Qoʻyda brutsellyoz: belgilari, qon tahlili va qochirishdan oldin Rev-1 emi

Qoʻyda brutsellyoz davolanmaydi: kasal hayvon qon tahlili bilan aniqlanib soʻyishga yuboriladi, sogʻlomi esa Rev-1 emi bilan — faqat boʻsh sovliqlarga va qochirishdan kamida 2 oy oldin — emlanadi. Belgilari, 100 boshli suruvga yoʻqotish hisobi (59 mln soʻmgacha) va oʻzingiz yuqtirmaslik yoʻllari.

Brutsellyoz — boʻgʻozlikning ikkinchi yarmida sovliqlarda bola tashlashga, qoʻchqorlarda esa bepushtlikka olib keladigan yuqumli kasallik; odamga u xom sut, yoʻldosh va tusha yorish orqali yuqadi. Brutsellyoz davolanmaydi: kasal hayvonlar qon tahlili bilan aniqlanib soʻyishga yuboriladi, sogʻlomlari esa Rev-1 emi bilan himoya qilinadi. Em faqat boʻsh sovliqlarga, qochirishdan kamida ikki oy oldin qilinadi, shuning uchun Oʻzbekistonda brutsellyoz masalasini qochirish mavsumi boshlanishidan oldin hal qilish eng maʼqul.

Qoʻy brutsellyozi nima va u xoʻjalikka nima bilan xavfli?

Brutsellyoz — surunkali bakterial infeksiya. Qoʻy va echkilarda uni asosan Brucella melitensis qoʻzgʻatadi — bu odam uchun brutsella turlari orasida eng xavflisi. Qoʻchqorlarda alohida Brucella ovis uchraydi — yuqumli epididimit, moyak ortigʻining yalligʻlanishi, natijada qoʻchqorning urchitish qobiliyati toʻliq bepushtlikkacha pasayadi.

Oʻzbekiston uchun bu kamdan-kam hol emas. Oʻzbekiston veterinariya xizmatining CAREC dasturi yigʻilishida taqdim etilgan maʼlumotlariga koʻra, 2015–2017-yillardagi yuqumli kasalliklar statistikasida respublika boʻyicha mayda shoxli qoramol brutsellyozi yiliga 400 dan 681 tagacha marta qayd etilgan, holbuki brutsellyozga yiliga qoʻy va echkilarning atigi taxminan 10 %i tekshiriladi. Xuddi shu yillarda odamlar orasida yiliga 376–471 kishi kasallangan, oʻtkir brutsellyoz esa eng koʻp Buxoro, Qashqadaryo, Jizzax va Navoiy viloyatlarida qayd etilgan. Xavf guruhiga choʻponlar, chorva egalari, qassoblar va veterinarlar kiradi.

Brutsellyoz xoʻjalikka uch yoʻl bilan qimmatga tushadi:

• Bola tashlashlar va oʻlik qoʻzilar. Boʻlmagan qoʻzilash — bu sovliqni boqishga ketgan bir butun yilning behuda ketishi.
• Brakka qilish. Brutsellyozga musbat chiqqan sovliq va qoʻchqorlar davolanmaydi, ular soʻyishga topshiriladi, suruvni esa qayta toʻldirish kerak boʻladi.
• Cheklovlar. Brutsellyoz tasdiqlansa, davlat veterinariya inspektorining taqdimnomasiga koʻra hokimlik xoʻjalikni nosogʻlom deb eʼlon qilib, cheklovlar kiritadi. Cheklovlar olib tashlanguncha, chorvani faqat veterinariya xizmati ruxsat bergan tartibda sotish va haydab oʻtkazish mumkin.

Qoʻyda brutsellyoz belgilari qanday?

Qoʻyda brutsellyozning asosiy belgisi — boʻgʻozlikning oxirgi oylarida sovliqlarda bola tashlash. Koʻpincha bu bitta sovliq emas, qisqa vaqt ichida bir nechtasi boʻladi. Qolgan belgilar:

• qoʻzilash yoki bola tashlashdan keyin yoʻldoshning tushmay qolishi;
• oʻlik tugʻilgan va birinchi kunlarda nobud boʻladigan zaif qoʻzilar;
• qoʻchqorlarda — kattalashgan, qattiq yoki assimetrik moyak, moyak ortigʻining yalligʻlanishi;
• qochirishdan keyin ham qisir qolib ketadigan sovliqlar;
• baʼzi qoʻylarda — boʻgʻimlarning shishishi va oqsoqlanish.

Xavf shundaki, koʻpchilik yuqtirgan qoʻylar sogʻlom koʻrinadi. Sovliq bir marta kasal boʻlib oʻtishi, keyin oddiy qoʻzilashi mumkin, shu bilan birga sut va qorin suvi bilan brutsella ajratib turadi. Shuning uchun qoʻyda brutsellyozni tashqi koʻrinishidan aniqlab boʻlmaydi, qon tahlili kerak. Bola tashlagan sovliq bilan nima qilish haqida batafsil — qoʻylar nega bola tashlaydi va birinchi soatlarda nima qilish kerak maqolasida.

Qoʻylar brutsellyozga qanday yuqtiradi?

Eng koʻp brutsella bola tashlash va qoʻzilash paytida tashqariga chiqadi: murdada, yoʻldoshda va qorin suvida. Qoʻylar ajralmalarni yalaganda, ular bilan iflos boʻlgan yem yeb, suv ichganda yuqtiradi, qoʻzilar esa — kasal sovliqning sutidan. Qoʻchqorlarda Brucella ovis asosan jinsiy yoʻl bilan va qoʻchqorlarni birga saqlaganda yuqadi.

Koʻpincha brutsellyoz sogʻlom suruvga sotib olingan hayvon bilan kirib keladi. Shuning uchun yangi sovliq va qoʻchqorlar kamida 30 kun alohida saqlanadi, shu vaqt ichida ulardan brutsellyozga qon topshiriladi. Karantin tartibini yangi qoʻylar karantini: suruvni saqlab qoladigan 30 kun maqolasida koʻrib chiqqanmiz.

Brutsellyoz 100 boshli suruvga qancha tushadi?

Faqat toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻqotishni — yoʻqolgan qoʻzilarni hisoblaymiz. Bizning qoʻyni yiliga boqish hisobiga koʻra, 2026-yil kuz narxlarida ajratishgacha bitta qoʻzi xoʻjalikka sof holda taxminan 1,18 mln soʻm (≈ 100 $) keltiradi. Har bir bola tashlashda aynan shu summa yoʻqoladi. Suruvga brutsellyoz kirganda bola tashlashlar ulushi juda xilma-xil boʻladi, shuning uchun quyida uchta stsenariy keltirilgan.

Bu yerga musbat chiqqan sovliq va qoʻchqorlarni brakka qilish, ularga almashtiruv sotib olish va cheklovlar davrida chorvani erkin sota olmaslik kirmagan. Solishtirish uchun: bitta sovliqni yiliga boqish taxminan 1,02 mln soʻmga tushadi, demak, har bir bola tashlash — hech narsa bermagan butun bir yillik yem va mehnat.

Qoʻylarni brutsellyozga qanday tekshirish kerak?

Qoʻyda brutsellyoz qon tahlili bilan aniqlanadi. Qonni veterinariya shifokori oladi, tekshiruvni esa davlat veterinariya laboratoriyasi oʻtkazadi. Oʻzbekiston veterinariya xizmatining maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda 14 viloyat va 130 tuman veterinariya laboratoriyasi ishlaydi. Serologik sinovlar qoʻllaniladi: tezkor sinov sifatida rozbengal probasi, tasdiqlash uchun esa komplement bogʻlanish reaksiyasi yoki IFA (ELISA).

Suruvni qachon tekshirish kerak:

• qochirishdan oldin — barcha ishlab chiqaruvchi qoʻchqorlar va, xoʻjalikda bola tashlashlar boʻlgan boʻlsa, sovliqlar;
• har bir yangi hayvon — karantin davrida, suruvga qoʻshishdan oldin;
• bola tashlashdan keyin — murda va yoʻldosh yopiq paketda laboratoriyaga olib boriladi, sovliq esa alohida saqlanadi.

Muhim bir nozik jihat bor. Rev-1 emi qilingan qoʻy ham bir muddat musbat natija beradi. Rev-1 emi koʻrsatmasiga koʻra, bir marta emlangan qoʻylar emlashdan keyin kamida 12 oy oʻtgach, bir necha marta emlanganlar esa — 24 oy oʻtgach brutsellyozga tekshiriladi. Shuning uchun sotib olayotganda sotuvchidan veterinariya hujjatini soʻrang: qoʻy qachon va nima bilan emlangan.

Qoʻylarni brutsellyozga qarshi qachon va nima bilan emlash kerak?

Oʻzbekistonda qoʻy va echkilar Brucella melitensis Rev-1 shtammidan tayyorlangan tirik em bilan emlanadi. Xuddi shu veterinariya xizmati maʼlumotlariga koʻra, 2015-yildan beri bu em bilan qoʻy va echkilarning deyarli barcha podasi emlanadi — 2018-yilda taxminan 17 mln bosh. Rev-1 emi ham sovliqlarni brutsellyozdan, ham qoʻchqorlarni yuqumli epididimitdan himoya qiladi.

Rev-1 emi koʻrsatmasidagi qoidalar:

Boʻgʻoz sovliqlarni emlashni taqiqlash — shunchaki qogʻozdagi qoida emas. Ilmiy sharhlarga koʻra, boʻgʻoz qoʻylarga toʻliq doza Rev-1 emlanganlarning 40–80 %ida bola tashlashni keltirib chiqaradi. Shuning uchun em qochirishdan oldin, kamida 2 oy oldin qilinadi: agar xoʻjalikda qochirish sentyabrdan boshlansa, iyulda emlash kerak, oktyabrdan boshlansa — avgust boshidan kechiktirmay. Qochirish allaqachon boshlangan boʻlsa, boʻgʻoz sovliqlar emlanmaydi: bu kuzda qoʻchqorlar va suruvni tahlil bilan tekshirish, emlashni esa boʻsh sovliqlar va toʻqlilarga oldindan, keyingi qochirishdan 2 oy oldin qilish qoladi.

Rev-1 emi tirik va odam uchun xavfli: qoʻlga sanchilib qolsa yoki koʻzga tushib qolsa, darhol shifokorga murojaat qiling. Emni choʻpon emas, veterinariya shifokori qiladi. Har bir qoʻy uchun emlash sanasini darhol yozib qoʻyish qulay — masalan, QoyHunterdagi (qoʻylar hisobi uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bozori) qoʻylarning emlash va vet-ishlovlar jurnaliga: u yerda keyingi ishlovning rejalashtirilgan sanasi koʻrsatiladi va ilova bu haqda oldindan eslatib turadi. Bu xaridorning «qachon emlangan» degan savoliga ham javob boʻladi.

Qoʻylarda brutsellyoz topilsa, nima qilish kerak?

Qoʻyda brutsellyoz antibiotik bilan davolanmaydi: davolash qoʻyning brutsella ajratishni toʻxtatishiga kafolat bermaydi, kasallikning oʻzi esa mamlakat Butunjahon hayvonlar sogʻligʻi tashkilotiga xabar berishi shart boʻlgan yuqumli kasalliklar roʻyxatiga kiradi. Shuning uchun tartib quyidagicha:

1. Tuman veterinariya xizmatiga xabar bering. Brutsellyozga qarshi tadbirlarni fermerning oʻzi emas, davlat vetxizmati olib boradi.
2. Musbat chiqqan hayvonlarni suruvdan ajrating va ularni qochirishga qoʻymang.
3. Chorvani qoʻshnilarga va perekupchiklarga sotmang, ulashib bermang. Brutsellyoz tumanga aynan shu yoʻl bilan tarqaladi.
4. Musbat chiqqan hayvonlarni veterinariya shifokori belgilaydigan tartibda soʻyishga topshiring. Oʻzingiz soʻyib, goʻshtini qarindoshlarga ulashish mumkin emas: aynan tushani yoruvchi odamlar yuqtiradi.
5. Qoʻrani tozalab, dezinfeksiya qiling, ayniqsa qoʻzilash joyini; murda va yoʻldoshni itlarga bermang.
6. Suruv tahlillarini veterinariya xizmati belgilagan jadval boʻyicha, manfiy natijalar chiqquncha takrorlang.

Qoʻydan brutsellyozga qanday yuqtirmaslik kerak?

Odam qoʻydan brutsellyozga xom sut va undan tayyorlangan sut mahsulotlari — qaymoq, uy pishlogʻi va qaynatilmagan sutdan tayyorlangan pishloq — orqali, shuningdek qoʻzilash, bola tashlash va tusha yorish paytida yuqtiradi. Himoya oddiy va arzon:

• qoʻy va echki sutini har doim qaynatib iching;
• qoʻzilashda va bola tashlangan murdani yigʻishtirishda qoʻlqopda ishlang;
• nosogʻlom xoʻjalikdan chiqqan tushani yorishda qoʻlqopda ishlang va chorvani veterinariya koʻrigisiz uyda soʻymang;
• uzoq davom etadigan harorat, terlash va boʻgʻimlar ogʻrigʻida shifokorga qoʻy bilan ishlashingizni ayting.

Xarid paytida brutsellyozni suruvga qanday olib kirmaslik kerak?

Brutsellyoz koʻpincha suruvga sotib olingan hayvon bilan kiradi, shuning uchun eng foydalisi — kasallikni olib kirmaslik. Sovliq va qoʻchqorlarni qoʻy va qoʻchqorlar sotuvda — eʼlonlar orqali sotib olayotganda, sotuvchidan uch narsani soʻrang: xoʻjalikda oxirgi bir yilda bola tashlash boʻlganmi, brutsellyozga yangi manfiy tahlil bormi, hayvonlar qachon va nima bilan emlangan. Keyin — 30 kunlik karantin va yangi qoʻy suruvga hamda qochirishga qoʻshilishidan oldin oʻz tahlilingiz.

Koʻp beriladigan savollar

Qoʻyni brutsellyozdan davolab boʻladimi?

Yoʻq. Qoʻyda brutsellyoz davolanmaydi: antibiotik kursidan keyin ham qoʻy tashuvchi boʻlib qolishi va suruv hamda odamlarni yuqtirishi mumkin. Tahlili musbat chiqqan qoʻy va qoʻchqorlar suruvdan ajratiladi va davlat veterinariya xizmati belgilaydigan tartibda soʻyishga topshiriladi.

Boʻgʻoz qoʻyni brutsellyozga qarshi emlash mumkinmi?

Mumkin emas. Rev-1 emi koʻrsatmasi boʻgʻoz sovliqlarni emlashni taqiqlaydi, ilmiy sharhlarga koʻra esa toʻliq dozadagi Rev-1 boʻgʻoz qoʻylarning 40–80 %ida bola tashlashni keltirib chiqaradi. Qoʻylar boʻsh holida, qochirishdan kamida 2 oy oldin, toʻqlilar esa 3 oylikdan boshlab emlanadi.

Qoʻchqorda brutsellyoz borligini qanday bilish mumkin?

Qoʻchqorda brutsellyoz (va Brucella ovisdan yuqumli epididimit) koʻpincha kattalashgan, qattiq yoki assimetrik moyak bilan namoyon boʻladi, lekin koʻp qoʻchqorlar sogʻlom koʻrinadi. Aniq javobni faqat qon tahlili beradi, shuning uchun ishlab chiqaruvchi qoʻchqorlar har bir qochirishdan oldin tekshiriladi. Odatdagi brutsellyoz probasi Brucella ovisni aniqlamaydi, buning uchun alohida tahlil kerak — veterinarga qoʻchqorni epididimitga ham tekshirish kerakligini ayting.

Suruvda brutsellyoz boʻlgan boʻlsa, qoʻy sutini ichish mumkinmi?

Xomini — mumkin emas. Brutsellyoz odamga qaynatilmagan sut va undan tayyorlangan qaymoq va uy pishlogʻi orqali yuqadi. Qaynatish brutsellani oʻldiradi, shuning uchun qoʻy va echki sutini faqat suruvda bola tashlash boʻlgandan keyin emas, har doim qaynatib ichish kerak.

Nega emlangan qoʻy brutsellyozga musbat tahlil koʻrsatadi?

Rev-1 emi tirik, undan keyin qonda xuddi kasallikdagidek antitelolar paydo boʻladi. Rev-1 koʻrsatmasiga koʻra, bir marta emlangan qoʻylar emlashdan keyin kamida 12 oy, bir necha marta emlanganlar esa 24 oy oʻtgach tekshiriladi. Sotib olayotganda emlash hujjatini soʻrang, toʻgʻrisi emlangan qoʻyni kasal deb oʻylab qolmaslik uchun.