда брутселлёз (ва Бруcелла овисдан юқумли эпидидимит) кўпинча катталашган, қаттиқ ёки ассиметрик мояк билан намоён бўлади, лекин кўп қўчқорлар соғлом кўринади. Аниқ жавобни фақат қон таҳлили беради, шунинг учун ишлаб чиқарувчи қўчқорлар ҳар бир қочиришдан олдин текширилади. Одатдаги брутселлёз пробаси Бруcелла овисни аниқламайди, бунинг учун алоҳида таҳлил керак — ветеринарга қўчқорни эпидидимитга ҳам текшириш кераклигини айтинг.

Сурувда брутселлёз бўлган бўлса, қўй сутини ичиш мумкинми?

Хомини — мумкин эмас. Брутселлёз одамга қайнатилмаган сут ва ундан тайёрланган қаймоқ ва уй пишлоғи орқали юқади. Қайнатиш брутселлани ўлдиради, шунинг учун қўй ва эчки сутини фақат сурувда бола ташлаш бўлгандан кейин эмас, ҳар доим қайнатиб ичиш керак.

Нега эмланган қўй брутселлёзга мусбат таҳлил кўрсатади?

Рев-1 эми тирик, ундан кейин қонда худди касалликдагидек антителолар пайдо бўлади. Рев-1 кўрсатмасига кўра, бир марта эмланган қўйлар эмлашдан кейин камида 12 ой, бир неча марта эмланганлар эса 24 ой ўтгач текширилади. Сотиб олаётганда эмлаш ҳужжатини сўранг, тўғриси эмланган қўйни касал деб ўйлаб қолмаслик учун.