Қой бруцеллезі: белгілері, қан анализі, күйек алдында Rev-1

Қой бруцеллезі емделмейді: ауру малды қан анализімен анықтап, союға өткізеді, сауын Rev-1 вакцинасымен егеді — тек қысыр қойға, күйекке кемінде 2 ай қалғанда. Белгілері, 100 саулықтан шығын (59 млн сумға дейін) және өзіңіз жұқтырмау жолы.

Қой бруцеллезі — жұқпалы ауру: саулықтар буаздықтың екінші жартысында іш тастайды, қошқарлар бедеу болады, ал адамға шикі сүт, жолдас және ұшаны бөлшектеу арқылы жұғады. Қой бруцеллезі емделмейді: ауырған малды қан анализімен анықтап, союға өткізеді, ал сау малды Rev-1 екпесімен қорғайды. Екпені тек қысыр қойларға, күйекке дейін кемінде екі ай бұрын салады, сондықтан Өзбекстанда бруцеллез мәселесін күйек науқаны басталмай тұрып шешкен тиімді.

Қой бруцеллезі деген не және ол шаруашылыққа неге қауіпті?

Бруцеллез — созылмалы бактериялық жұқпалы ауру. Қой мен ешкіде оны негізінен Brucella melitensis тудырады — адам үшін ең қауіпті бруцелла түрі. Қошқарларда бөлек Brucella ovis кездеседі — жұқпалы эпидидимит, яғни аталық без қосалқысының қабынуы; одан қошқардың ұрықтандыру қабілеті төмендеп, бедеулікке дейін барады.

Өзбекстан үшін бұл сирек емес. CAREC бағдарламасының кеңесінде ұсынылған Өзбекстан ветеринариялық қызметінің деректері бойынша, 2015–2017 жылдардағы жұқпалы аурулар статистикасында ұсақ малдың бруцеллезі республика бойынша жылына 400-ден 681-ге дейін рет тіркелген, ал бруцеллезге жыл сайын қой мен ешкінің шамамен 10 %-ы ғана тексеріледі. Сол жылдары жылына 376–471 адам ауырған, ал жедел бруцеллез көбіне Бұхара, Қашқадария, Жиззақ және Навои облыстарында тіркелген. Қауіп тобына шопандар, мал иелері, қасапшылар мен мал дәрігерлері кіреді.

Шаруашылыққа бруцеллез үш жолмен шығын келтіреді:

• Іш тастау және өлі қозылар. Жоғалған қозылау — саулықты бір жыл бағып-қаққанның текке кетуі.
• Іріктеу. Бруцеллезге оң шыққан саулықтар мен қошқарларды емдемейді, союға өткізеді, сондықтан отарды қайта толықтыруға тура келеді.
• Шектеу. Бруцеллез расталса, мемлекеттік ветеринариялық инспектордың ұсынысымен әкімдік шаруашылықты қолайсыз деп жариялап, шектеу енгізеді. Шектеу алынбайынша малды ветеринариялық қызмет рұқсат еткен тәртіппен ғана сатуға және айдауға болады.

Қой бруцеллезінің белгілері қандай?

Қой бруцеллезінің басты белгісі — саулықтардың буаздықтың соңғы айларында іш тастауы. Көбіне бұл бір саулық емес, қысқа уақытта бірнешеуі болады. Басқа белгілері:

• қозылаудан немесе іш тастаудан кейін жолдастың түспей қалуы;
• өлі туған және әлсіз қозылар, олар алғашқы күндері өліп қалады;
• қошқарларда — аталық безінің ұлғаюы, қатаюы немесе біркелкі болмауы, қосалқысының қабынуы;
• күйектен кейін қысыр қалған саулықтар;
• кейбір қойларда — буындарының ісінуі және ақсауы.

Қауіптісі сол, жұққан қойдың көбі сау көрінеді. Саулық ауырып өтіп, одан әрі қалыпты қозылап жүре беруі мүмкін, сонда да сүтімен және қағанақ суымен бруцелла бөліп тұрады. Сондықтан бруцеллезді қойдың сырт келбетінен анықтау мүмкін емес, қан анализі керек. Іш тастаған саулықтарды не істеу керектігі туралы толығырақ — қой неге іш тастайды және алғашқы сағаттарда не істеу керек мақаласында.

Қой бруцеллезді қалай жұқтырады?

Бруцелла ең көп іш тастау мен қозылау кезінде сыртқа шығады: түсікте, жолдаста және қағанақ суында болады. Қой осы бөлінділерді жалағанда, олармен былғанған жем-шөпті жеп, суды ішкенде жұқтырады, ал қозылар — ауру саулықтың сүті арқылы. Қошқарлардағы Brucella ovis негізінен жыныстық жолмен және қошқарларды бірге ұстағанда жұғады.

Сау отарға бруцеллез көбіне сатып алынған малмен келеді. Сондықтан жаңа саулықтар мен қошқарларды кемінде 30 күн бөлек ұстап, сол уақытта бруцеллезге қан тапсырады. Карантин тәртібін жаңа қойларды карантинге қою: отарды құтқаратын 30 күн мақаласында талдадық.

100 саулықтан тұратын отарға бруцеллез қанша шығын келтіреді?

Тек тікелей шығынды — жоғалған қозыларды ғана есептейміз. Қойды бір жыл ұстау шығынын есептеуіміз бойынша, бір қозы енесінен айырылғанша шаруашылыққа 2026 жылғы күздің бағасымен таза есеппен шамамен 1,18 млн сум (≈ 100 $) әкеледі. Әр іш тастаған сайын дәл осы ақша жоғалады. Бруцеллез отарға кірген кезде іш тастаудың үлесі әртүрлі болады, сондықтан төменде үш жағдай берілген.

Бұған оң шыққан саулықтар мен қошқарларды іріктеу, олардың орнына мал сатып алу және шектеу кезінде малды еркін сата алмау кірмеген. Салыстыру үшін: бір саулықты жылына ұстау шамамен 1,02 млн сумға түседі, яғни әр іш тастау — ештеңе әкелмеген тұтас бір жылғы жем мен еңбек.

Қойды бруцеллезге қалай тексереді?

Қой бруцеллезін қан анализімен анықтайды. Қанды мал дәрігері алады, зерттеуді мемлекеттік ветеринариялық лаборатория жасайды. Өзбекстан ветеринариялық қызметінің деректері бойынша, елде 14 облыстық және 130 аудандық ветеринариялық лаборатория жұмыс істейді. Серологиялық сынамалар қолданылады: жылдам сынама ретінде роз-бенгал сынамасы, ал растау үшін комплементті байланыстыру реакциясы немесе ИФА.

Отарды қашан тексеру керек:

• күйек алдында — барлық тұқымдық қошқарларды және, шаруашылықта іш тастау болса, саулықтарды;
• әрбір жаңа малды — карантин кезінде, отарға қосар алдында;
• іш тастаудан кейін — түсік пен жолдасты жабық пакетпен лабораторияға апарады, ал саулықты бөлек ұстайды.

Бір маңызды нәрсе бар. Rev-1 вакцинасымен егілген қой да біраз уақыт оң анализ береді. Rev-1 вакцинасының нұсқаулығы бойынша, бір рет егілген қойды екпеден кейін кемінде 12 ай өткен соң, ал бірнеше рет егілгенді 24 ай өткен соң ғана бруцеллезге тексереді. Сондықтан қой сатып алғанда сатушыдан ветеринариялық құжат сұраңыз: қой қашан және немен егілген.

Қойды бруцеллезден қашан және немен егу керек?

Өзбекстанда қой мен ешкіге Brucella melitensis Rev-1 штаммынан жасалған тірі вакцина егіледі. Сол ветеринарлық қызметтің деректері бойынша, 2015 жылдан бері бұл вакцинамен қой мен ешкінің бүкіл дерлік мал басы егіледі — 2018 жылы шамамен 17 млн бас. Rev-1 вакцинасы саулықтарды бруцеллезден де, қошқарларды жұқпалы эпидидимиттен де қорғайды.

Rev-1 вакцинасының нұсқаулығындағы ережелер:

Буаз саулықтарды егуге тыйым жай әншейін қойылмаған. Ғылыми шолуларға сәйкес, буаз қойға Rev-1 толық дозасы егілгенде, егілгендердің 40–80 % іш тастайды. Сондықтан екпені күйекке дейін, кемінде 2 ай бұрын салады: шаруашылықта күйек қыркүйектен басталса, шілдеде егу керек, қазаннан басталса — тамыздың басынан кешіктірмей. Күйек басталып кетсе, буаз саулықтарды екпейді: бұл күзде қошқарлар мен отарды талдау арқылы тексеру ғана қалады, ал буаз емес саулықтар мен ұрғашы тоқтыларды келесі күйектен 2 ай бұрын алдын ала еккен жөн.

Rev-1 вакцинасы тірі және адамға қауіпті: ине қолға кіріп кетсе немесе вакцина көзге тисе, дәрігерге қаралыңыз. Екпені шопан емес, мал дәрігері салады. Егу күнін әр қой бойынша бірден жазып қойған ыңғайлы, мысалы, QoyHunter-дегі қой екпелері мен ветеринариялық өңдеулер журналына. QoyHunter — қой есебін жүргізетін CRM және bazar.qoyhunter.com базары: онда келесі өңдеудің жоспарлы күні көрсетіледі, ал қосымша оны алдын ала еске салады. Сатып алушы «қашан егілген?» деп сұраса, жауабы да осында тұрады.

Қойдан бруцеллез шықса, не істеу керек?

Қойдың бруцеллезін антибиотикпен емдемейді: емдегенмен қой бруцелла бөлуді тоқтатады деген кепілдік жоқ, ал бұл ауру ел Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымына міндетті түрде хабарлайтын жұқпалы аурулар тізіміне кіреді. Сондықтан тәртіп мынадай:

1. Аудандық ветеринарлық қызметке хабарлау. Бруцеллез бойынша іс-шараларды шаруаның өзі емес, мемлекеттік ветеринарлық қызмет жүргізеді.
2. Оң нәтиже берген малды отардан бөлу және күйекке жібермеу.
3. Малды көршілерге және алыпсатарларға сатпау, таратпау. Бруцеллез ауданға дәл осылай тарайды.
4. Оң нәтиже берген малды союға өткізу — мал дәрігері белгілейтін тәртіппен. Малды өзіңіз сойып, етін туыстарға таратуға болмайды: ауруды дәл ұшаны бөлшектейтіндер жұқтырады.
5. Қораны, әсіресе қозылайтын жерді тазалап, залалсыздандыру; түскен шарана мен шуды иттерге бермеу.
6. Отарды талдаудан қайта өткізіп отыру — ветеринарлық қызмет кестесі бойынша, теріс нәтиже шыққанша.

Қойдан бруцеллез жұқтырмау үшін не істеу керек?

Адам қойдан бруцеллезді шикі сүт пен сүт өнімдері арқылы жұқтырады: қаймақ, қайнатылмаған сүттен жасалған үй ірімшігі мен брынза арқылы, сондай-ақ қозылау, іш тастау кезінде және ұшаны бөлшектегенде. Қорғану оңай әрі арзан:

• қой мен ешкінің сүтін әрдайым қайнату;
• қозылау кезінде және түскен шарананы жинағанда қолғап киіп жұмыс істеу;
• ауру тіркелген шаруашылықтың ұшасын бөлшектегенде қолғап кию және мал дәрігері қарамай малды үйде соймау;
• қызу ұзақ түспесе, көп терлесеңіз және буындарыңыз ауырса, дәрігерге қоймен жұмыс істейтініңізді айту.

Сатып алғанда отарға бруцеллезді қалай әкелмеуге болады?

Бруцеллез отарға көбіне сатып алынған малмен келеді, сондықтан ең тиімдісі — ауруды әкелмеу. Саулықтар мен қошқарларды қой мен қошқар сату хабарландырулары арқылы сатып алсаңыз, сатушыдан үш нәрсені сұраңыз: шаруашылықта соңғы бір жылда іш тастау болды ма, бруцеллезге жақында тапсырылған теріс талдау бар ма, мал қашан және немен егілген. Содан кейін жаңа қойды отарға қоспай және күйекке салмай тұрып, 30 күн карантинде ұстап, өзіңіз талдау тапсырыңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қойды бруцеллезден емдеуге бола ма?

Жоқ. Қойдың бруцеллезін емдемейді: антибиотик курсынан кейін де қой ауруды тасымалдап, отар мен адамдарға жұқтыра беруі мүмкін. Талдауы оң шыққан қой мен қошқарды отардан бөліп, мемлекеттік ветеринарлық қызмет белгілейтін тәртіппен союға өткізеді.

Буаз қойды бруцеллезден егуге бола ма?

Болмайды. Rev-1 вакцинасының нұсқаулығы буаз саулықтарды егуге тыйым салады, ал ғылыми шолулар бойынша буаз қойға Rev-1 толық дозасы егілгенде, егілгендердің 40–80 % іш тастайды. Қойды буаз емес кезінде, күйектен кемінде 2 ай бұрын егеді, ұрғашы тоқтыларды — 3 айлығынан бастап.

Қошқардың бруцеллезін қалай білуге болады?

Қошқарда бруцеллез (және Brucella ovis қоздыратын жұқпалы эпидидимит) көбіне ұрық безі ұлғайып, қатайып немесе екі жағы бірдей болмай көрінеді, бірақ көп қошқар сырттай сау көрінеді. Нақты жауапты қан талдауы ғана береді, сондықтан тұқымдық қошқарларды әр күйек алдында тексереді. Бруцеллезге жасалатын әдеттегі сынама Brucella ovis-ті анықтамайды, ол үшін бөлек талдау керек: мал дәрігеріне қошқарды эпидидимитке де тексеру керек екенін айтыңыз.

Отарда бруцеллез болса, қой сүтін ішуге бола ма?

Шикі күйінде болмайды. Бруцеллез адамға қайнатылмаған сүт және одан жасалған қаймақ пен үй ірімшігі арқылы жұғады. Қайнатқанда бруцелла өледі, сондықтан қой мен ешкінің сүтін тек отарда іш тастау болғаннан кейін емес, әрдайым қайнатады.

Егілген қойдың бруцеллезге талдауы неге оң шығады?

Rev-1 вакцинасы тірі, одан кейін қанда ауырғандағыдай антиденелер пайда болады. Rev-1 нұсқаулығы бойынша бір рет егілген қойды екпеден кейін 12 айдан ерте емес, бірнеше рет егілгенін 24 ай өткен соң тексереді. Сатып алғанда егу туралы құжатты сұраңыз, сонда егілген қойды ауру деп қателеспейсіз.