Қўйларда энтеротоксемия: нега бўрдоқида энг семиз қўзилар тўсатдан ўлади ва уларни қандай ҳимоя қилиш керак

Қўйларда энтеротоксемия бир неча соатда ўлдиради ва дондаги энг йирик қўзиларни танлайди, даволаш эса деярли ёрдам бермайди. Белгилари ва атсидоздан фарқи, биринчи ўлимдан кейин нима қилиш кераклиги, бўрдоқидан олдинги эмлаш схемаси ва 100 қўзи бўйича ҳисоб: эмлаш — 1 млн сўм, 3 % ўлим — 7,4 млн сўм.

Қўйларда энтеротоксемия — бу қўзи ичагида дон ёки серсув озиқа тўсатдан кўпайиб кетганда тез кўпаядиган бактерия токсини билан заҳарланиш. Касаллик бир неча соатда ўлдиради ва сурувнинг энг семиз, энг тез ўсаётган қўзиларини танлайди, шунинг учун бўрдоқида уни кўпинча фақат биринчи ўлган — гуруҳдаги энг яхши — қўзидан билиб қолишади. Даволаш деярли ҳеч қачон қутқармайди; гуруҳни донга ўтказишдан олдин қилинган икки дозали эмлаш ва контсентратларни аста-секин киритиш ҳимоя қилади.

Қуйида — энтеротоксемияни қандай аниқлаш ва уни атсидоз ва заҳарланишдан қандай ажратиш, ўлим бўлган дастлабки соатларда нима қилиш керак, бўрдоқидан олдин қўзиларни қайси схема бўйича эмлаш ва 100 бошли гуруҳда эмлаш йўқотишларга нисбатан қанчага тушиши. Нархлар — 2026-йил сентябр ҳолатига, қайта ҳисоблаш курси — 1 доллар учун 11 783 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 11-сентябр).

Энтеротоксемия нима ва нега энг йирик қўзилар ўлади?

Энтеротоксемия (ветеринария маълумотномаларида уни «юмшоқ буйрак касаллиги» деб ҳам аташади) — Cлостридиум перфрингенс Д тури бактерияси қўзғатадиган касаллик. У кам миқдорда соғлом қўйлар ичагида ҳам яшайди ва ўз-ўзидан хавфли эмас.

Уни хавфли қиладиган нарса — крахмал. Қўзи тўсатдан кўп дон, серсув ўт ёки сут олганда, ҳазм бўлмаган крахмал рубетсдан ичакка ўтади, бактерия тез кўпаяди ва эпсилон-токсин ишлаб чиқаради. Токсин қонга сўрилиб, томирларни, биринчи навбатда миядагиларни, шикастлайди. MSD Ветеринарй Мануал маълумотномасига кўра, гуруҳда энтеротоксемиянинг биринчи белгиси одатда энг яхши ҳолатдаги қўзиларнинг тўсатдан ўлиши бўлади.

Мантиқ оддий: энг кўп ем энг йирик ва очофат қўзи ейди, ва айнан унда крахмал биринчи бўлиб меъёрдан ошади. Шунинг учун энтеротоксемия энг қиммат молга — сизнинг деярли бўрдоқилаб бўлган қўзиларингизга — зарба беради.

Энтеротоксемия хавфи қачон энг юқори бўлади?

Касалликни емнинг ўзи эмас, ундаги кескин ўзгариш ишга туширади. Ўзбекистонда кузда бундай ўзгаришлар бир вақтнинг ўзида бир нечта бўлади:

• ёш молни бўрдоқига қўйиш — ажратилган ёки сотиб олинган қўзилар дарров арпа ва маккажўхорига ўтказилади;
• контсентратни кескин кўпайтириш — сотишдан олдин гуруҳни «тезроқ бўрдоқилаш»;
• дон партиясини алмаштириш ёки арпадан маккажўхори ва буғдойга ўтиш;
• тартиб бузилиши — қўзилар бир кун емсиз қолиб, кейин икки ҳисса порсия олганда;
• беда отавасида ёки дон кўп қолган йиғим-теримдан кейинги далада боқиш;
• кўп сут берадиган совлиқларнинг эмизикли қўзилари — уларда ҳам худди шу механизм ишлайди, фақат сабаб сутда.

MSD маълумотномасига кўра, кўпинча икки ҳафталикдан кичик қўзилар ва рационида дон кўп бўлган бўрдоқидаги ажратилган қўзилар касал бўлади. Кузги бўрдоқи учун асосий хавф зонаси — контсентратларга ўтказилгандан кейинги дастлабки ҳафталар.

Энтеротоксемияни қандай аниқлаш ва атсидоз билан аралаштирмаслик мумкин?

Кўпинча белгиларни ҳеч ким кўрмайди: қўзи эрталаб ўлик топилади, ҳолбуки кечқурун ҳаммадан яхши еган эди. Агар касалликни ушлаб қолишга улгурсангиз, манзара шундай: қўзғалиш, гандираклаш, талваса, бошни орқага ташлаш, ҳайвон доира бўйлаб юради ёки бошини деворга тираб туради; баъзан ич кетиши пайдо бўлади. Ўлим бир неча соат ичида етиб келади. Ўлгандан кейин буйрак тез юмшаб қолади — касалликнинг халқ номи шундан келиб чиққан. Ветеринар текширадиган яна бир белги — ҳалок бўлган ёки касал қўзи сийдигидаги шакар.

Бўрдоқида тўсатдан ўлимни бошқа касалликлар ҳам беради, шунинг учун ташхисни фақат ветеринар жасадни ёриб кўргандан кейин қўяди.

Дон бўрдоқисида атсидоз ва сийдик-тош касаллиги ҳақида бизда алоҳида мақола бор: нега қўчқорлар дон бўрдоқисида ўлади ва арпани қандай киритиш керак.

Бўрдоқида тўсатдан қўзи ўлса, нима қилиш керак?

Ўлганини даволаш энди керак эмас, қолган гуруҳни қутқариш керак. Дастлабки соатлардаги ҳаракатлар тартиби:

1. Жасадни ўзингиз ёриб кўрманг ва уни гўштга ишлатманг. Белгисиз тўсатдан ўлимни куйдирги ҳам беради. MSD маълумотномасига кўра, ундан шубҳаланилганда жасадни ёриш мумкин эмас: ҳавога теккан қон бактерияларни йиллар давомида тупроқда яшайдиган спораларга айлантиради. Туман ветеринар шифокорини чақиринг, жасадни ёпиб қўйинг ва итларни унга яқинлаштирманг.
2. Контсентратларни дарҳол камайтиринг ва пичанни тўйгунча беринг. MSD маълумотномасига кўра, бўрдоқи гуруҳида энтеротоксемия айнан рациондаги контсентратни камайтириш орқали жиловланади — эмлаш ишлаб кетмагунча биринчи қилинадиган иш шу.
3. Эмланмаган бўлса, бутун гуруҳни эмланг. Агар ўлим давом этса, ветеринар антитоксин зардобини юбориши мумкин: у дарҳол ҳимоя қилади, лекин фақат 2–3 ҳафтага. Уни ваксина билан қандай бирга қўллашни шифокор препаратлар йўриқномасига қараб ҳал қилади.
4. Касал ҳайвонларни фақат шифокор кўрсатмаси билан даволанг. Антитоксин ва пенитсиллин қаторидаги антибиотиклар баъзида синаб кўрилади, лекин имконият кам.
5. Сўнгги уч кунда нима ўзгарганини ёзиб қўйинг: дон кўпайтирилдими, партия алмаштирилдими, отавага чиқарилдими. Бу бўлмаса, бир ойдан кейин сабаб қайтадан такрорланади.

Бўрдоқидан олдин қўзиларни энтеротоксемиядан қандай эмлаш керак?

Энтеротоксемияга қарши ваксина инактивланган: унда тирик бактерия йўқ, у организмни токсинни зарарсизлантиришга ўргатади. Илгари эмланмаган қўзиларга икки дозали курс қилинади — битта доза ишончли ҳимоя бермайди. Клостридиозларга қарши одатда поливалент ваксина қилинади — битта эмлаш брадзот, юқумли энтеротоксемия, зарарли шиш ва қўзилар дизентериясини бирдан ёпади.

Илгари эмлангани ёки эмланмаганлиги аниқ бўлмаган, бўрдоқига қўйиладиган қўзилар учун ишчи схема:

Дозалар оралиғи аниқ ваксина йўриқномасида ёзилган, ва у ҳар хил бўлади. МДҲда кенг тарқалган, брадзот, юқумли энтеротоксемия, қўйларнинг зарарли шиши ва қўзилар дизентериясига қарши поливалент ваксина ишлаб чиқарувчисининг таърифига кўра, иммунитет иккинчи уколдан 10–12 кун ўтиб шаклланади ва 5 ойгача сақланади; гуруҳ ундан узоқроқ ушлаб турилса, қайта эмлаш йўриқномага кўра қилинади. Бозордан сотиб олинган қўзилар учун бу, бундан ташқари, 30 кунлик карантин: биринчи дозани карантиннинг биринчи куни, иккинчисини — 3–4 ҳафта ўтиб, унинг охирида қилиш қулай, дондан эса шундан 10–14 кун ўтиб бошлаш керак. Аниқ ваксинани, дозани ва оралиқни ветеринар шифокор тасдиқлайди: бу схема ҳаракатлар тартибини кўрсатади, кўрсатмани алмаштирмайди.

Эмлаш фақат бўрдоқига тегишли эмас. Совлиқларга қўзи оғиз сутидан антитело олиши учун қўзилашдан бир неча ҳафта олдин қайта эмлаш қилинади, қўчқорларга — йилига бир марта. Бу эмлаш йил давомидаги бошқа ишловлар орасида қаерда туриши ойлар бўйича қўйларни эмлаш тақвими мақоласида кўриб чиқилган.

Схема фақат иккинчи доза унутилмаган тақдирда ишлайди. Икки эмлашнинг санасини қайта эмлаш ҳақида эслатиб турадиган эмлашлар журналида юритиш қулай: QoyHunter — қўйлар ҳисобини юритиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — ишловни бутун хўжаликка ёки алоҳида ҳайвонга ёзади, кейингисининг режалаштирилган санасини сақлайди ва олдиндан эслатиб туради.

Худди шу поливалент ваксина брадзотдан ҳам ҳимоя қилади — бу кеч кузда совуқдан кейин ёш қўйларни нобуд қиладиган клостридиоз. Лекин иммунитет бир неча ой сақланади: ёзда эмланган қўзиларга қишга келиб қайта эмлаш керак бўлиши мумкин. Белгилари ва совуқдан олдинги эмлаш схемаси қўйларда брадзот: ёш қўйлар нега совуқдан кейин нобуд бўлади мақоласида кўриб чиқилган.

Эмлаш қанча туради ва эмланмаган гуруҳ қанча йўқотади?

100 бошли бўрдоқи гуруҳи бўйича ҳисоблаймиз. Ўлган қўзи 45 кг тортади — гуруҳдаги энг йириги. Тирик вазн нархи — килограммига 55 000 сўм, 2026-йил кузининг эҳтиёткорона қуйи чегараси. Демак, битта ўлган бош — бу 2 475 000 сўм (≈ 210 $), у аллақачон еган емни ҳисобга олмаганда.

Ваксина нархини сўмда захира билан оламиз: доза учун 5 000 сўм, яъни бош бошига икки дозали курс учун 10 000 сўм. Турли туманларда нарх фарқ қилади, ўз ветаптекангизда аниқлаштиринг — бу ҳисоб хулосасига таъсир қилмайди.

Ню-Мексико штати университети маълумотларига кўра, эмланмаган бўрдоқи гуруҳларида энтеротоксемиядан камида тахминан 1 % қўзи ўлади, ўртача 2–3 %, оғир авж олишда эса 10 дан 40 %гача.

Бутун гуруҳни эмлаш битта ўлган қўзидан арзонроққа тушади. Энг кам йўқотишда ҳам у 2,5 марта, ўртачасида — 7 марта ўзини оқлайди. Ва бу ўлганлар еган емни ва хўжайин ўлим билан банд бўлган пайтда гуруҳ йўқотаётган вазн қўшимчасини ҳисобга олмаган ҳолда.

Ёш мол сотиб олганда, сотувчидан қўзилар эмланганми, қайси ваксина билан ва қачон эмланганини сўранг. Ёзиб қўйилган ёки ветеринар маълумотномаси билан тасдиқланган эмлаш — савдолашишда вазн ва ёш каби бир хил далил. Бўрдоқига ёш молни вазни ва ёши кўрсатилган қўзилар сотуви эълонлари орқали танлаш мумкин — ва сотувчига дарров шу уч саволни беринг.

Энтеротоксемияни келтириб чиқармаслик учун донни қандай киритиш керак?

Эмлаш тўғри боқишни бекор қилмайди: дон билан кескин ҳайдашда қўзилар барибир касал бўлиши мумкин — энтеротоксемиядан бўлмаса, атсидоздан. Қоидалар ҳар қандай дон бўрдоқиси учун бир хил:

• контсентрат киритишни 2–3 ҳафтага чўзинг, ҳар 3–5 кунда рационнинг 5–10 %ини қўшиб;
• охурдан қўпол емни ҳеч қачон олиб ташламанг — дон кўп ва пичан кам рацион касаллик сабаблари қаторида тўғридан-тўғри кўрсатилган;
• кунлик дон меъёрини 2–3 мартага бўлиб беринг, бирдан солманг;
• дон партияси алмашгандан кейин бир неча босқич орқага қайтиб бошланг;
• очлик танаффусларига йўл қўйманг: бир кун емсиз қолган қўзи икки ҳисса порсия ейди;
• омборни ёпиқ тутинг — қопга етиб олган қўзи бир зумда крахмалнинг ўлим дозасини олади.

Бутун бўрдоқи учун донни бир партияда олган маъқул: бўрдоқи ўртасида партия алмаштириш рубетс ва ичак учун яна бир ўзгариш демакдир. Бўрдоқи гуруҳи учун арпа, маккажўхори ва ветпрепаратларни қўзиларни донга қўйишдан олдин, олдиндан танлаб қўйиш керак.

Кўп бериладиган саволлар

Нега менинг энг йирик қўзим ҳеч қандай касаллик белгисисиз ўлди?

Кўпинча бу энтеротоксемия. Cлостридиум перфрингенс Д тури бактерияси қўзи тўсатдан кўп дон ёки серсув озиқа еганда унинг ичагида кўпаяди ва бир неча соатда ўлдирадиган токсин ишлаб чиқаради. Энг йирик қўзи ҳаммадан кўп ейди, шунинг учун биринчи бўлиб ўлади. Аниқ ташхисни ветеринар жасадни ёриб кўргандан кейин қўяди: тўсатдан ўлимни куйдирги ҳам беради, шунинг учун жасадни ўзингиз ёриб кўрманг.

Қўйда энтеротоксемияни даволаш мумкинми?

Деярли ҳеч қачон. Касаллик соатлаб давом этади, ва белгилар сезилгунча токсин аллақачон мияни шикастлайди. Ветеринар антитоксин ва антибиотик юбориши мумкин, лекин имконият кам. Қолган гуруҳни қутқариш керак: донни камайтириш, пичанни тўйгунча бериш ва эмланмаган барча қўзиларни ваксинанинг икки дозаси билан эмлаш.

Бўрдоқидан олдин қўзиларни энтеротоксемиядан неча марта эмлаш керак?

Икки марта. Иккинчи доза биринчисидан 3–4 ҳафта ўтиб қилинади, аниқ оралиқ аниқ ваксина йўриқномасида кўрсатилган. Дон иккинчи дозадан камида 10–14 кун ўтгандан кейин берилади: поливалент ваксина ишлаб чиқарувчисининг таърифига кўра, шу вақт ичида 5 ойгача сақланадиган иммунитет шаклланади. Қайта эмлашсиз битта доза ишончли ҳимоя бермайди.

Ҳали қўзи ўлмаган бўлса ҳам, бўрдоқидаги қўзиларни эмлаш фойдали бўладими?

Ҳа. 100 бошли гуруҳда икки дозали курс, ваксина нархи доза учун 5 000 сўм бўлганда, тахминан 1 млн сўмга (≈ 85 $) тушади. 45 кг вазнли битта ўлган қўзи тирик вазн килограммига 55 000 сўм бўлганда 2,48 млн сўм (≈ 210 $) туради. Ню-Мексико штати университети маълумотларига кўра, эмлашсиз бўрдоқида ўртача 2–3 % қўзи ўлади, яъни юзтада — 4,95–7,4 млн сўм йўқотиш.

Битта қўзи энтеротоксемиядан ўлган бўлса, қолганлари билан нима қилиш керак?

Контсентратларни дарҳол камайтириш ва пичанни тўйгунча бериш, туман ветеринар шифокорини чақириш ва эмланмаган бутун гуруҳни эмлаш керак. Агар ўлим давом этса, шифокор дарҳол ҳимоя қиладиган, лекин фақат 2–3 ҳафтага етадиган антитоксин зардобини юбориши мумкин. Сўнгги уч кунда боқишда нима ўзгарганини ёзиб қўйинг: дон кўпайтирилиши, партия алмаштирилиши ёки отавага чиқарилиши — ва бу хатони такрорламанг.